Adhyaya 20

Verse 1

गणावूचतुः । औत्तानपादिर्निर्गत्य ततः काननतो द्विज । रम्यं मधुवनं प्राप यमुनायास्तटे महत

ગણોએ કહ્યું—હે દ્વિજ! ઔત્તાનપાદિ (ધ્રુવ) તે વનમાંથી નીકળી યમુનાના તટે આવેલું મહાન, પ્રસિદ્ધ અને રમ્ય મધુવન પ્રાપ્ત કર્યું।

Verse 2

आद्यं भगवतः स्थानं तत्पुण्यं हरिमेधसः । पापोपि जंतुस्तत्प्राप्य निष्पापो जायते ध्रुवम्

એ જ ભગવાનનું આદ્ય સ્થાન છે—હરિમેધસ ઋષિનું પરમ પુણ્યધામ; તેને પ્રાપ્ત કરતાં પાપી જીવ પણ નિશ્ચયે નિષ્પાપ બને છે।

Verse 3

जपन्स वासुदेवाख्यं परंब्रह्म निरामयम् । अपश्यत्तन्मयं विश्वं ध्यानस्तिमितलोचनः

તે નિરામય પરબ્રહ્મ ‘વાસુદેવ’ નામનો જપ કરતો, ધ્યાનમાં સ્થિર થયેલી દૃષ્ટિથી, સમગ્ર વિશ્વને તેમનાથી વ્યાપ્ત જોયું।

Verse 4

हरिर्हरित्सु सर्वासु हरिर्हरिमरीचिषु । शिवामृगमृगेंद्रादि रूपः काननगो हरिः

હરિ સર્વ હરિત વૃક્ષોમાં હતા, હરિ સૂર્યકિરણોમાં હતા; વનમાં વિચરતા હરિ શુભ મૃગ, મૃગેન્દ્ર વગેરે અનેક રૂપે પ્રગટ થયા।

Verse 5

जले शालूरकूर्मादि रूपेण भगवान्हरिः । हरिरश्वादिरूपेण मंदुरास्वपि भूभुजाम्

જળમાં ભગવાન હરિ મત્સ્ય-કૂર્મ વગેરે રૂપે હતા; અને રાજાઓના અશ્વશાળામાં પણ હરિ અશ્વાદિ રૂપે વિદ્યમાન હતા।

Verse 6

अनंतरूपः पाताले गगनेऽनंतसंज्ञकः । एकोप्यनंततां यातो रूपभेदैरनंतकैः

પાતાળમાં તે અનંતરૂપ છે અને ગગનમાં ‘અનંત’ નામે ઓળખાય છે. તે એક જ હોવા છતાં અસંખ્ય રૂપભેદોથી અનંત કહેવાય છે.

Verse 7

देवेषु यो वसेन्नित्यं देवानां वसतिर्हि यः । स वासुदेवः सर्वत्र दीव्येद्यद्वासनावशात्

જે દેવોમાં સદા વસે છે અને જે દેવોનું જ આશ્રય-ધામ છે, તે વાસુદેવ છે. પોતાની અંતર્વાસ શક્તિથી તે સર્વત્ર પ્રકાશે અને લીલા કરે છે.

Verse 8

विष्लृव्याप्तावयंधातुर्यत्रसार्थकतां गतः । ते विष्णुनाम स्वरूपे हि सर्वव्यापनशीलिनि

જ્યાં ‘વિષ્લૃ’ ધાતુ ‘સર્વવ્યાપ્તિ’ અર્થમાં પૂર્ણ સાર્થીકતા પામે છે, ત્યાં ‘વિષ્ણુ’ નામનું સ્વરૂપ સ્થિર થાય છે—જે સ્વભાવથી સર્વવ્યાપી છે.

Verse 9

सर्वेषां च हृषीकाणामीशनात्परमेश्वरः । हृषीकेश इति ख्यातो यः स सर्वत्रसंस्थितः

સમસ્ત ઇન્દ્રિયોના ઈશન કરવાને કારણે તે પરમેશ્વર ‘હૃષીકેશ’ નામે ખ્યાત છે. આ નામધારી તે સર્વત્ર સ્થિત છે.

Verse 10

न च्यवंतेपि यद्भक्ता महति प्रलये सति । अतोऽच्युतोऽखिले लोके स एकः सर्वगोऽव्ययः

મહાપ્રલય આવે તોય જેના ભક્તો ચ્યૂત થતા નથી, તેથી તે સર્વ લોકમાં ‘અચ્યુત’ કહેવાય છે—એક, સર્વવ્યાપી, અવિનાશી પ્રભુ.

Verse 11

इदं चराचरं विश्वं यो बभार स्वलीलया । भृत्यास्वरूपसंपत्त्या सोऽत्र विश्वंभरोऽखिलम्

જે પોતાની લીલાથી આ ચરાચર વિશ્વને ધારણ કરે છે અને સેવકભાવની પૂર્ણતાથી સર્વનું પાલન કરે છે, તે જ અહીં સર્વાધાર ‘વિશ્વંભર’ તરીકે સ્તુત્ય છે।

Verse 12

तस्येक्षणे समीक्षेते नान्यद्विप्णुपदादृते । निरीक्ष्यः पुंडरीकाक्षो नान्यो नियमतो ह्यतः

તેણાના દર્શનમાં વિષ્ણુપદ સિવાય બીજું કશું જ શોધ્ય નથી; તેથી શાસ્ત્રીય નિયમથી કમળનેત્ર પુંડરીકાક્ષ જ ધ્યેય છે, અન્ય કોઈ નહીં।

Verse 13

नान्य शब्दग्रहौ तस्य जातौ शब्दग्रहावपि । विना मुकुंद गोविंद दामोदर चतुर्भुज

તેની વાણી અન્ય કોઈ શબ્દ પકડતી નથી; ‘મુકુંદ’, ‘ગોવિંદ’, ‘દામોદર’ અને ‘ચતુર્ભુજ’—આ નામો સિવાય નહીં।

Verse 14

गोविंदचरणार्थार्चां तत्प्रियंकर्मवै विना । शंखचक्रांकितौ तस्य नान्यकर्मकरौकरौ

ગોવિંદના ચરણાર્થ પૂજા અને તેને પ્રિય કર્મો સિવાય, શંખ-ચક્રચિહ્નિત તેના હાથ અન્ય કોઈ કાર્ય કરતા નથી।

Verse 15

निर्द्वंद्वचरणद्वंद्वं तन्मनो मनुते हरेः । हित्वान्यन्मननं सर्वं निश्चलत्वमवाप ह

તેનું મન દ્વંદ્વાતીત હરિના ચરણયુગલનું જ મનન કરે છે; અન્ય સર્વ વિચાર ત્યજી તે અચલ સ્થિરતા પામે છે।

Verse 16

चरणौ विष्णुशरणौ हित्वा नारायणांगणम् । तस्य नो चरतोन्यत्र चरतो विपुलं तपः

વિષ્ણુના શરણરૂપ ચરણયુગલ અને નારાયણના આંગણાને ત્યજી દીધા છતાં તેના પગ અન્યત્ર ન ચાલ્યા; એટલું વિશાળ અને અડગ તપ તેણે કર્યું।

Verse 17

वाणीप्रमाणी क्रियते गोविंदगुणवर्णने । जोषं समासता तेन महासारं तपस्यता

ગોવિંદના ગુણવર્ણનમાં જ તેની વાણીનું સાચું પ્રમાણ સ્થિર થયું; તે મૌન તન્મયતાથી તેની તપસ્યા મહાસાર અને પરમ સત્વવાળી બની।

Verse 18

नितांतकमलाकांत नामधेयसुधारसम् । रसयंती न रसना तस्यान्यरसस्पृहा

કમલાકાંતના નામામૃત-રસનો અતિશય આસ્વાદ લેતી તેની જિહ્વાને પછી અન્ય કોઈ રસની ઇચ્છા રહી નહીં।

Verse 19

श्रीमुकुंद पदद्वंद्व पद्मामोदप्रमोदितम् । गंधांतरं न तद्घ्राणं परिजिघ्रत्यशीघ्रगम्

શ્રી મુકુંદના ચરણદ્વયની પદ્મસુગંધથી આનંદિત તેનું ઘ્રાણેન્દ્રિય અન્ય કોઈ સુગંધ પાછળ ઝડપથી દોડ્યું નહીં।

Verse 20

त्वगिंद्रियं मधुरिपोः परिस्पृश्य पदद्वयम् । सर्वस्पर्शसुखं प्राप तस्य भूजानिजन्मनः

મધુરિપુના ચરણદ્વયને સ્પર્શ કરતાં તેની ત્વગિંદ્રિયે સર્વ સ્પર્શસુખ પ્રાપ્ત કર્યું; ભૂમિજ એવા તેને તેમાં જ પૂર્ણ તૃપ્તિ મળી।

Verse 21

शब्दादिविषयाधारं सारं दामोदरं परम् । ध्रुवेंद्रियाणि संप्राप्य कृतार्थान्यभवंस्तदा

શબ્દાદિ વિષયોના આધાર અને સારસ્વરૂપ પરમ દામોદરને પ્રાપ્ત કરીને ધ્રુવની ઇન્દ્રિયો સ્થિર થઈ; ત્યારે તે સાચે જ કૃતાર્થ બની.

Verse 22

लुप्तानि सर्वतेजांसि तत्तपस्तपनोदये । चंद्रसूर्यानलर्क्षाणां प्रदीपित जगत्त्रये

તેના તપસ્યાના દહકતા સૂર્યના ઉદયે અન્ય સર્વ તેજો લુપ્ત થયા; ચંદ્ર, સૂર્ય, અગ્નિ અને તારાઓ એકસાથે પ્રકાશિત કરે તેમ ત્રિલોક પ્રકાશિત થયું.

Verse 23

इंद्र चंद्राग्नि वरुण समीरण धनाधिपाः । यम नैरृतमुख्याश्च जाताः स्वपदशंकिताः

ઇન્દ્ર, ચંદ્ર, અગ્નિ, વરુણ, વાયુ, ધનાધિપ કુબેર, યમ તથા નૈઋત મુખ્ય દિક્પાલો પોતાના પદ અંગે ભયથી શંકિત થયા.

Verse 24

वैमानिकास्तथाऽन्येपि वसुमुख्या दिवौकसः । ततो धुवात्समुत्त्रेसुः स्वाधिकारैधिताधयः

ત્યારે વૈમાનિક દેવગણ અને વસુઓથી આરંભ અન્ય સ્વર્ગવાસીઓ પોતાના અધિકારની ચિંતા થી મન દહન પામી ધ્રુવ પાસેથી ઊઠી ત્વરિત દોડ્યા.

Verse 25

यत्र यत्र ध्रुवः पादं मिनोति पृथिवीतले । धरा तस्य भराक्रांता विनमेत्तत्र तत्र वै

ધ્રુવ જ્યાં જ્યાં પૃથ્વી પર પગ મૂકે, ત્યાં ત્યાં તપોબલના ભારથી દબાયેલી ધરા નિશ્ચયે નમી જતી.

Verse 26

अहो तदंगसंगीनि त्यक्त्वा जाड्यं जलान्यपि । रसवंति पदस्थानि स्फुरंत्यन्यत्र तद्भयात्

અહો! તેના અંગસંગથી જડ બનેલા જળ પણ જડતા ત્યજી પ્રસન્ન થયા. જ્યાં જ્યાં તેના ચરણ સ્થિર થયા ત્યાં ત્યાં સ્થાન રસવંત અને પ્રાણમય બની સ્ફુરિત થયું; તેના તપસ્તેજના ભયથી પ્રવાહો કંપીને અન્યત્ર વળી ગયા.

Verse 27

यावंति विष्वक्तेजांसि सिद्धरूपगुणानि च । नेत्रातिथीनि तावंति तत्तपस्तेजसाऽभवन्

ચારેય દિશાઓમાં જેટલી સર્વત્ર તેજસ્વી સિદ્ધિઓ, સિદ્ધરૂપો અને ગુણો છે, તેટલાં જ તે તપસ્તેજથી પ્રગટ થઈ ‘નેત્રોના અતિથિ’ બન્યા—દૃષ્ટિ સમક્ષ પ્રત્યક્ષ થયા.

Verse 28

अहो निजगुणस्पर्शः सततं मातरिश्वना । दूरदेशांतरस्थोपि तत्त्वचो विषयीकृतः

અહો! પોતાના સ્વગુણના સ્પર્શથી સદા ગતિમાન માતરિશ્વાન (વાયુ) દૂર દેશાંતરોમાં ફરતો હોવા છતાં, તત્ત્વનિષ્ઠ તે પુરુષ દ્વારા વશમાં લેવાયો—વિષયરૂપે અધીન થયો.

Verse 29

व्योम्नापि शब्दगुणिना ध्रुवाराधनबुद्धिना । शब्दजातस्त्वशेषोपि तत्कर्ण शरणीकृतः

શબ્દગુણવાળા આકાશે પણ, ધ્રુવ-આરાધનમાં સ્થિર તેની બુદ્ધિના પ્રભાવથી, સર્વ શબ્દસમૂહને તેના કાનની શરણમાં પહોંચાડ્યો—જાણે બધી ધ્વનિઓ ત્યાં જ લીન થઈ ગઈ.

Verse 30

आराधितोऽनुदिवसं सभूतैरपि पंचभिः । तप एव परं मेने गोविंदार्पित मानसः

પંચભૂતો સહિત સર્વ સત્તાઓ દ્વારા પણ તે રોજ આરાધિત હતો; છતાં ગોવિંદને અર્પિત મનવાળો તેણે તપને જ પરમ માન્યું—તેને જ સર્વોચ્ચ સાધન ગણ્યું.

Verse 31

कौस्तुभोद्भासितहृदः पीतकौशेयवाससः । ध्यानात्तेजोमयं विश्वं तेनैक्षि नृपसूनुना

કૌસ્તુભમણિની કાંતિથી હૃદય પ્રકાશિત અને પીળાં રેશમી વસ્ત્રધારી તે રાજકુમારે ધ્યાનયોગથી સમગ્ર વિશ્વને તેજોમય રૂપે નિહાળ્યું।

Verse 32

मरुत्वतातिमहती चिंताऽप्ता तत्तपोभयात् । मत्पदं चेदकांक्षिष्यदहरिष्यद्ध्रुवं धुवः

તે તપસ્યાના ભયથી મરુતોની મહાસેના ચિંતાગ્રસ્ત થઈ—‘ધ્રુવ જો મારા પદની ઇચ્છા કરશે તો નિશ્ચયે તે હરી લેશે।’

Verse 33

समर्थस्त्वप्सरोवर्गो नियंतुं यमिनां यमान् । स तु यूनि प्रभवति नात्र बाले करोमि किम्

‘અપ્સરાઓનો વર્ગ યમીઓના નિયમોને પણ રોકવા સમર્થ છે; પરંતુ તે માત્ર યુવાનો પર જ અસર કરે છે. અહીં તો આ બાળક અસ્પર્શિત છે—હું શું કરું?’

Verse 34

तपस्विनां तपो हंतुं द्वौ मत्साहाय्यकारिणौ । कामक्रौधौ न तावस्मिन्प्रभवेतां शिशौ ध्रुवे

‘તપસ્વીઓની તપસ્યા નષ્ટ કરવા મારા બે સહાયક છે—કામ અને ક્રોધ; પરંતુ એ બંને તે બાળક ધ્રુવ પર પ્રભાવી નથી।’

Verse 35

एक एव किलोपायो बाले मे प्रभविष्यति । भूतालिं भीषणाकारां प्रहिणोमीह तद्भिये

‘આ બાળક સામે મારા માટે એક જ ઉપાય કામ કરશે—તેને ભયભીત કરવા હું અહીં ભયાનક આકારવાળી ભૂતોની ટોળી મોકલું છું।’

Verse 36

बालत्वाद्भीषितो भूतैस्तपस्त्यक्ष्यत्यसौ ध्रुवम् । इति निश्चित्य भूतालिं प्रेषयामास वासवः

“આ તો બાળક છે; ભૂતોના ભયથી નિશ્ચયે તપ છોડશે”—એમ નક્કી કરીને વાસવ (ઇન્દ્ર) એ ભૂતગણોની ટોળકી તેના પર મોકલી।

Verse 37

भल्लूकाकारसर्वांग उष्ट्रलंबशिरोधरः । कश्चिद्दुर्दर्शदशनस्त्वभ्यधावत्तमर्भकम्

એક ભૂતનું સર્વાંગ ભાલૂ જેવું હતું, અને ઊંટ જેવી લાંબી લટકતી માથાકૃતિ; નજરે ન ચડે એવા ભયંકર દાંત લઈને તે બાળક પર ધસી આવ્યું।

Verse 38

तं व्याघ्रवदनः कश्चिद्व्यादाय विकटाननम् । द्विपोच्च देहसंस्थानो मुहुर्गर्जन्समभ्यगात्

બીજું ભૂત વાઘમુખવાળું હતું; તેણે વિકરાળ મોઢું ફાડ્યું. હાથી જેવો વિશાળ દેહ લઈને તે વારંવાર ગર્જના કરતું તેની તરફ આગળ વધ્યું।

Verse 39

रयात्तु मांसकं भुंजन्कश्चिद्विकटदंष्ट्रकः । रोषात्तमभिदुद्राव दृष्ट्वा संतर्जयन्निव

બીજું એક ભૂત વિકટ દાંતવાળું; તે ઉતાવળે માંસ ચાવતું હતું. તેને જોઈ ક્રોધે જાણે ધમકાવતું હોય તેમ તેના પર ધસી આવ્યું।

Verse 40

अतितीक्ष्णैर्विषाणाग्रैस्तटानुच्चान्विदारयन् । खुराग्रैर्दलयन्भूमिं महोक्षोऽभिजगर्जतम्

અતિ તીક્ષ્ણ શિંગોના અગ્રથી ઊંચા કાંઠા ચીરી નાખતો, અને ખુરાના અગ્રથી ધરતી દબડાવતો એક મહાવૃષભ ઘોર ગર્જના કરીને આગળ વધ્યો।

Verse 41

कश्चिद्धि पन्नगी भूय फटाटोपभयानकः । अतिलोलद्विरसनः पुस्फूर्जनिकषाचितम्

પછી એક પન્નગી-રૂપિણી પ્રગટ થઈ—ફણની ફટકારથી અતિ ભયાનક; અતિ ચંચળ બે જીભો સાથે ફુફકારતી કંપતી તેને ભયભીત કરવા લાગી।

Verse 42

कश्चिच्च महिषाकारः क्षिपञ्शृंगाग्रतो गिरोन् । लांगूलताडितधरः श्वसन्वेगात्तमाप्तवान्

બીજો મહિષાકાર હતો—શિંગોના અગ્રથી પર્વતો ઉછાળતો; પૂંછડીથી ધરતીને તાડતો અને જોરદાર શ્વાસના વેગે ફુફકારતો તે તેની પાસે પહોંચી ગયો।

Verse 43

कश्चिद्दावानलालीढ खर्जूरद्रुमसन्निभम् । बिभ्रदूरुद्वयंभूतो व्यात्तास्यस्तमभीषयत्

બીજો દાવાનલથી દગ્ધ ખજુરવૃક્ષ સમાન હતો; બે વિશાળ જાંઘો ધરાવતો ભૂત બની, મોં ફાડીને તેને ભયભીત કરતો રહ્યો।

Verse 44

मौलिजैरभ्रसंघर्षं कुर्वन्दीर्घकृशोदरः । निमग्नपिंगनयनः कश्चिद्भीषयति स्म तम्

બીજો લાંબો, કૃશોદર—મૌલિના આભૂષણોથી વાદળોને ઘસતો; અંદર ધસેલા પિંગળ નેત્રોવાળો તે વારંવાર તેને ડરાવતો રહ્યો।

Verse 45

कृपाणपाणिर्भग्नास्यो वामहस्तकपालधृत् । प्रचंडं क्ष्वेडयन्कश्चिदभ्यधावत्तमर्भकम्

બીજો હાથમાં કૃપાણ લઈને, ભંગાયેલો મુખ; ડાબા હાથમાં કપાલ ધારણ કરીને, પ્રચંડ ગર્જના કરતો તે બાળક પર દોડી આવ્યો।

Verse 46

विशाल सालमादाय कुर्वन्किल किलारवम् । कश्चित्तमभितो याति कालो दंडधरो यथा

હાથમાં વિશાળ સાલ વૃક્ષ લઈને અને કિલકિલાટ કરતો કોઈક તેની તરફ ધસી આવ્યો, જાણે કે દંડધારી કાળ હોય.

Verse 47

तमः संकेतसदनं व्याघ्रं वै वदनं महत् । कृतांतकं दराकारं बिभ्रत्कश्चित्तमभ्यगात्

અંધકારના ધામ સમાન, વાઘ જેવું વિશાળ મુખ અને યમરાજ જેવું ભયાનક રૂપ ધારણ કરીને કોઈક તેની પાસે આવ્યું.

Verse 48

उलूकाकारतां धृत्वा फूत्कारैरतिदारुणैः । हृदयाकंपनैः कश्चिद्भीषयामास तं ध्रुवम्

ઘુવડનું રૂપ ધારણ કરીને, હૃદયને કંપાવી દે તેવા અત્યંત ભયાનક ફૂંફાડાઓથી કોઈકે તેને ડરાવવાનો પ્રયાસ કર્યો.

Verse 49

यक्षिणी काचिदानीय रुदंतं कस्यचिच्छिशुम् । अपिबद्रुधिरं कोष्ठाच्चखादास्थि मृणालवत्

કોઈ યક્ષિણી કોઈકના રડતા બાળકને લઈ આવી; તેણે તેના પેટમાંથી લોહી પીધું અને હાડકાંઓને કમળના નાળની જેમ ચાવી ગઈ.

Verse 50

पिपासिताद्य रुधिरं तेपि पास्याम्यहं धुव । यथास्य बालस्य तथा चर्वित्वास्थीनि वादिनी

તે બોલી - 'આજે હું તરસ્યો છું, ચોક્કસપણે હું તારું લોહી પણ પીશ. જેમ આ બાળકના હાડકાં ચાવ્યા, તેમ તારા હાડકાં પણ ચાવી જઈશ.'

Verse 51

अनीय तृणदारूणि परिस्तीर्य समंततः । दावाग्निं ज्वालयामास काचिद्वात्याविवर्धितम्

પછી બીજી એકે તૃણ અને લાકડાંના ટુકડા ચારે તરફ પાથરી, વાવાઝોડાથી વધુ ભભૂકેલી દાવાગ્નિને પ્રજ્વલિત કરી।

Verse 52

वेताली रूपमास्थाय भंक्त्वा काचित्तरून्गिरीन् । रुरोध गगनाध्वानं कंपयंती च तं भृशम्

પછી બીજી એકે વેતાળીનું રૂપ ધારણ કરી વૃક્ષો અને પર્વતો સુધીને તોડી નાખ્યા; તેણે આકાશમાર્ગ રોકી તેને અત્યંત કંપાવી દીધો।

Verse 53

अन्या सुनीतिरूपेण तमभिप्रेक्ष्य दूरतः । रुरोदातीवदुःखार्ता वक्षोघातं मुहुर्मुहुः

વળી એકે ‘સુનીતિ’નું રૂપ લઈને તેને દૂરથી જોયો; દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ રડી અને વારંવાર પોતાની છાતી પીટવા લાગી।

Verse 54

उवाच च वचश्चाटु बहुमाया विनिर्मितम् । कारुण्यपूर्ण वात्सल्यमतीवातन्वती सती

તે સતી બહુ માયાથી રચાયેલા મીઠા, લાડભર્યા વચનો બોલી; કરુણાપૂર્ણ વાત્સલ્યભાવને અત્યંત વિસ્તારી રહી હતી।

Verse 55

त्वदेकशरणां वत्स बत मृत्युर्जिघांसति । रक्षरक्ष गतासुं मां शरणागतवत्सल

“વત્સ! હું માત્ર તારી જ શરણમાં છું; હાય, મૃત્યુ મને મારવા ઇચ્છે છે. રક્ષા કર, રક્ષા કર; હું તો પ્રાણહીન જેવી છું. હે શરણાગતવત્સલ!”

Verse 56

प्रतिग्रामं प्रतिपुरं प्रत्यध्वं प्रतिकाननम् । प्रत्याश्रमं प्रतिगिरिं श्रांता त्वद्वीक्षणातुरा

ગામે ગામે, નગરે નગરે, દરેક માર્ગે અને દરેક વનમાં; આશ્રમે આશ્રમે અને પર્વતે પર્વતે હું ભટકી છું. તારા દર્શનની તીવ્ર તરસથી જ હું થાકી ને વ્યાકુળ થઈ છું.

Verse 57

यदा प्रभृति रे बाल निरगात्तपसे भवान् । तदेव दिनमारभ्य निर्गताऽहं त्वदीक्षणे

હે બાલ, જે દિવસથી તું તપ માટે નીકળી ગયો, એ જ દિવસથી હું પણ નીકળી છું—માત્ર તારા દર્શન માટે.

Verse 58

तैस्तैः सपत्नीदुर्वाक्यैर्दुनोपि त्वं यथार्भक । तथाऽहमपि दूनास्मि नितरां तद्वचोऽग्निना

જેમ સપત્નીઓના કઠોર દુર્વચનોથી તું બાળક સમો દુઃખિત થયો, તેમ હું પણ તે વચનોની અગ્નિથી વધુ જ દગ્ધ થઈ રહી છું.

Verse 59

न निद्रामि न जागर्मि नाश्नामि न पिबाम्यहम् । ध्यायामि केवलं त्वाऽहं योगिनीव वियोगिनी

હું ન ઊંઘું, ન સાચે જાગું; ન ખાઉં, ન પીઉં. હું તો માત્ર તારો જ ધ્યાન કરું છું—યોગિની જેવી, પણ વિરહિણી બનીને.

Verse 60

निद्रादरिद्रनयना स्वप्नेपि न तवाननम् । आनंदि सर्वथा यन्मे मंदभाग्या विलोकये

મારી આંખો નિદ્રાથી દરિદ્ર થઈ ગઈ છે; સ્વપ્નમાં પણ તારો મુખ દેખાતો નથી. છતાં કોઈ પણ રીતે તારો દર્શન થાય ત્યારે હું—મંદભાગ્યા—આનંદથી ભરાઈ જાઉં છું.

Verse 61

त्वदाननप्रतिनिधिर्विधुर्विधुरया मया । उदित्वरोपिनालोकि तापं वै त्यक्तुकामया

વિરહથી વ્યાકુળ હું, તારા મુખના પ્રતિરૂપ ચંદ્રને ઉદિત થતો જોઈ, દાહક શોક ત્યાગવા ઇચ્છતી હતી।

Verse 62

त्वदालापसमालापं कलयन्किलकाकलीम् । कोकिलोपि मयाकर्णि नालकाकीर्णकर्णया

તારા વચનોની પ્રતિધ્વનિ જેવી લાગતી કોયલની મધુર કૂજન પણ હું સાચી રીતે સાંભળી ન શકી; મારા કાન તો વિલાપથી ભરાઈ ગયા હતા।

Verse 63

त्वदंगसंगमधुरो ध्रुवधूपितयामया । नानिलोपि मयालिंगि क्वचिद्विश्रांतया भृशम्

તારા અંગસ્પર્શના મિલન જેટલો મધુર પવન પણ મને આલિંગન ન કરી શક્યો, ભલે હું ક્યાંક અત્યંત થાકી ને આરામે પડી હતી।

Verse 64

के देशाः काश्च सरितः के शैलास्त्वत्कृते ध्रुव । मया चरणचारिण्या राजपत्न्या न लंघिताः

હે ધ્રુવ! તારા માટે કયા દેશો, કઈ નદીઓ, કયા પર્વતો એવા છે કે જેને મેં—રાજપત્ની હોવા છતાં—પગપાળા પાર ન કર્યા?

Verse 65

अध्रुवं सर्वमेवैतत्पश्यंत्यंधीकृतास्म्यहम् । धात्रीं त्रायस्व मां पुत्र प्राप्य त्वंमेंऽधयष्टिताम्

આ બધું અનિત્ય છે—એવું જોતા જોતા હું જાણે અંધ બની ગઈ છું. હે પુત્ર! તારી માતાનું રક્ષણ કર; તું મને આ દીન અને અસહાય સ્થિતિમાં મળ્યો છે।

Verse 66

मृदुलानि तवांगानि क्वेमानि क्व तपस्त्विदम् । परुषं पुरुषैः साध्यं परुषांगैर्नरर्षभ

તારા અંગો તો કોમળ છે—આ કઠોર તપ સાથે તેનો શું સંબંધ? હે નરશ્રેષ્ઠ, કઠોર તપ તો કઠોર દેહવાળા દૃઢ પુરુષોથી જ સિદ્ધ થાય છે.

Verse 67

अनेन तपसा वत्स त्वयाऽप्यं किमनेनसा । धराधीशतनूजत्वादधिकं तद्वदाधुना

વત્સ, આ તપથી તું શું પ્રાપ્ત કરશ? તું તો ધરાધીશનો પુત્ર છે—રાજવૈભવથી વધુ હવે શું ઇચ્છે છે, કહો.

Verse 68

अनेन वयसा बाल खेलनीयं त्वयाऽनिशम् । बालक्रीडनकैरन्यैः सवयः शिशुभिः समम्

બાળ, આ વયે તારે હંમેશાં રમવું જોઈએ—સમવયસ્ક અન્ય બાળકો સાથે, રમતો અને રમકડાંમાં મગ્ન રહીને.

Verse 69

ततः कौमारमासाद्य वयोऽभिध्यानशीलिना । भवता सर्वविद्यानां भाव्यं वै पारदृश्वना

પછી યુવાન વય પ્રાપ્ત કરીને તારે અભ્યાસ અને મનનમાં લીન થવું જોઈએ; હે દૂરદર્શી, તું સર્વ વિદ્યાનો જ્ઞાતા બનવાનો છે.

Verse 70

वयोथ चतुरं प्राप्य योषास्रक्चंदनादिकान् । निर्वेक्ष्यसि बहून्भोगानिंद्रियार्थान्कृतार्थयन्

અને પછી પરિપક્વ વય પ્રાપ્ત કરીને તું સ્ત્રીઓ, પુષ્પમાળા, ચંદન વગેરે તથા ઇન્દ્રિયોના અનેક ભોગોનો ઉપભોગ કરશ, ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરતાં.

Verse 71

उत्पाद्याथ बहून्पुत्रान्गुणिनो धर्मवत्सलान् । परिसंक्रामितश्रीकस्तेष्वथो त्वं तपश्चर

પછી તું અનેક ગુણવાન અને ધર્મપ્રેમી પુત્રોને ઉત્પન્ન કરીને, પોતાની શ્રી-સમૃદ્ધિ તેમને સોંપી, ત્યારબાદ તપશ્ચર્યા કર।

Verse 72

इदानीमेव तपसि बाल्ये वयसि कः श्रमः । पादांगुष्ठकरीषाग्निः कदा मौलिमवाप्स्यति

હમણાં જ બાળવયમાં તપ કરશો તો કષ્ટ શું છે? પગના અંગૂઠે સળગતી ગોબર-અગ્નિ ક્યારે મસ્તકના શિખર સુધી પહોંચશે?

Verse 73

विपक्षपरिभूतेन हृतमानेन केनचित् । परिभ्रष्टश्रिया वापि तप्तव्यं तेषु को भवान्

શત્રુઓથી અપમાનિત, કોઈએ માન હરી લીધેલો, અથવા શ્રી-સમૃદ્ધિથી પતિત—એવાં લોકોએ તપ કરવું જોઈએ; પરંતુ તું એમામાંનો કોણ છે?

Verse 74

हृतमानेन तप्तव्यं निशम्येति वचो ध्रुवः । दीर्घमुष्णं हि निःश्वस्य पुनर्दध्यौ हरिं हृदि

‘માન હરી લેવાય ત્યારે તપ કરવું જોઈએ’ એવું વચન સાંભળી ધ્રુવે લાંબો, ઉષ્મ શ્વાસ લીધો અને ફરી હૃદયમાં હરિનું ધ્યાન કર્યું।

Verse 75

जनयित्रीमनाभाष्य भूतभीतिं विहाय च । ध्रुवोऽच्युतध्यानपरः पुनरेव बभूव ह

માતાને કંઈ ન કહી અને પ્રાણીઓનો ભય ત્યજીને, ધ્રુવ ફરી અચ્યુતના ધ્યાનમાં સંપૂર્ણ રીતે તત્પર થયો।

Verse 76

सापि भूतावली भीतिंबहुभीषणभूषणा । दर्शयंती तमभितोऽद्राक्षीच्चक्रं सुदर्शनम्

એ ભૂતોની ટોળી પણ—અनेक ભયંકર આભૂષણોથી શોભિત—તેના ચારે તરફ ભય દેખાડતી હતી ત્યારે, તેને ઘેરી રહેલું સુદર્શન ચક્ર જોઈ પડ્યું।

Verse 77

परितः परिवेषाभं सूर्यस्योच्चैः स्फुरत्प्रभम् । रक्षणाय च रक्षोभ्यस्तस्याधोक्षज निर्मितम्

તે ચક્ર સર્વત્ર સૂર્યના પ્રભામંડળ જેવું તેજસ્વી, ઊંચી કાંતિથી ઝળહળતું હતું; રાક્ષસોથી રક્ષણ માટે અધોક્ષજે જ તેને રચ્યું હતું।

Verse 78

भूतावली तमालोक्य स्फुरच्चक्रसुदर्शनम् । ज्वालामालाकुलं तीव्रं रक्षंतं परितो ध्रुवम्

જ્વાલામાળાથી ઘેરાયેલું, તીવ્ર અને ઝળહળતું સુદર્શન ચક્ર ધ્રુવને ચારે તરફ અચળ રીતે રક્ષે છે—એ જોઈ ભૂતોની ટોળી ભયભીત થઈ ગઈ।

Verse 79

अतीव निष्कंपहृदं गोविदार्पितचेतसम् । तपोंकुरमिवोद्भिद्य मेदिनीं समुदित्वरम्

હૃદયે સર્વથા અડગ અને ચિત્ત ગોવિંદને અર્પિત કરેલો ધ્રુવ, જાણે તપસ્યાનો અંકુર હોય તેમ ધરતીને ભેદીને ઉપર ઉદ્ભવ્યો।

Verse 80

सापि प्रत्युतभीतातं ध्रुवं ध्रुवविनिश्चयम् । नमस्कृत्य यथायातं याताव्यर्थमनोरथा

તે પણ હવે ભયભીત થઈ, દૃઢ નિશ્ચયવાળા ધ્રુવને નમસ્કાર કરીને, જેમ આવી હતી તેમ જ પાછી ગઈ; તેની આશાઓ નિષ્ફળ થઈ।

Verse 81

गर्जत्कादंबिनीजालं व्योम्नि वै व्याकुलं यथा । वृथा भवति संप्राप्य मनागनिललोलताम्

જેમ આકાશમાં ગર્જતા વાદળોના સમૂહને પવનની અલ્પ લહેર પણ મળે તો તે વ્યાકુલ થઈ વિખેરાઈ વ્યર્થ થઈ જાય છે, તેમ તેમનો ઉદ્વેગ પણ નિષ્ફળ ઠર્યો।

Verse 82

अथ जंभारिणा सार्धं भीताः सर्वे दिवौकसः । संमंत्र्य त्वरिता जग्मुर्ब्रह्माणं शरणं द्विज

ત્યારે જંભારિ (ઇન્દ્ર) સાથે બધા દેવતાઓ ભયભીત થઈ પરામર્શ કરીને ત્વરિત બ્રહ્માજીની શરણમાં ગયા, હે દ્વિજ।

Verse 83

नत्वा विज्ञापयामासुः परिष्टुत्या पितामहम् । वच्रोऽवसरमालोक्य पृष्टागमनकारणाः

તેઓ નમસ્કાર કરીને સ્તુતિ-સ્તુત્યો દ્વારા પિતામહ બ્રહ્માજીને નિવેદન કરવા લાગ્યા; અને બોલવાનો અવસર જોઈને તેમની આવવાનું કારણ પૂછવામાં આવ્યું।

Verse 84

देवा ऊचुः । धातरुत्तानपादस्य तनयेन सुवर्चसा । तपता तापिताः सर्वे त्रिलोकी तलवासिनः

દેવોએ કહ્યું—હે ધાતા! ઉત્તાનપાદના તેજસ્વી પુત્રના તપના તાપથી ત્રિલોકીના સર્વ લોકવાસીઓ દહાઈ રહ્યા છે।

Verse 85

सम्यक्संविद्महे तात धुवस्य न मनीषितम् । पदं परिजिहीर्षुः स कस्यास्मासु महातपाः

તાત! ધ્રુવનો અભિપ્રાય અમને યથાર્થ રીતે સમજાતો નથી. તે મહાતપસ્વી કોઈ ‘પદ’ હરણ કરવા ઇચ્છે છે—અમામાંથી કોનું પદ તે લેવા માંગે છે?

Verse 86

इति विज्ञापितो देवैर्विहस्य चतुराननः । प्रत्युवाचाथ तान्सर्वान्ध्रुवतो भीतमानसान्

દેવોએ આ રીતે વિનંતી કરતાં ચતુર્મુખ બ્રહ્મા હસ્યા અને ધ્રુવના કારણે ભયભીત મનવાળા તે સર્વ દેવોને ઉત્તર આપ્યો।

Verse 87

ब्रह्मोवाच । न भेतव्यं सुरास्तस्माद्ध्रुवाद्ध्रुवपदैषिणः । व्रजंतु विज्वराः सर्वे न स वः पदमिच्छति

બ્રહ્માએ કહ્યું—હે ધ્રુવપદના ઇચ્છુક દેવો, તે ધ્રુવથી ડરશો નહીં. તમે સૌ વ્યથામુક્ત થઈ જાઓ; તે તમારા પદોની ઇચ્છા રાખતો નથી।

Verse 88

न तस्माद्भगवद्भक्ताद्भेतव्यं केनचित्क्वचित् । निश्चितं विष्णुभक्ता ये न ते स्युः परतापिनः

ભગવાનના ભક્તથી ક્યાંય, કોઈ દ્વારા પણ, ભય રાખવો નહીં. નિશ્ચિત છે—જે વિષ્ણુભક્ત હોય, તે પરને પીડાવનાર નથી।

Verse 89

आराध्य विष्णुं देवेशं लब्ध्वा तस्मात्स्वकांक्षितम् । भवतामपि सर्वेषां पदानि स्थिरयिष्यति

દેવેશ વિષ્ણુની આરાધના કરીને અને તેમની પાસેથી પોતે ઇચ્છિત ફળ મેળવી, ધ્રુવ તમારાં સૌનાં પદોને પણ સ્થિર કરશે।

Verse 90

निशम्येति च गीर्वाणाः प्रणीतं ब्रह्मणो वचः । प्रणिपत्य स्वधिष्ण्यानि प्रहृष्टाः परिवव्रजुः

બ્રહ્માના સુવચનો સાંભળી દેવોએ પ્રણામ કર્યો અને હર્ષિત થઈ પોતાના-પોતાના ધામોમાં પ્રસ્થાન કર્યું।

Verse 91

अथ नारायणो देवस्तं दृष्ट्वा दृढमानसम् । अनन्यशरणं बालं गत्वा तार्क्ष्यरथोऽब्रवीत्

ત્યારે દેવ નારાયણે તે દૃઢમન અને માત્ર તેની જ શરણમાં રહેલા બાલકને જોઈ, ગરુડરથ પર આરુઢ થઈ તેની પાસે જઈને કહ્યું।

Verse 92

श्रीविष्णुरुवाच । प्रसन्नोस्मि महाभाग वरं वरय सुव्रत । तपसोऽस्मान्निवर्तस्व चिरं खिन्नोसि बालक

શ્રીવિષ્ણુ બોલ્યા—હે મહાભાગ! હું પ્રસન્ન છું. હે સુવ્રત! વર માગ. હવે આ તપસ્યાથી નિવૃત્ત થા; હે બાલક, તું લાંબા સમયથી થાક્યો છે।

Verse 93

वचोऽमृतं समाकर्ण्य पर्युन्मील्य विलोचने । इंद्रनीलमणिज्योतिः पटलीं पर्यलोकयत्

એ અમૃતસમાન વચનો સાંભળી તેણે આંખો ખોલી અને ઇન્દ્રનીલમણિના તેજ જેવી દીપ્તિમાન જ્યોતિછટા નિહાળી।

Verse 94

प्रत्यग्रविकसन्नीलोत्पलानां निकुरंबकैः । प्रोत्फुल्लितां समंताच्च रोदसी सरसीमिव

નવવિકસિત નીલકમળોના ગુચ્છોથી સર્વત્ર પ્રસ્ફુટિત થઈ, દ્યાવા-ભૂમિ જાણે સરોવર જેવી પ્રકાશિત થઈ।

Verse 95

लक्ष्मीदेवीकटाक्षोघैः कटाक्षितमिवाखिलम् । धुवस्तदानिरैक्षिष्ट द्यावाभूम्योर्यदंतरम्

ત્યારે ધ્રુવે આકાશ અને ધરતી વચ્ચેનું સર્વ, લક્ષ્મીદેવીના કૃપાભર્યા કટાક્ષપ્રવાહથી સર્વત્ર સ્પર્શિત હોય તેમ જોયું।

Verse 96

प्रोद्यत्कादंबिनीमध्य विद्युद्दामसमानरुक् । पुरः पीतांबरः कृष्णस्तेन नेत्रातिथीकृतः

ઉદયમાન વાદળસમૂહના મધ્યે વીજળીની ધારા સમાન તેજસ્વી, પીતાંબરધારી શ્રીકૃષ્ણ તેના સમક્ષ પ્રગટ થયા અને ધ્રુવના નેત્રોના પાવન અતિથિ બન્યા।

Verse 97

नभो निकष पाषाणो मेरुकांचन रेखितः । यथातथा ध्रुवेणैक्षि तदा गरुडवाहनः

આકાશ સમાન વિશાળ—જાણે નિકષપાષાણ પર મેરુની સુવર્ણ રેખાઓ અંકિત હોય—એ રીતે ધ્રુવે તે સમયે ગરુડવાહન પ્રભુનું દર્શન કર્યું।

Verse 98

सुनीलगगनं यद्वद्भूषितं तु कलावता । पीतेन वाससा युक्तं स ददर्श हरिं तदा

જેમ ઘેરો નીલો આકાશ ચંદ્રકલાથી શોભિત થાય છે, તેમ ધ્રુવે તે સમયે પીતવસ્ત્રધારી હરિનું દર્શન કર્યું—જેનાં સાન્નિધ્યથી જગત શોભે છે।

Verse 99

दंडवत्प्रणिपत्याथ परितः परिलुठ्य च । रुरोद दृष्ट्वेव चिरं पितरं दुःखितः शिशुः

તે દંડવત્ પ્રણામ કરીને ચારે તરફ લોટવા લાગ્યો અને રડી પડ્યો—જેમ દુઃખિત બાળક લાંબા સમય પછી પિતાને જોઈને રડે।

Verse 100

नारदेन सनंदेन सनकेन सुसंस्तुतः । अन्यैः सनत्कुमाराद्यैर्योगिभिर्योगिनां वरः

યોગીઓમાં શ્રેષ્ઠ એવો ધ્રુવ નારદ, સનંદન, સનક તથા સનત્કુમાર આદિ અન્ય મહાયોગીઓ દ્વારા અત્યંત સ્તુતિ પામ્યો।

Verse 103

स्पर्शनाद्देवदेवस्य सुसंस्कृतमयी शुभा । वाणी प्रवृत्ता तस्यास्यात्तुष्टावाथ ध्रुवो हरिम्

દેવોના દેવના સ્પર્શથી તેના મુખમાં શુભ અને સુસંસ્કૃત વાણી પ્રગટ થઈ; ત્યારબાદ ધ્રુવે હરિની સ્તુતિ આરંભી।