Adhyaya 13

Verse 1

गणावूचतुः । इमां गंधवतीं पुण्यां पुरीं वायोर्विलोकय । वारुण्या उत्तरे भागे महाभाग्यनिधे द्विज

ગણોએ કહ્યું—હે દ્વિજ, મહાભાગ્યનિધિ! વાયુની આ સુગંધિત પુણ્યપુરીને જો; વારુણીના ઉત્તર ભાગમાં (તે સ્થિત છે).

Verse 2

अस्यां प्रभंजनो नाम जगत्प्राणोदिगीश्वरः । आराध्य श्रीमहादेवं दिक्पालत्वमवाप्तवान्

અહીં જગતપ્રાણ વાયુ ‘પ્રભંજન’ નામના દિગીશ્વરે શ્રીમહાદેવની આરાધના કરીને દિક્પાલપદ પ્રાપ્ત કર્યું.

Verse 3

पुरा कश्यपदायादः पूतात्मेति च विश्रुतः । धूर्जटे राजधान्यां स चचार विपुलं तपः

પૂર્વકાળે કશ્યપના વંશજ, ‘પૂતાત્મા’ તરીકે પ્રસિદ્ધ, ધૂર્જટી (શિવ)ની રાજધાનીમાં વિશાળ તપ કર્યું.

Verse 4

वाराणस्यां महाभागो वर्षाणामयुतं शतम् । स्थापयित्वा महालिंगं पावनं पवनेश्वरम्

વારાણસીમાં તે મહાભાગ્યવાને દસ હજાર અને સો વર્ષ (તપ કરીને) ‘પવનેશ્વર’ નામનું પાવન મહાલિંગ સ્થાપ્યું.

Verse 5

यस्य दर्शनमात्रेण पूतात्मा जायते नरः । पापकंचुकमुत्सृज्य स वसेत्पावने पुरे

જેનાં માત્ર દર્શનથી મનુષ્ય પૂતાત્મા બને છે; પાપરૂપ કંચુક ત્યજી તે પાવનના નગરમાં નિવાસ કરે.

Verse 6

पलायमानो निहतः क्षणात्पंचत्वमागतः । अभक्षयच्च नैवेद्यं भाविपुण्यबलान्न सः

પલાયમાન થતાં તે મારાયો અને ક્ષણમાં પંચત્વને પામ્યો; છતાં ભાવિ પુણ્યના બળથી તેણે નૈવેદ્ય ભક્ષણ કર્યું નહીં.

Verse 7

उवाच च प्रसन्नात्मा करुणामृतसागरः । उत्तिष्ठोत्तिष्ठ पूतात्मन्वरं वरय सुव्रत

ત્યારે પ્રસન્નહૃદય, કરુણા અને અમૃતના સાગર સમા પ્રભુ બોલ્યા— “ઉઠો, ઉઠો, હે પૂતાત્મા! હે સુવ્રતી, વર માગો।”

Verse 8

अनेन तपसोग्रेण लिंगस्याराधनेन च । तवादेयं न पूतात्मंस्त्रैलोक्ये सचराचरे

“આ ઘોર તપ અને લિંગ-આરાધનાના પ્રભાવથી, હે પૂતાત્મા, ચર-અચર સહિત ત્રિલોકમાં તને અદેય એવું કશું નથી।”

Verse 9

पूतात्मोवाच । देवदेवमहादेव देवानामभयप्रद । ब्रह्मनारायणेंद्रादि सर्वदेवपदप्रद

પૂતાત્માએ કહ્યું— “હે દેવોના દેવ મહાદેવ! દેવોને અભય આપનાર! બ્રહ્મા, નારાયણ, ઇન્દ્ર આદિ સર્વ દેવોના પદ આપનાર!”

Verse 10

वेदास्त्वां न च विंदंति किमात्मक इति प्रभो । प्राप्ताः शतपथत्वं च नेतिनेतीतिवादिनः

“હે પ્રભુ! વેદો પણ તમારું સ્વરૂપ શું છે તે સંપૂર્ણ રીતે જાણી શકતા નથી. ‘નેતિ નેતિ’ કહેતાં તેઓ સો માર્ગોથી તમારી તરફ આગળ વધે છે।”

Verse 11

ब्रह्मविष्ण्वोपि गिरां गोचरो न च वाक्पतेः । प्रमथेशं कथं स्तोतुं मादृशः प्रभवेत्प्रभो

“બ્રહ્મા અને વિષ્ણુ પણ વાણીની પહોંચમાં નથી, વાક્પતિ (બૃહસ્પતિ) પણ નથી. હે પ્રમથેશ! તો મારા જેવો કોણ તમને સ્તુતિથી વર્ણવી શકે, પ્રભુ?”

Verse 12

प्रसह्य प्रमिमीतेश भक्तिर्मांस्तुतिकर्मणि । करोमि किं जगन्नाथ न वश्यानींद्रियाणि मे

હે જગન્નાથ! મારી ભક્તિ મને બળપૂર્વક સ્તુતિ-કર્મમાં પ્રવૃત્ત કરે છે. પરંતુ હું શું કરું? મારી ઇન્દ્રિયો મારા વશમાં નથી.

Verse 13

विश्वं त्वं नास्ति वै भेदस्त्वमेकः सर्वगो यतः । स्तुत्यं स्तोता स्तुतिस्त्वं च सगुणो निर्गुणो भवान्

તમે જ આ વિશ્વ છો; ખરેખર તમારાથી ભેદ નથી, કારણ કે તમે એક અને સર્વવ્યાપી છો. સ્તુત્ય, સ્તોતા અને સ્તુતિ—તમે જ; તમે સગુણ પણ અને નિર્ગુણ પણ છો.

Verse 14

सर्गात्पुरा भवानेको रूपनाम विवर्जितः । योगिनोपि न ते तत्त्वं विंदंति परमार्थतः

સર્જન પહેલાં તમે જ એક હતા, રૂપ અને નામથી રહિત. યોગીઓ પણ પરમાર્થથી તમારા તત્ત્વને સાચે જાણી શકતા નથી.

Verse 15

यदैकलो न शक्नोषि रंतुं स्वैरचर प्रभो । तदिच्छा तवयोत्पन्ना सेव्या शक्तिरभूत्तव

હે સ્વૈચ્છિક વિહાર કરનાર પ્રભુ! જ્યારે તમે એકલા રમણ કરી શક્યા નહીં, ત્યારે તમારી ઇચ્છાથી તમારી સેવ્ય શક્તિ—તમારી શક્તિ—ઉત્પન્ન થઈ.

Verse 16

त्वमेको द्वित्वमापन्नः शिवशक्तिप्रभेदतः । त्वं ज्ञानरूपो भगवान्स्वेच्छा शक्तिस्वरूपिणी

તમે એક હોવા છતાં શિવ-શક્તિના ભેદથી દ્વિરૂપે પ્રગટ થાઓ છો. હે ભગવાન! તમે જ્ઞાનસ્વરૂપ છો, અને તમારી શક્તિ તમારી સ્વઇચ્છાનું જ સ્વરૂપ છે.

Verse 17

उभाभ्यां शिवशक्तिभ्या युवाभ्यां निजलीलया । उत्पादिता क्रियाशक्तिस्ततः सर्वमिदं जगत्

હે શિવ-શક્તિ! તમારી સ્વલિલાથી ક્રિયાશક્તિ પ્રગટ થઈ; તેમાંથી આ સમગ્ર જગત ઉત્પન્ન થયું.

Verse 18

ज्ञानशक्तिर्भवानीश इच्छाशक्तिरुमा स्मृता । क्रियाशक्तिरिदं विश्वमस्य त्वं कारणं ततः

હે ભવાનીનાથ! ભવાનીને જ્ઞાનશક્તિ અને ઉમાને ઇચ્છાશક્તિ તરીકે સ્મરવામાં આવે છે; આ વિશ્વ ક્રિયાશક્તિ છે—અતએવ તમે જ પરમ કારણ છો.

Verse 19

दक्षिणांगं तव विधिर्वामांगं तव चाच्युतः । चंद्रसूर्याग्निनेत्रस्त्वं त्वन्निःश्वासः श्रुतित्रयम्

તમારું જમણું અંગ વિધાતા બ્રહ્મા અને ડાબું અંગ અચ્યુત વિષ્ણુ; ચંદ્ર-સૂર્ય-અગ્નિ તમારા નેત્રો છે, અને ત્રયી વેદ તમારો નિશ્વાસ છે.

Verse 20

त्वत्स्वेदादंबुनिधयस्तव श्रोत्रं समीरणः । बाहवस्ते दशदिशो मुखं ते ब्राह्मणाः स्मृताः

તમારા સ્વેદમાંથી સમુદ્રો ઉત્પન્ન થયા; પવન તમારું કાન છે; દસ દિશાઓ તમારી ભુજાઓ છે; અને બ્રાહ્મણો તમારું મુખ તરીકે સ્મરાય છે.

Verse 21

राजन्यवर्यास्ते बाहु वैश्या ऊरुसमुद्भवाः । पद्भ्यां शूद्रस्तवेशान केशास्ते जलदाः प्रभो

હે ઈશાન! શ્રેષ્ઠ ક્ષત્રિયો તમારા બાહુ છે; વૈશ્યો તમારા ઊરુમાંથી ઉત્પન્ન છે; શૂદ્ર તમારા પદોથી; અને હે પ્રભો, તમારા કેશ મેઘસમૂહ છે.

Verse 22

त्वं पुं प्रकृतिरूपेण ब्रह्मांडमसृजः पुरा । मध्ये ब्रह्मांडमखिलं विश्वमेतच्चराचरम्

હે પ્રભુ! તમે પુરુષ અને પ્રકૃતિરૂપે આદિમાં બ્રહ્માંડ સર્જ્યું; અને તે બ્રહ્માંડની અંદર આ સમગ્ર ચરાચર વિશ્વ સમાયેલું છે.

Verse 23

अतस्त्वत्तो न मन्येऽहं किंचिद्भिन्नं जगन्मय । त्वयि सर्वाणि भूतानि सर्वभूतमयो भवान्

અતએવ, હે જગન્મય! હું તારા કરતાં ભિન્ન કંઈ પણ માનતો નથી. તારા અંદર સર્વ ભૂતો છે, અને તું સ્વયં સર્વભૂતમય છે.

Verse 24

नमस्तुभ्यं नमस्तुभ्यं नमस्तुऽभ्यं नमोनमः । अयमेव वरो नाथ त्वयि मेऽस्तु स्थिरा मतिः

તમને નમસ્કાર, તમને નમસ્કાર, તમને નમસ્કાર—વારંવાર નમસ્કાર. હે નાથ! આ જ વર છે—મારી મતિ તમામાં સ્થિર રહે.

Verse 25

इत्युक्तवति देवेश स्तस्मिन्पूतात्मनि प्रभुः । स्वमूर्तित्वं समारोप्य दिक्पालपदमादधे

તે પુણ્યાત્માએ દેવેશને આમ કહ્યું ત્યારે, પ્રભુએ તેને પોતાની મૂર્તિત્વમાં આરોપિત કરીને તેને દિક્પાલનું પદ આપ્યું.

Verse 26

सर्वगो मम रूपेण सर्वतत्त्वावबोधकः । सर्वेषामायुषोरूपं भवानेव भविष्यति

મારા રૂપે સર્વત્ર વ્યાપીને તું સર્વ તત્ત્વોના બોધને જગાડનાર બનશે; અને સર્વ જીવોના આયુષ્યનું સ્વરૂપ તું જ બનશે.

Verse 27

तव लिंगमिदं दिव्यं ये द्रक्ष्यंतीह मानवाः । सर्वभोगसमृद्धास्ते त्वल्लोकसुखभागिनः

અહીં જે માનવો તમારા આ દિવ્ય લિંગનું દર્શન કરે છે, તેઓ સર્વ ભોગ અને સમૃદ્ધિથી યુક્ત થઈ તમારા લોકના સુખના ભાગી બને છે।

Verse 28

पवमानेश्वरं लिंगं मध्ये जन्मसकृन्नरः । यथोक्तविधिना पूज्य सुगंधस्नपनादिभिः

માનવે જીવનના મધ્યમાં એકવાર પણ પવમાનેશ્વર લિંગની શાસ્ત્રોક્ત વિધિથી—સુગંધિત સ્નાન વગેરે અર્પણોથી—પૂજા કરવી જોઈએ।

Verse 29

सुगंधचंदनैः पुष्पैर्मम लोके महीयते । ज्येष्ठेशात्पश्चिमेभागे वायुकुंडोत्तरेण तु

સુગંધિત ચંદન અને પુષ્પોથી પૂજિત થવાથી તે મારા લોકમાં મહિમાવાન થાય છે। (આ પવમાનેશ્વર) જ્યેષ્ઠેશના પશ્ચિમ ભાગે અને વાયુકુંડના ઉત્તર તરફ સ્થિત છે।

Verse 30

पावमानं समाराध्य पूतो भवति तत्क्षणात् । इति दत्त्वा वरान्देवस्तस्मिंल्लिंगे लयं ययौ

પાવમાન (પવમાનેશ્વર)ની સમ્યક આરાધના કરવાથી મનુષ્ય તત્ક્ષણે પવિત્ર બને છે। આમ વરદાન આપી તે દેવ એ જ લિંગમાં લીન થયો।

Verse 31

गणावूचतुः । इति गंधवती पुर्याः स्वरूपं ते निरूपितम् । तस्याः प्राच्यां कुबेरस्य श्रीमत्येषालकापुरी

ગણોએ કહ્યું—આ રીતે ગંધવતી પુરીનું સ્વરૂપ તમને સમજાવવામાં આવ્યું. તેના પૂર્વમાં કુબેરની શ્રીમંત નગરી—અલકા—સ્થિત છે।

Verse 32

शंभोः सखित्वमापेदे नाथोस्या भक्तियोगतः । निधीनां पद्ममुख्यानां दाता भोक्ता हरार्चनात्

ભક્તિયોગના પ્રભાવથી તેના નાથે શંભુ સાથે સખ્ય પ્રાપ્ત કર્યું. હરાની આરાધનાથી તે પદ્મમુખ્ય નિધિઓનો દાતા તથા ભોક્તા બન્યો.

Verse 33

शिवशर्मोवाच । कोसौ कस्य पुनः कीदृग्भक्तिरस्य सदाशिवे । यया सखित्वमापन्नो देवदेवस्यधूर्जटेः

શિવશર્મા બોલ્યા—એ કોણ છે અને કોનો નાથ છે? સદાશિવ પ્રત્યે તેની કેવી ભક્તિ છે, જેના દ્વારા તેણે દેવદેવ ધૂર્જટિ સાથે સખ્ય પ્રાપ્ત કર્યું?

Verse 34

इति श्रोतुं मम मनः श्रुतिगोचरतां गतम् । युवयोर्वाक्सुधास्वाद मेदुरोदरमंथरम्

આ રીતે સાંભળવા માટે મારું મન સંપૂર્ણપણે શ્રવણમાં લીન થયું છે. તમારી વાણીનો અમૃતમય સ્વાદ ધીમે ચાલતા, ભારેલા મનને પણ હલાવી ગતિમાન કરે છે.

Verse 35

गणावूचतुः । शिवशर्मन्महाप्राज्ञ परिशुद्धेंद्रियेश्वर । सुतीर्थक्षालिताशेषजन्मजातमहामल

ગણોએ કહ્યું—હે શિવશર્મન, મહાપ્રાજ્ઞ, પરિશુદ્ધ ઇન્દ્રિયોના ઈશ્વર! ઉત્તમ તીર્થોએ તારા અનેક જન્મોથી ઉત્પન્ન સર્વ મહામલને ધોઈ નાંખ્યું છે.

Verse 36

सुहृदि प्रेमसंपन्ने त्वय्यनुद्यं न किंचन । साधुभिः सह संवादः सर्वश्रेयोऽभिवृद्धये

હે પ્રેમસભર સુહૃદ, તારા માં કશુંય દોષારોપણયોગ્ય નથી. સાધુજન સાથે સંવાદ સર્વ શ્રેયની અભિવૃદ્ધિ માટે જ થાય છે.

Verse 37

आसीत्कांपिल्यनगरे सोमयाजिकुलोद्भवः । दीक्षितो यज्ञदत्ताख्यो यज्ञविद्याविशारदः

કાંપિલ્ય નગરમાં સોમયાજી કુળમાં જન્મેલો, દીક્ષિત યજ્ઞદત્ત નામનો બ્રાહ્મણ વસતો હતો; તે યજ્ઞવિદ્યામાં અત્યંત નિપુણ હતો.

Verse 38

वेदवेदांगवेदार्थान्वेदोक्ताचारचंचुरः । राजमान्यो बहुधनो वदान्यः कीर्तिभाजनम्

તે વેદ, વેદાંગ અને વેદાર્થનો જાણકાર હતો; વેદોક્ત આચારમાં ચપળ, રાજાઓથી માન્ય, બહુ ધનવાન, દાનશીલ અને સુકીર્તિનો પાત્ર હતો.

Verse 39

अग्निशुश्रूषणरतो वेदाध्ययनतत्परः । तस्य पुत्रो गुणनिधिश्चंद्रबिंबसमाकृतिः

તે અગ્નિશુશ્રૂષામાં રત અને વેદાધ્યયનમાં તત્પર હતો. તેના પુત્રનું નામ ગુણનિધિ; તેનું મુખ ચંદ્રબિંબ સમાન હતું.

Verse 40

कृतोपनयनः सोथ विद्यां जग्राह भूरिशः । अथ पित्रानभिज्ञातो द्यूतकर्मरतोऽभवत्

તેનું ઉપનયન સંસ્કાર થયું અને તેણે બહુ વિદ્યાઓ ગ્રહણ કરી; પરંતુ પછી પિતાને અજાણ રાખીને તે દ્યુતકર્મમાં આસક્ત થયો.

Verse 41

आदायादाय बहुशो धनं मातुः सकाशतः । ददाति द्यूतकारेभ्यो मैत्री तैश्च चकार सः

તે વારંવાર માતા પાસેથી ધન લઈ જુગારીઓને આપતો અને તેમની સાથે મિત્રતા પણ બાંધતો ગયો.

Verse 42

संत्यक्त ब्राह्मणाचारः संध्यास्नानपराङ्मुखः । निंदको वेदशास्त्राणां देवब्राह्मणनिंदकः

તેણે બ્રાહ્મણોચિત આચાર ત્યજી દીધો, સંધ્યા-વંદન અને સ્નાનકર્મથી વિમુખ થયો. તે વેદ-શાસ્ત્રોનો નિંદક તથા દેવો અને બ્રાહ્મણોનો અપવાદ કરનાર બન્યો.

Verse 43

स्मृत्याचारविहीनस्तु गीतवाद्यविनोदभाक् । नटपाखंडिभंडैश्च बद्धप्रेमपरंपरः

સ્મૃતિમાં કહેલા આચારથી વિહોણો થઈ તે ગીત અને વાદ્યોના વિનોદમાં મગ્ન રહ્યો. નટો, પાખંડી અને ભાંડોની આસક્તિની શૃંખલામાં બંધાઈ ગયો.

Verse 44

प्रेरितोपि जनन्या स न याति पितुरंतिकम् । गृहकार्यांतरव्यग्रो दीक्षितो दीक्षितायिनीम्

માતાએ પ્રેર્યા છતાં તે પિતાની પાસે ગયો નહીં. ઘરનાં અન્ય કાર્યોમાં વ્યગ્ર રહી તે દીક્ષિતા ગૃહિણીને સતત કષ્ટ આપતો રહ્યો.

Verse 45

यदा यदैव तां पृच्छेदयेगुणनिधिः सुतः । न दृश्यते मया गेहे क्व याति विदधाति किम्

જ્યારે જ્યારે તેનો પુત્ર ગુણનિધિ તેને પૂછતો— “મને તે ઘરમાં દેખાતો નથી; તે ક્યાં જાય છે અને શું કરે છે?”

Verse 46

तदा तदेति सा ब्रूयादिदानीं स बहिर्गतः । स्नात्वा समर्च्य वै देवानेतावंतमनेहसम्

ત્યારે ત્યારે તે કહેતી— “હમણાં જ તે બહાર ગયો છે; સ્નાન કરીને દેવતાઓની યથાવિધી પૂજા કરી છે—બસ એટલું જ, બીજું કંઈ નથી.”

Verse 47

अधीत्याध्ययनार्थं स द्वित्रैर्मित्रैः समं ययौ । एकपुत्रेति तन्माता प्रतारयति दीक्षितम्

પૂર્વ અભ્યાસ પૂર્ણ કરીને તે વધુ અધ્યયન માટે બે-ત્રણ મિત્રોની સાથે ગયો. પરંતુ ‘આ મારો એકમાત્ર પુત્ર છે’ એમ માની તેની માતા દીક્ષિતને લાડથી બહેલાવી અને ઢાંકતી-છુપાવતી રહી।

Verse 48

न तत्कर्म च तद्वृत्तं किंचिद्वेत्ति स दीक्षितः । स च केशांतकर्मास्य कृत्वा वर्षेऽथ षोडशे

તે કર્મ અને તે દુરાચાર વિશે દીક્ષિતને કશી જાણ નહોતી. પછી તેના સોળમા વર્ષે તેનું કેશાંત-સંસ્કાર કરાવી…

Verse 49

गृह्योक्तेन विधानेन पाणिग्राहमकारयत् । प्रत्यहं तस्य जननी सुतं गुणनिधिं मृदु

ગૃહ્યસૂત્રોમાં કહેલા વિધાન મુજબ તેણે તેનું પાણિગ્રાહણ-વિવાહ કરાવ્યું. રોજ તેની માતા મૃદુ વાણીથી પુત્રને કહેતી—‘હે ગુણનિધિ…’।

Verse 50

शास्ति स्नेहार्द्रहृदया क्रोधनस्ते पितेत्यलम् । यदि ज्ञास्यति ते वृत्तं त्वां च मां ताडयिष्यति

સ્નેહથી દ્રવિત હૃદયવાળી તે તેને ઠપકો આપતી—‘બસ, તારો પિતા ક્રોધી છે. જો તે તારો વર્તન જાણી જશે તો તને પણ અને મને પણ મારશે।’

Verse 51

आच्छादयामि ते नित्यं पितुरग्रे कुचेष्टितम् । लोकमान्योस्ति ते तातः सदाचारैर्न वै धनैः

‘હું તારી કુચેષ્ટાઓ હંમેશાં પિતાની સામે ઢાંકી રાખું છું. તારો પિતા લોકમાન્ય છે—ધનથી નહિ, સદાચારથી।’

Verse 52

ब्राह्मणानां धनं पुत्र सद्विद्या साधुसंगमः । सच्छ्रोत्रियास्त्वनूचाना दीक्षिताः सोमयाजिनः

હે પુત્ર, બ્રાહ્મણનું સાચું ધન સદ્વિદ્યા અને સાધુસંગ છે—સત્શ્રોત્રિય, વેદપાઠી અનુચાન, દીક્ષિત અને સોમયાજીજનની સંગતિ।

Verse 53

इति रूढिमिह प्राप्तास्तव पूर्वपितामहाः । त्यक्त्वा दुर्वृत्तसंसर्गं साधुसंगरतो भव

આ રીતે તારા પૂર્વપિતામહોએ અહીં સ્થાપિત પરંપરા પ્રાપ્ત કરી. દુર્વૃત્તોની સંગતિ ત્યજીને સાધુસંગમાં રત થા.

Verse 54

सद्विद्या सुमनो धेहि ब्राह्मणाचारमाचर । तवानुरूपारूपेण वयसाकुलशीलतः

સદ્વિદ્યા અને સુમન ધારણ કર; બ્રાહ્મણોચિત આચાર આચર. કારણ કે યુવાનીની ચંચળ પ્રકૃતિથી ક્યારેક અનુરૂપ, ક્યારેક અનનુરૂપ વર્તન થઈ જાય છે.

Verse 55

ऊनविंशतिकोऽसि त्वमेषा षोडशवार्षिकी । तव पत्नी गुणनिधे साध्वी मधुरभाषिणी

તું હજી વીસનો પણ નથી અને તે સોળ વર્ષની છે. હે ગુણનિધિ, તારી પત્ની સાધ્વી છે અને મધુર ભાષા બોલે છે.

Verse 56

एतां संवृणु सद्वृत्तां पितृभक्तियुता भव । श्वशुरोपि हि ते मान्यः सर्वत्र गुणशीलतः

આ સદ્વૃત્તા પત્નીને સ્વીકારીને સ્નેહથી પોષ; અને પિતૃભક્તિથી યુક્ત રહેજે. તારો શ્વશુર પણ ગુણ અને શીલના કારણે સર્વત્ર માનનીય છે.

Verse 57

ततोऽपत्रपसे किं न त्यज दुर्वृत्ततां शिशो । मातुलास्तेऽतुलाः पुत्र विद्याशीलकुलादिभिः

તો પણ, હે બાળક, તને લાજ નથી આવતી? દુર્વૃત્તિ ત્યજી દે. હે પુત્ર, તારા મામાઓ અતુલ્ય છે—વિદ્યા, શીલ અને કુલમર્યાદા વગેરેમાં પ્રસિદ્ધ.

Verse 58

तेभ्योपि न बिभेषि त्वं शुद्धोस्युभय वंशतः । पश्यैतान्प्रतिवेश्मस्थान्ब्राह्मणानां कुमारकान्

શું તું એમને પણ નથી ડરતો? તું તો બંને વંશથી શુદ્ધકુલનો છે. પાડોશના ઘરોમાં રહેતા આ બ્રાહ્મણ કુમારોને જો.

Verse 59

गृहेपि शिष्यान्पश्यैतान्पितुस्ते विनयोचितान् । राजापि श्रोष्यति यदा तव दुश्चेष्टितं सुत

ઘરમાં પણ તારા પિતાના આ શિષ્યોને જો—જે વિનયમાં તાલીમ પામેલા છે. હે સুত, રાજા જ્યારે તારી દુષ્ચેષ્ટા સાંભળશે, ત્યારે પરિણામ આવશે જ.

Verse 60

श्रद्धां विहाय ते ताते वृत्तिलोपं करिष्यति । बालचेष्टितमेवैतद्वदंत्यद्यापि ते जनाः

તારા પરની શ્રદ્ધા ગુમાવી તારો પિતા તારો નિર્વાહ બંધ કરી દેશે. લોકો તો હમણાં પણ કહે છે—“આ તો માત્ર બાળચેષ્ટા છે.”

Verse 61

अनंतरं हसिष्यंति युक्तं दीक्षिततास्त्विति । सर्वेप्याक्षारयिष्यंति तव विप्रं च मां च वै

પછી તેઓ હસીને કહેશે—“આ જ છે ‘યોગ્ય’ દીક્ષા!” અને તારા કારણે બધા તારા બ્રાહ્મણ ગુરુને અને મને પણ ધિક્કારશે.

Verse 62

मातुश्चरित्रं तनयो धत्ते दुर्भाषणैरिति । पिता पितेन पापीयाञ्च्छ्रुतिस्मृतिपथीनकिम्

લોકો કહે છે—“દુર્વચનોથી પુત્ર માતાનું ચરિત્ર પ્રગટ કરે છે.” અને—“પિતાના પિતા કારણે પિતા વધુ પાપી બને છે; શું તેઓ શ્રુતિ‑સ્મૃતિના માર્ગના અનુયાયી નથી?”

Verse 63

तदंघ्रिलीनमनसो मम साक्षी महेश्वरः । न चर्तुस्नातयापीह मुखं दुष्टस्य वीक्षितम्

જેનુ મન તેમના ચરણોમાં લીન છે, મારા માટે મહેશ્વર સાક્ષી છે. અને અહીં ‘ચાર સ્નાન’થી શુદ્ધ થયેલો પણ દુષ્ટનું મુખ પણ નથી જોતો.

Verse 64

अहो बलीयान्सविधिर्येन जाता भवानिति । प्रतिक्षणं जनन्येति शिक्ष्यमाणोतिदुर्मदः

લોકો કહે છે—“અહો, જે વિધિથી તું જન્મ્યો તે કેટલો બળવાન!” છતાં ઉપદેશ મળતાં પણ તે ક્ષણે ક્ષણે માતા તરફ જ દોડી જાય છે, અતિ દર્પી બનીને.

Verse 65

न तत्याज च तद्धर्मं दुर्बोधो व्यसनी यतः । मृगया मद्य पैशुन्य वेश्याचौर्यदुरोदरैः

તે મંદબુદ્ધિ અને વ્યસની હતો; તેથી તે આ જીવનરીતિ છોડ્યો નહીં—શિકાર, મદ્યપાન, પરનિંદા‑ચુગલી, વેશ્યાસંગ, ચોરી અને વિનાશક જુગારમાં આસક્ત રહ્યો.

Verse 66

सपारदारैर्व्यसनैरेभिः कोत्र न खंडितः । यद्यन्मध्ये गृहे पश्येत्तत्तन्नीत्वा सुदुर्मतिः

પરસ્ત્રીગમન સહિત આ વ્યસનો વડે જગતમાં કોણ તૂટતો નથી? ઘરમાં જે જે દેખાય તે તે ઝૂંટી લઈ જતો—અત્યંત દુર્મતિ.

Verse 67

अर्पयेद्द्यूतकाराणां सकुप्यं वसनादिकम् । नवरत्नमयीं मातुः करतः पितुरूर्मिकाम

તે જુગારીઓને ઘરવખરી, વસ્ત્રાદિ સહિતનું સામાન અર્પણ કરતો; અને માતાની નવરત્નજડિત મુદ્રિકા તથા પિતાની આંગળીની અંગૂઠી પણ આપી દીધી।

Verse 68

स्वपंत्यास्त्वेकदाऽदाय दुरोदरिकरेऽर्पयत् । एकदा गच्छता राजभवनान्निजमुद्रिका

એક વખત તે તેણી સૂતી હતી ત્યારે મુદ્રિકા લઈ જુગારીના હાથમાં મૂકી આવ્યો; અને એક વખત રાજભવન તરફ જતા તેણે પોતાની સીલ-મુદ્રિકા પણ સાથે લીધી।

Verse 69

दीक्षितेन परिज्ञाता दैवाद्द्यूतकृतः करे । उवाच दीक्षितस्तं च कुतो लब्धा त्वयोर्मिका । पृष्टस्तेनाथ निर्बंधादसकृत्प्रत्युवाच किम्

દૈવયોગે દીક્ષિત બ્રાહ્મણે જોયું કે જુગારીના હાથમાં એ મુદ્રિકા છે. દીક્ષિતે કહ્યું, “આ અંગૂઠી તને ક્યાંથી મળી?” વારંવાર દબાણપૂર્વક પૂછતાં તેણે શું ઉત્તર આપ્યો?

Verse 70

ममाक्षिपसि विप्रोच्चैः किं मया चौर्य कर्मणा । लब्धा मुद्रा त्वदीयेन पुत्रेणैषा ममार्पिता

તે બોલ્યો, “હે બ્રાહ્મણ! તમે એટલા ઊંચા સ્વરે મને કેમ દોષારોપ કરો છો? ચોરી સાથે મારું શું કામ? આ સીલ-મુદ્રિકા તો તમારા જ પુત્ર પાસેથી મળી—એણે જ મને આપી છે।”

Verse 71

मम मातुर्हि पूर्वे द्युर्जित्वानीतो हि शाटकः । न केवलं ममाप्येतदंगुलीयं समर्पितम्

તે બોલ્યો, “પહેલાં જુગારમાં જીતીને તેણે મારી માતાનું શાટક (વસ્ત્ર) લઈ ગયું; અને એટલું જ નહીં—મારું આ અંગૂઠું પણ તેણે સોંપી દીધું।”

Verse 72

अन्येषां द्यूतकर्तृणां भूरि तेनार्पितं वसु । रत्नकुप्यदुकूलानि भृंगारुप्रभृतीनि च

તેણે અન્ય જુગારીઓને પણ બહુ ધન અર્પણ કર્યું—રત્નો, ઘરગથ્થુ મૂલ્યવાન સામાન, ઉત્તમ વસ્ત્રો અને ભુજબંધ વગેરે આભૂષણો।

Verse 73

भाजनानि विचित्राणि कांस्य ताम्रमयानि च । नग्नीकृत्यप्रति दिनं बद्ध्यंते द्यूतकारिभिः

કાંસ્ય અને તાંબાના બનેલા વિવિધ વાસણો પણ તેમની પાસેથી છીનવી લેવાતાં; અને જુગારીઓ રોજે રોજ તેમને સર્વસ્વહીન કરી બાંધીને (દુઃખમાં) ઘસડતા।

Verse 74

न तेन सदृशः कश्चिदाक्षिको भूमिमंडले । अद्य यावत्त्वया विप्र दुरोदरशिरोमणिः

પૃથ્વીમંડળમાં તેના સમાન કોઈ પાસા-ખેલાડી નથી; આજ સુધી, હે વિપ્ર, તે જુગારીઓમાં શિરોમણિ છે।

Verse 75

कथं नाज्ञायि तनयो ऽविनयानयकोविदः । इति श्रुत्वा त्रपाभार विनम्रतरकंधरः

‘અવિનય તરફ દોરવામાં નિપુણ એવો આ પુત્ર કેવી રીતે ઓળખાયો નહીં?’ એમ સાંભળીને તે લજ્જાના ભારથી વધુ નમ્ર ગળાવાળો થયો।

Verse 76

प्रावृत्य वाससा मौलिं प्राविशन्निजमंदिरम् । महापतिव्रतामास्य पत्नीं प्रोवाच तामथ

વસ્ત્રથી માથું ઢાંકીને તે પોતાના ઘરમાં પ્રવેશ્યો; પછી મહાપતિવ્રતા, સદ્ગુણસંપન્ન પત્નીને તેણે કહ્યું।

Verse 77

दीक्षितायिनि कुत्रासि क्व ते गुणनिधिः सुतः । अथ तिष्ठतु किं तेन क्व सा मम शुभोर्मिका

હે દીક્ષિતાયિની, તું ક્યાં છે? તારો ગુણનિધિ પુત્ર ક્યાં છે? રહેવા દે તેને—તેનો શું; પરંતુ મારી શુભ અંગૂઠી ક્યાં છે?

Verse 78

अंगोद्वर्तन काले या त्वया मेंऽगुलितो हृता । नवरत्नमयीं शीघ्रं तामानीय प्रयच्छ मे

દેહ પર ઉબટન ઘસતી વેળાએ તું મારી આંગળીમાંથી જે લીધી હતી, તે નવરત્નજડિત અંગૂઠી ઝડપથી લાવી મને આપ.

Verse 79

इति श्रुत्वाथ तद्वाक्यं भीता सा दीक्षितायिनी । प्रोवाच सा तु माध्याह्नीं क्रियां निष्पादयत्वथ

એ વચન સાંભળીને દીક્ષિતાયિની ભયભીત થઈ. પછી તેણે કહ્યું, “પહેલાં મધ્યાહ્નની ક્રિયા પૂર્ણ થવા દો, પછી.”

Verse 80

व्यग्रास्मि देवपूजार्थमुपहारादि कर्मणि । समयोयमतिक्रामेदतिथीनां प्रियातिथे

હું દેવપૂજા અને ઉપહાર-આદિ કર્મોમાં વ્યસ્ત છું. આ તો અતિથિઓનો સમય છે—હે અતિથિપ્રિય, તેને વટાવી ન જશો.

Verse 81

इदानीमेव पक्वान्नकरणव्यग्रया मया । स्थापिता भाजने क्वापि विस्मृतेति न वेद्म्यहम्

હમણાં જ પક્વ અન્ન બનાવવાની વ્યસ્તતામાં મેં તેને કોઈ વાસણમાં મૂકી દીધી; ભૂલી ગઈ—ક્યાં મૂકી તે મને ખબર નથી.

Verse 82

दीक्षित उवाच । हंहो सत्पुत्रजननि नित्यं सत्यप्रभाषिणि । यदायदा त्वां संपृच्छे तनयः क्व गतस्त्विति

દીક્ષિત બોલ્યા—“અહો! સತ್ಪુત્રજનની, નિત્ય સત્ય બોલનારી! જ્યારે જ્યારે હું તને પૂછું—‘પુત્ર ક્યાં ગયો?’”

Verse 83

तदातदेति त्वं ब्रूया नाथेदानीं स निर्गतः । अधीत्याध्ययनार्थं च द्वित्रैर्मित्रैः सयुग्बहिः

તમે વારંવાર ‘ત્યારે-ત્યારે’ કહો છો; પરંતુ હે નાથે, હવે તે બહાર ગયો છે—અભ્યાસ કરીને, વધુ અધ્યયન માટે, બે-ત્રણ મિત્રોની સાથે।

Verse 84

कुतस्त्वच्छाटकः पत्नि मांजिष्ठो यो मयाऽर्पितः । लंबते वस्त्रधान्यांयस्तथ्यं ब्रूहि भयं त्यज

હે પત્ની! મેં આપેલું મંજિષ્ઠ રંગનું તે વસ્ત્ર ક્યાં છે? જે વસ્ત્ર-ભંડારમાં લટકતું હતું—સત્ય બોલ, ભય ત્યજ।

Verse 85

सांप्रतं नेक्ष्यते सोपि भृंगारुर्मणिमंडितः । पट्टसूत्रमयीसापि त्रिपटी क्व नृपार्पिता

હવે તે મણિથી મંડિત ભૃંગાર પણ દેખાતો નથી; અને રાજાએ આપેલી રેશમી ત્રિપટી પણ ક્યાં છે?

Verse 86

क्व दाक्षिणात्यं तत्कांस्यं गौडी ताम्रघटी क्व सा । नागदंतमयी सा क्व सुखकौतुकमंचिका

તે દક્ષિણ દેશનું કાંસ્ય પાત્ર ક્યાં છે? ગૌડ દેશની તામ્ર ઘટી ક્યાં છે? અને હાથીદાંતની તે સુખ-કૌતુક માટેની નાની મંચિકા ક્યાં છે?

Verse 87

क्व सा पर्वतदेशीया चंद्रकांतशिलोद्भवा । दीपिका व्यग्रहस्ताग्रा सालंकृच्छालभंजिका

પર્વતદેશની ચંદ્રકાંતશિલામાંથી ઉત્પન્ન થયેલી તે દીપિકા ક્યાં છે? વ્યગ્ર હાથના અગ્રભાગે તેની જ્યોત ડોલે છે, તે અલંકૃત છે અને જાણે ગૃહની દીપ્તિને પણ વટાવી જાય છે.

Verse 88

किं बहूक्तेन कुलजे तुभ्यं कुप्याम्यहं वृथा । तदाभ्यवहरिष्येहमुपयंस्याम्यहं यदा

ઘણું બોલવાથી શું લાભ, હે કુલજ? તારા પર હું વ્યર્થ ક્રોધ કરું છું. સમય આવશે ત્યારે હું જાતે જ પગલું ભરીશ અને જાતે જ બધું જોગવાઈ કરી દઈશ.

Verse 89

अनपत्योस्मि तेनाहं दुष्टेन कुलदूषिणा । उत्तिष्ठानय दर्भांबु तस्मै दद्यां तिलांजलिम्

તે દुष્ટ, કુળને દૂષિત કરનારના કારણે હું યોગ્ય સંતાન વિના છું. ઊઠો—દર્ભ (કુશ) અને પાણી લાવો; હું તેને તિલાંજલિ (પિતૃતર્પણ) અર્પીશ.

Verse 90

अपुत्रत्वं वरं नृणां कुपुत्रात्कुलपांसनात् । त्यजेदेकं कुलस्यार्थे नीतिरेषा सनातनी

માણસો માટે કુપુત્ર—કુળની મેલ—હોવા કરતાં અપુત્રત્વ શ્રેય છે. કુળના હિત માટે એકને ત્યજી દેવું જોઈએ; આ જ સનાતન નીતિ છે.

Verse 91

स्नात्वा नित्यविधिं कृत्वा तस्मिन्नेवाह्निकस्यचित् । श्रोत्रियस्य सुतां प्राप्य पाणिं जग्राह दीक्षितः

સ્નાન કરીને નિત્યવિધિ પૂર્ણ કરી, એ જ દિવસે દીક્ષિતે એક શ્રોત્રિયની પુત્રીને પ્રાપ્ત કરીને ધર્મપૂર્વક તેનું પાણિગ્રહણ કર્યું.

Verse 92

श्रुत्वा तथा स वृत्तांतं प्राक्तनं स्वं विनिंद्य च । कांचिद्दिशं समालोच्य निर्ययौ दीक्षितांगजः

એ વર્તાંત સાંભળી અને પોતાના પૂર્વ વર્તનને ધિક્કારી, દીક્ષિતનો પુત્ર એક દિશા વિચાર કરીને ત્યાંથી પ્રસ્થાન કર્યો।

Verse 93

चिंतामवाप महतीं क्व यामि करवाणि किम् । नाहमभ्यस्तविद्योस्मि न चैवास्ति धनोस्म्यहम्

તે ભારે ચિંતામાં પડ્યો— ‘હું ક્યાં જાઉં? શું કરું? મેં વિદ્યાભ્યાસ કર્યો નથી, અને મારી પાસે ધન પણ નથી।’

Verse 94

देशांतरे ह्यस्ति धनः सद्विद्यः सुखमेधते । भयमस्ति धने चौरात्सविद्यः सर्वतोऽभयः

ધન તો પરદેશમાં પણ હોઈ શકે; પરંતુ સદ્વિદ્યા સુખથી ફલે-ફૂલે છે. ધનમાં ચોરનો ભય રહે; વિદ્યાવાન સર્વત્ર નિર્ભય રહે છે.

Verse 95

यायजूके कुले जन्म क्वक्व मे व्यसनं तथा । अहो बलीयान्स विधिर्भाविकर्मानुसंधयेत्

યાયજૂક કુળમાં જન્મ લઈને પણ મને આવી આપત્તિ ક્યાંથી આવી! અહો, વિધિ જ બળવાન છે; તે ભાવિ કર્મફળની કડીને અનુસરે છે.

Verse 96

भिक्षितुं नाधिगच्छामि न मे परिचितः क्वचित् । न च पार्श्वे धनं किंचित्किमत्र शरणं भवेत्

ભિક્ષા માંગવાનો પણ ઉપાય મળતો નથી; ક્યાંય મારો કોઈ પરિચિત નથી. પાસે કશુ ધન નથી— અહીં મારું શરણ શું બની શકે?

Verse 97

सदाभ्युदिते भानौ प्रसूर्मे मृष्टभोजनम् । दद्यादद्यात्र कं याचे याचेह जननी न मे

તે મનમાં વિચાર્યો—“જો સૂર્ય સદા ઉદિત રહેતો, તો આજે મારી જનની મને ઉત્તમ ભોજન આપત; પરંતુ અહીં અત્યારે હું કોને યાચું? આ સ્થાને મારી માતા નથી.”

Verse 98

इति चिंतयतस्तस्य भानुरस्ताचलं गतः । एतस्मिन्नेव समये कश्चिन्माहेश्वरो नरः

તે આમ વિચારતો હતો ત્યારે સૂર્ય અસ્તાચલને ગયો. એ જ સમયે મહેશ્વર (શિવ)નો એક ભક્ત પુરુષ ત્યાં પ્રગટ થયો.

Verse 99

महोपहारानादाय नगराद्बहिरभ्यगात् । समभ्यर्चितुमीशानं शिवरात्रावुपोषितः

તે મહાન ઉપહારો લઈને નગરની બહાર ગયો; શિવરાત્રિની રાત્રે ઉપવાસ રાખીને ઈશાન (શિવ)ની પૂજા કરવા નીકળ્યો.

Verse 100

पक्वान्नगंधमाघ्राय क्षुधितः स तमन्वगात् । इदमन्नं मया ग्राह्यं शिवायोपस्कृतं निशि

પાકેલા અન્નની સુગંધ સૂંઘીને, ભૂખ્યો તે તેની પાછળ ગયો અને મનમાં વિચાર્યો—“આ અન્ન મને લઈ લેવું જોઈએ, ભલે તે રાત્રે શિવ માટે અર્પણરૂપે તૈયાર કરેલું હોય.”

Verse 110

कुलाचारप्रतीपोयं पित्रोर्वाक्यपराङ्मुखः । सत्यशौचपरिभ्रष्टःसंध्यास्नानविवर्जितः

“આ કૂલાચારનો વિરોધી છે, માતા-પિતાના વચનોથી વિમુખ છે; સત્ય અને શૌચથી ભ્રષ્ટ થયો છે, અને સંધ્યા-વંદન તથા સ્નાનકર્મ ત્યજી દીધાં છે।”

Verse 120

कलिंगराजोभविताऽधुनाविधुतकल्मषः । एष द्विजवरो दूता यूयं यात यथागताः

હવે આ પાપમુક્ત થઈને કલિંગનો રાજા બનશે. આ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ મારો દૂત છે; હે યમદૂતો, તમે જેમ આવ્યા હતા તેમ પાછા જાઓ.

Verse 130

स्वार्थदीपदशोद्योत लिंगमौलि तमोहरः । कलिंगविषये राज्यं प्राप्तो धर्मरतिः सदा

અંધકારને હરનારા, મસ્તક પર શિવલિંગ ધારણ કરનારા અને સ્વાર્થરૂપી દસ દીવાઓથી પ્રકાશિત, તેમણે કલિંગ દેશમાં રાજ્ય પ્રાપ્ત કર્યું અને સદાય ધર્મમાં લીન રહ્યા.

Verse 140

तावत्तताप स तपस्त्वगस्थिपरिशेषितम् । यावद्बभूव तद्वर्ष्म वर्षाणामयुतं शतम्

શરીરમાં માત્ર ચામડી અને હાડકાં જ બાકી રહ્યા ત્યાં સુધી તેમણે તપસ્યા કરી; તેમનું શરીર સો અયુત (દસ લાખ) વર્ષો સુધી આ જ અવસ્થામાં રહ્યું.

Verse 150

क्रूरदृग्वीक्षते यावत्पुनःपुनरिदं वदन् । तावत्पुस्फोट तन्नेत्रं वामं वामा विलोकनात

જ્યારે તે ક્રૂર દ્રષ્ટિથી જોતા વારંવાર આ બોલી રહ્યો હતો, ત્યારે દેવીની વામ (તીરછી) દ્રષ્ટિના પ્રભાવથી તેની ડાબી આંખ ફૂટી ગઈ.

Verse 160

देवेन दत्ता ये तुभ्यं वराः संतु तथैव ते । कुबेरो भव नाम्ना त्वं मम रूपेर्ष्यया सुत

દેવ (શિવ) દ્વારા તને જે વરદાન મળ્યા છે, તે એમ જ રહે. હે પુત્ર! મારા રૂપની ઈર્ષ્યાને કારણે તારું નામ 'કુબેર' થશે.

Verse 166

पुर्यां यक्षेश्वराणां ते स्वरूपमिति वर्णितम् । यच्छ्रुत्वा सर्वपापेभ्यो नरो मुच्येदसंशयम्

આ પવિત્ર પુરીમાં યક્ષેશ્વરોનું યથાર્થ સ્વરૂપ તને વર્ણવાયું છે. આ સાંભળીને મનુષ્ય નિઃસંદેહ સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે.