Adhyaya 10

Verse 1

शिवशर्मोवाच । रमयंती मनोतीव केयं कस्येयमीशितुः । नयनानंदसंदोहदायिनीपूरनुत्तमा

શિવશર્મા બોલ્યા—મનને અતિ રમાવતી આ કઈ નગરી છે અને આ કયા પ્રભુની છે? આ અનુત્તમ પુરી નેત્રોને આનંદસમૂહ આપે છે.

Verse 2

गणावूचतुः । शिवशर्मन्महाभागसुतीर्थफलितद्रुम । लोकोऽत्र रमते विप्र सहसाक्षपुरी त्वियम्

ગણોએ કહ્યું—હે મહાભાગ શિવશર્મન, ઉત્તમ તીર્થફળોથી ભરેલા વૃક્ષ સમાન! હે વિપ્ર, અહીં લોકો આનંદથી રમે છે. આ જ સહસ્રાક્ષપુરી છે.

Verse 3

तपोबलेन महता विहिता विश्वकमर्णा । दिवापि कौमुदी यस्याः सौधश्रेणीश्रियं श्रयेत्

મહાન તપોબળથી વિશ્વકર્માએ રચેલી; જેના મહેલોની શ્રેણીની શોભા એવી કે દિવસે પણ ચાંદની જેવી લાગે છે.

Verse 4

यदाकलानिधिः क्वापि दर्शे ऽदृश्यत्वमावहेत् । तदा स्वप्रेयसीं ज्योत्स्नां सौधेष्वेषु निगूहयेत्

જ્યારે કલાનિધિ ચંદ્ર અમાવાસ્યાએ ક્યાંક અદૃશ્ય થઈ જાય, ત્યારે તે પોતાની પ્રિય જ્યોત્સ્નાને આ સૌધોમાં ગુપ્ત રાખે છે।

Verse 5

यदच्छभित्तौ वीक्ष्य स्वमन्ययोपिद्विशंकिता । मुग्धानाशुविशेच्चित्रमपिस्वांचित्रशालिकाम्

નિર્મળ ભીંત પર પોતાનું પ્રતિબિંબ જોઈ, ‘આ હું છું કે બીજો કોઈ?’ એવી શંકાથી મોહિત સ્ત્રી તરત જ જાણે પોતાની ચિત્રશાળાના ચિત્રમાં પ્રવેશી જાય છે।

Verse 6

हर्म्येषु नीलमणिभिर्निर्मितेष्वत्रनिर्भयम् । स्वनीलिमानमाधाय तमोहःस्वपि तिष्ठति

અહીં નીલમણિથી બનેલા મહેલોમાં અંધકાર પણ નિર્ભય બની, તેમની જ નીલિમા ધારણ કરીને, દિવસમાં પણ સ્થિર રહે છે।

Verse 7

चंद्रकांतशिलाजालस्रुतमात्रामलंजलम् । तत्र चादाय कलशैर्नेच्छंत्यन्यज्जलं जनाः

ત્યાં ચંદ્રકાંત શિલાઓના જાળમાંથી માત્ર ઝરેલું જળ પરમ નિર્મળ છે; તેને કલશોમાં ભરી લીધા પછી લોકો બીજું કોઈ જળ ઇચ્છતા નથી।

Verse 8

कुविंदा न च संत्यत्र न च ते पश्यतो हराः । चैलान्यलंकृतीरत्र यतः कल्पद्रुमोर्पयेत्

અહીં ન તો વણકર છે, ન તો વેપારીઓ દેખાય છે; કારણ કે અહીં વસ્ત્રો અને આભૂષણો કલ્પદ્રુમ પોતે જ અર્પે છે।

Verse 9

गणका नात्र विद्यंते चिंताविद्याविशारदाः । यतश्चिकेति सर्वेषां चिंता चिंतामणिर्द्रुतम्

અહીં ચિંતા-વિદ્યામાં નિપુણ ગણકોની જરૂર નથી; કારણ કે સ્મરણમાત્રથી ચિંતામણિ રત્ન તત્કાળ સર્વની ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરે છે।

Verse 10

सूपकारा न संत्यत्र रसकर्म विचक्षणाः । दुग्धे सर्वरसानेका कामधेनुरतोयतः

અહીં રસ-કર્મમાં નિપુણ રસોઈયાઓની જરૂર નથી; કારણ કે દૂધમાંથી જ અનેક રસો ઉત્પન્ન થાય છે, અને કામધેનુ જળ વિના તે આપે છે।

Verse 11

कीर्तिरुच्चैःश्रवा यस्य सर्वतो वाजिराजिषु । रत्नमुच्चैःश्रवाः सोत्र हयानां पौरुषाधिकः

તેની કીર્તિ સર્વત્ર વાજિરાજોમાં ઉચ્છૈઃશ્રવા જેવી ઊંચે ગુંજે છે; અને અહીં ઉચ્છૈઃશ્રવા સ્વયં અશ્વરત્ન બની પરાક્રમે સર્વ અશ્વોને વટાવી તેજસ્વી છે।

Verse 12

ऐरावतो दंतिवरश्चतुर्दंतोत्र राजते । द्वितीय इव कैलासो जंगमस्फटिकोज्ज्वलः

અહીં ચતુર્દંત શ્રેષ્ઠ ગજરાજ ઐરાવત શોભે છે—ચાલતા સ્ફટિક જેવો તેજસ્વી, જાણે બીજો કૈલાસ।

Verse 13

तरुरत्नंपारिजातः स्त्रीरत्नं सोर्वशी त्विह । नंदनं वनरत्नं च रत्नं मंदाकिनी ह्यपाम्

વૃક્ષોમાં રત્ન પારિજાત; અહીં સ્ત્રીઓમાં રત્ન ઉર્વશી; વનોમાં રત્ન નંદન; અને જળોમાં રત્ન મંદાકિની।

Verse 14

त्रयस्त्रिंशत्सुराणां या कोटिः श्रुति समीरिता । प्रतीक्षते साऽवसरं सेवायै प्रत्यहंत्विह

શ્રુતિમાં કહેલી ત્રયસ્ત્રિંશત્ દેવોની તે ‘કોટિ’ અહીં પ્રત્યહ સેવા કરવાનો અવસર રાહ જુએ છે।

Verse 15

स्वर्गेष्विंद्रपदादन्यन्न विशिष्येत किंचन । यद्यत्त्रिलोक्यामैश्वर्यं न तत्तुल्यमनेन हि

સ્વર્ગમાં ઇન્દ્રપદથી ઊંચું કંઈ નથી; છતાં ત્રિલોકમાં જે કોઈ ઐશ્વર્ય છે તે આના સમાન નથી।

Verse 16

अश्वमेधसहस्रस्य लभ्यं विनिमयेन यत् । किं तेन तुल्यमन्यत्स्यात्पवित्रमथवा महत

વિનિમયથી સહસ્ર અશ્વમેધનું ફળ પણ મળે તો પણ પવિત્રતા કે મહત્તામાં આના સમાન બીજું શું હોઈ શકે?

Verse 17

अर्चिष्मती संयमिनी पुण्यवत्यमलावती । गंधवत्यलकेशी च नैतत्तुल्या महर्धिभिः

અર્ચિષ્મતી, સંયમિની, પુણ્યવતી, અમલાવતી, ગંધવતી અને અલકેશી—મહાન સમૃદ્ધિઓ ધરાવતાં હોવા છતાં—આના સમાન નથી।

Verse 18

अयमेव सहस्राक्षस्त्वयमेव दिवस्पतिः । शतमन्युरयं देवो नामान्येतानि नामतः

આ જ ‘સહસ્રાક્ષ’ છે, આ જ ‘દિવસ્પતિ’ છે; આ દેવ જ ‘શતમન્યુ’—આ બધાં તેના નામો જ છે।

Verse 19

सप्तापि लोकपाला ये त एनं समुपासते । नारदाद्यैर्मुनिवरैरयमाशीर्भिरीड्यते

સાતેય લોકપાલો પણ આ દિવ્ય સ્થાનને વંદન કરી ઉપાસે છે. નારદાદિ શ્રેષ્ઠ મુનિઓ આશીર્વચનો વડે તેની સ્તુતિ કરે છે.

Verse 20

एतत्स्थैर्येण सर्वेषां लोकानां स्थैर्यमिष्यते । पराजयान्महेंद्रस्य त्रैलोक्यं स्यात्पराजितम्

આ પીઠની સ્થિરતાથી સર્વ લોકોની સ્થિરતા સિદ્ધ થાય છે. મહેન્દ્ર પરાજિત થાય તો જાણે ત્રિલોક પણ પરાજિત થાય.

Verse 21

दनुजा मनुजा दैत्यास्तपस्यंत्युग्रसंयमाः । गंधर्व यक्षरक्षांसि महेंद्रपदलिप्सवः

દાનવો, મનુષ્યો અને દૈત્યો ઉગ્ર સંયમથી તપ કરે છે. ગંધર્વ, યક્ષ અને રાક્ષસો પણ મહેન્દ્રપદની લાલસાથી તપસ્યા કરે છે.

Verse 22

सगराद्या महीपाला वाजिमेधविधायकाः । कृतवंतो महायत्नं शक्रैश्वर्यजिघृक्षवः

સગર વગેરે રાજાઓ, જેમણે અશ્વમેધ યજ્ઞો કરાવ્યા, તેમણે શક્રના ઐશ્વર્યને પ્રાપ્ત કરવા મહાપ્રયત્ન કર્યો.

Verse 23

निष्प्रत्यूहं क्रतुशतं यः कश्चित्कुरुतेऽवनौ । जितेंद्रियोमरावत्यां स प्राप्नोति पुलोमजाम्

જે કોઈ પૃથ્વી પર નિર્વિઘ્ને સો યજ્ઞ પૂર્ણ કરે અને ઇન્દ્રિયજિત બને, તે અમરાવતીમાં પુલોમજા (શચી)ને પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 24

असमाप्तक्रतुशता वसंत्यत्र महीभुजः । ज्योतिष्टोमादिभिर्यागैर्ये यजंत्यपि ते द्विजाः

અહીં એવા રાજાઓ વસે છે જેમના સો ક્રતુ હજી અધૂરા છે; અને અહીં જ જ્યોતિષ્ટોમ આદિ યાગોથી યજન કરનારા દ્વિજ પણ નિવાસ કરે છે।

Verse 25

तुलापुरुषदानादि महादानानि षोडश । ये यच्छंत्यमलात्मानस्ते लभंतेऽमरावतीम्

તુલાપુરુષ-દાન વગેરે સોળ મહાદાનો જે નિર્મળાત્મા ભક્તિપૂર્વક આપે છે, તેઓ અમરાવતીને પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 26

अक्लीबवादिनो धीराः संग्रामेष्वपराङ्मुखाः । विक्रांता वीरशयने तेऽत्र तिष्ठंति भूभुजः

અહીં એવા રાજાઓ નિવાસ કરે છે કે જે કાયરનાં વચન બોલતા નથી—ધીર, યુદ્ધમાં કદી પીઠ ન ફેરવનારા; પરાક્રમી, તેઓ વીરશય્યા પર શયન કરે છે।

Verse 27

इत्युद्देशात्समाख्याता महेंद्रनगरी स्थितिः । यायजूका वसंत्यत्र यज्ञविद्याविशारदाः

આ રીતે સંક્ષિપ્ત સંકેતથી મહેન્દ્રનગરની સ્થિતિ વર્ણવાઈ. અહીં યજ્ઞવિદ્યામાં નિષ્ણાત યાયજૂકો વસે છે।

Verse 28

इमामर्चिष्मतीं पश्य वीतिहोत्रपुरीं शुभाम् । जातवेदसि ये भक्तास्ते वसंत्यत्र सुव्रताः

આ તેજસ્વી, શુભ વીતિહોત્રપુરીને જુઓ. જાતવેદસ્ (અગ્નિ)ના ભક્ત અને સુવ્રતધારી લોકો અહીં વસે છે।

Verse 29

अग्निप्रवेशं ये कुर्युर्दृढसत्त्वा जितेंद्रियाः । स्त्रियो वा सत्त्वसंपन्नास्ते सर्वे अग्नितेजसः

જે દૃઢસત્ત્વ અને જીતેન્દ્રિય બની અગ્નિપ્રવેશ કરે છે, તેમજ સત્ત્વસમ્પન્ન સ્ત્રીઓ પણ—તે સર્વે અગ્નિના તેજથી દીપ્તિમાન બને છે.

Verse 30

अग्निहोत्ररता विप्रास्तथाग्निब्रह्मचारिणः । पंचाग्निव्रतिनो ये वै तेऽग्निलोकेग्नितेजसः

અગ્નિહોત્રમાં રત વિપ્રો, અગ્નિસેવામાં બ્રહ્મચર્ય પાળનારાઓ, અને પંચાગ્નિવ્રતધારી—તેઓ નિશ્ચયે અગ્નિલોકમાં અગ્નિતેજથી પ્રકાશિત રહી વસે છે.

Verse 31

शीते शीतापनुत्यै यस्त्विध्मभारान्प्रयच्छति । कुर्यादग्निष्टिकां वाऽथ स वसेदग्निसन्निधौ

શિયાળામાં બીજાની ઠંડી દૂર કરવા જે લાકડાંના ગોઠા આપે છે, અથવા અગ્નિષ્ટિકા (ચુલો) બનાવે છે—તે અગ્નિના સાન્નિધ્યમાં વસે છે.

Verse 32

अनाथस्याग्निसंस्कारं यः कुर्याच्छ्रद्धयान्वितः । अशक्तः प्रेरयेदन्यं सोग्निलोके महीयते

જે શ્રદ્ધાપૂર્વક અનાથ માટે અગ્નિસંસ્કાર (અંત્યેષ્ટિ) કરે છે, અથવા પોતે અશક્ત હોય તો બીજાને પ્રેરિત કરે છે—તે અગ્નિલોકમાં મહિમાવાન થાય છે.

Verse 33

जठराग्निविवृद्ध्यै यो दद्यादाग्नेयमौषधम् । मंदाग्नये स पुण्यात्मा वह्निलोके वसेच्चिरम्

જે જઠરાગ્નિ વધારવા માટે મંદાગ્નિવાળાને અગ્નેય ઔષધ આપે છે—તે પુણ્યાત્મા વહ્નિલોકમાં દીર્ઘકાળ વસે છે.

Verse 34

यज्ञोपस्कर वस्तूनि यज्ञार्थं द्रविणं तु वा । यथाशक्ति प्रदद्याद्यो ह्यर्चिष्मत्यांवसेत्स वै

જે યજ્ઞ માટે જરૂરી ઉપકરણો અથવા યજ્ઞાર્થ ધન પોતાની શક્તિ મુજબ દાન કરે છે, તે નિશ્ચયે અર્ચિષ્મતી નામના તેજોમય લોકમાં વસે છે.

Verse 35

अग्निरेको द्विजातीनां निःश्रेयसकरः परः । गुरुर्देवो व्रतं तीर्थं सर्वमग्निर्विनिश्चितम्

દ્વિજાતિઓ માટે પરમ કલ્યાણ કરનાર એકમાત્ર અગ્નિ જ છે. એ જ ગુરુ, એ જ દેવ, એ જ વ્રત અને એ જ તીર્થ—બધું અગ્નિમાં જ નિશ્ચિત છે.

Verse 36

अपावनानि सर्वाणि वह्निसंसर्गतः क्षणात् । पावनानि भवंत्येव तस्माद्यः पावकः स्मृतः

અગ્નિના સંસર્ગથી ક્ષણમાં જ સર્વ અપવિત્ર વસ્તુઓ પવિત્ર બની જાય છે; તેથી તે ‘પાવક’—પવિત્ર કરનાર—રૂપે સ્મરાય છે.

Verse 37

अपि वेदं विदित्वा यस्त्यक्त्वा वै जातवेदसम् । अन्यत्र बध्नाति रतिं ब्राह्मणो न स वेदवित्

બ્રાહ્મણ વેદ જાણતો હોવા છતાં જો જાતવેદસ્ (અગ્નિ) ને ત્યજી અન્યત્ર રતિ બાંધે, તો તે ખરેખર વેદવિદ્ નથી.

Verse 38

अंतरात्मा ह्ययं साक्षान्निश्चितो ह्याशुशुक्षणिः । मांसग्रासान्पचेत्कुक्षौ स्त्रीणां नो मांसपेशिकाम्

આ (અગ્નિ) નિશ્ચયે સాక్షાત્ અંતરાત્મા અને પ્રત્યક્ષ સાક્ષી છે, ઝડપી દહન કરનાર. તે પેટમાં માંસના ગ્રાસ પકાવે; પરંતુ સ્ત્રીઓની ‘માંસપેશિકા’ (ગર્ભસ્થ શિશુ)ને ન પકાવે.

Verse 39

तैजसी शांभवी मूर्तिः प्रत्यक्षा दहनात्मिका । कर्त्री हंत्री पालयित्री विनैनां किं विलोक्यते

આ તેજસ્વી શાંભવી મૂર્તિ પ્રત્યક્ષ દહનાત્મિકા છે. એ જ કર્ત્રી, હંત્રિ અને પાલયિત્રી; તેના વિના કશુંય જોવાતું કે જાણાતું નથી.

Verse 40

चित्रभानुरयं साक्षान्नेत्रं त्रिभुवनेशितुः । अंधं तमोमये लोके विनैनं कः प्रकाशकः

આ તેજસ્વી સૂર્ય સాక్షાત્ ત્રિભુવનેશ્વરના નેત્ર સમાન છે. અંધકારમય જગતમાં તેના વિના કોણ પ્રકાશ કરશે?

Verse 41

धूपप्रदीपनैवेद्य पयो दधि घृतैक्षवम् । एतद्भुक्तं निषेवंते सर्वे दिवि दिवौकसः

ધૂપ, દીપ અને નૈવેદ્ય—તથા દૂધ, દહીં, ઘી અને ઇક્ષુરસ—આ ભોગ અર્પણ કરીને પ્રસાદરૂપે સેવન થાય ત્યારે સ્વર્ગના સર્વ દેવો તૃપ્ત થઈ પોતાનો સૂક્ષ્મ અંશ ગ્રહણ કરે છે.

Verse 42

शिवशर्मोवाच । कोयं कृशानुः कस्यायं सूनुः कथमिदं पदम् । आग्नेयं लब्धमेतेन ब्रूतमेतन्ममाग्रतः

શિવશર્મા બોલ્યા—આ કૃશાનુ (અગ્નિ) કોણ છે? આ કોનો પુત્ર છે? અને એણે આ આગ્નેય પદ કેવી રીતે મેળવ્યું? મારા સમક્ષ સ્પષ્ટ કહો.

Verse 43

गणावूचतुः । आकर्णय महाप्राज्ञ वर्णयावो यथातथम् । योयं यस्य यथाऽनेन प्रापि ज्योतिष्मतीपुरी

ગણોએ કહ્યું—હે મહાપ્રાજ્ઞ, સાંભળો. જેમ બન્યું તેમ જ અમે વર્ણન કરીએ છીએ—આ કોણ છે, કોનો છે, અને કયા ઉપાયથી તેણે જ્યોતિષ્મતીપુરી નામની તેજસ્વી નગરી પ્રાપ્ત કરી.

Verse 44

नर्मदायास्तटे रम्ये पुरे नर्मपुरे पुरा । पुरारिभक्तः पुण्यात्माऽभवद्विश्वानरो मुनिः

પૂર્વકાળે નર્મદાના રમ્ય તટે નર્મપુર નામના નગરમાં ત્રિપુરારિ (શિવ)ના ભક્ત, પુણ્યાત્મા વિશ્વાનર નામના મુનિ નિવાસ કરતા હતા।

Verse 45

ब्रह्मचर्याश्रमे निष्ठो ब्रह्मयज्ञरतःसदा । शांडिल्यगोत्रः शुचिमान्ब्रह्मतेजो निधिर्वशी

તે બ્રહ્મચર્ય-આશ્રમમાં અડગ હતા, સદા બ્રહ્મયજ્ઞ (વેદાધ્યયન-સ્વાધ્યાય)માં રત; શાંડિલ્ય ગોત્રના, શુચિ, વશી અને બ્રહ્મતેજના નિધિ હતા।

Verse 46

विज्ञाताखिलशास्त्रार्थो लौकिकाचारचंचुरः । कदाचिच्चिंतयामास हृदि ध्यात्वा महेश्वरम्

તે સર્વ શાસ્ત્રોના અર્થ જાણનાર અને લોકાચારના પાલનમાં નિપુણ હતા. એક વખત હૃદયમાં મહેશ્વરનું ધ્યાન કરીને તેઓ ઊંડા વિચારમાં પડ્યા।

Verse 47

चतुर्णामप्याश्रमाणां कोतीव श्रेयसे सताम् । यस्मिन्प्राप्नोति संक्षुण्णे परत्रेह च वा सुखम्

‘ચાર આશ્રમોમાં સત્પુરુષોના કલ્યાણ માટે ખરેખર કયો શ્રેષ્ઠ—જેનું પાલન કરવાથી જીવનના દબાણમાં પણ અહીં અને પરલોકમાં સુખ મળે?’

Verse 48

इदं श्रेयस्त्विदं श्रेयस्त्विदं तु सुकरं भवेत् । इत्थं सर्वं समालोड्य गार्हस्थ्यं प्रशशंस ह

‘આ પણ શ્રેય છે, તે પણ શ્રેય છે; પરંતુ આ માર્ગ સુકર છે.’ એમ સર્વ વિચાર કરીને તેમણે ગાર્હસ્થ્ય-આશ્રમની પ્રશંસા કરી।

Verse 49

ब्रह्मचारी गृहस्थो वा वानप्रस्थोऽथ भिक्षुकः । एषामाधारभूतोसौ गृहस्थो नान्यथेति च

બ્રહ્મચારી, ગૃહસ્થ, વાનપ્રસ્થ કે ભિક્ષુક—આ બધાનો આધાર ગૃહસ્થ જ છે; આ અન્યથા થઈ શકે નહીં।

Verse 50

देवैर्मनुष्यैः पितृभिस्तिर्यग्भिश्चोपजीव्यते । गृहस्थः प्रत्यहं यस्मात्तस्माच्छ्रेष्ठो गृहाश्रमी

દેવો, મનુષ્યો, પિતૃઓ અને તિર્યક્ પ્રાણીઓ પણ પ્રત્યહ ગૃહસ્થ પર આધાર રાખીને જીવે છે; તેથી આશ્રમીઓમાં ગૃહસ્થ શ્રેષ્ઠ છે।

Verse 51

अस्नात्वा चाप्यहुत्वा वाऽदत्त्वा वाश्नाति यो गृही । देवादीनामृणी भूत्वा नरकं प्रतिपद्यते

જે ગૃહસ્થ સ્નાન કર્યા વિના, અથવા આહુતિ આપ્યા વિના, અથવા દાન કર્યા વિના ભોજન કરે છે, તે દેવાદિનો ઋણી બની નરકને પામે છે।

Verse 52

अस्नाताशी मलं भुंक्ते त्वजपी पूयशोणितम् । अहुताशी कृमीन्भुंक्तेप्यदत्त्वाविड्विभोजनः

સ્નાન વિના ખાવાવાળો મલ ભક્ષે છે; જપ વિના ખાવાવાળો પૂય અને રક્ત ભક્ષે છે; આહુતિ વિના ખાવાવાળો કૃમિઓ ભક્ષે છે; અને દાન વિના ખાવાવાળો વિષ્ઠાને જ ભોજન બનાવે છે।

Verse 53

ब्रह्मचर्यं हि गार्हस्थ्ये यादृक्कल्पनयोज्झितम् । स्वभावचपले चित्ते क्व तादृग्ब्रह्मचारिणि

ગાર્હસ્થ્યમાં જે બ્રહ્મચર્ય કલ્પિત ઉપાયો વિના, સ્વાભાવિક અને સ્થિર હોય છે, તે અતિ દુર્લભ છે; સ્વભાવથી ચંચળ ચિત્તમાં એવી દૃઢતા નિયમબદ્ધ બ્રહ્મચારીએ પણ ક્યાંથી લાવે?

Verse 54

हठाद्वा लोकभीत्या वा स्वार्थाद्वा ब्रह्मचर्यभाक् । संकल्पयति चित्ते चेत्कृतमप्यकृतं तदा

જે હઠથી, લોકભયથી અથવા સ્વાર્થથી બ્રહ્મચર્ય ધારણ કરે, પરંતુ ચિત્તમાં કામનાનો સંકલ્પ રાખે—તેનું બહારથી કરેલું પણ જાણે અકૃત જ ગણાય છે.

Verse 55

परदारपरित्यागात्स्वदारपरितुष्टितः । ऋतुकालाभिगामित्वाद्ब्रह्मचारी गृहीरितः

જે પરસ્ત્રીનો ત્યાગ કરે, પોતાની પત્નીમાં સંતોષ પામે અને માત્ર ઋતુકાળમાં જ તેણીને સમીપ જાય—એ ગૃહસ્થ પણ ‘બ્રહ્મચારી’ કહેવાય છે.

Verse 56

विमुक्तरागद्वेषो यः कामक्रोधविवर्जितः । साग्निः सदारः स गृही वानप्रस्थाद्विशिष्यते

જે ગૃહસ્થ રાગ-દ્વેષથી મુક્ત, કામ-ક્રોધથી રહિત, યજ્ઞાગ્નિઓનું પાલન કરનાર અને પત્નીসহિત રહે છે—તે વાનપ્રસ્થથી પણ વિશેષ છે.

Verse 57

वैराग्याद्गृहमुत्सृज्य गृहधर्मान्हृदि स्मरेत् । स भवेदुभयभ्रष्टो वानप्रस्थो न वा गृही

જો કોઈ વૈરાગ્યના નામે ઘર ત્યજી દે, પરંતુ હૃદયમાં ગૃહધર્મોની જ સ્મૃતિ અને લાલસા રાખે—તો તે બંનેથી ભ્રષ્ટ થાય; ન વાનપ્રસ્થ રહે, ન સાચો ગૃહસ્થ.

Verse 58

अयाचितोपस्थितया यो वृत्त्या वर्तते गृही । येन केनापि संतुष्टो भिक्षुकात्स विशिष्यते

જે ગૃહસ્થ ન માગતાં પ્રાપ્ત થતી જીવિકાથી જીવન ચલાવે અને જે કંઈ મળે તેમાં સંતોષ રાખે—તે ભિક્ષુકથી પણ વિશેષ ગણાય છે.

Verse 59

प्राथयेद्यत्क्वचित्किंचिद्दुष्प्रापं वा भविष्यति । अशनेषु न संतुष्टः स यतिः पतितो भवेत्

જો કોઈ યતિ ક્યાંય પણ—વિશેષે કરીને દુર્લભ વસ્તુ—ભિક્ષામાં માગે અને મળેલા અન્નથી સંતોષ ન રાખે, તો તે સંન્યાસી વ્રતભ્રષ્ટ, પતિત ગણાય છે।

Verse 60

गुणागुणविचार्येत्थं स वै विश्वानरो द्विजः । उद्ववाह विधानेन स्वोचितां कुलकन्यकाम्

આ રીતે ગુણ-દોષનો વિચાર કરીને, તે દ્વિજ વિશ્વાનરે વિધાનપૂર્વક પોતાના કુળને યોગ્ય એવી કન્યાનું વિવાહ કર્યું।

Verse 61

अग्निशुश्रूषणरतः पंचयज्ञपरायणः । षट्कर्मनिरतो नित्यं देवपित्रतिथिप्रियः

તે અગ્નિ-શુશ્રૂષામાં રત, પંચયજ્ઞમાં પરાયણ, નિત્ય ષટ્કર્મમાં નિરત, અને દેવો, પિતૃઓ તથા અતિથિઓનો પ્રિય હતો।

Verse 62

धर्मार्थकामान्युक्तात्मा सोर्जयन्स्वस्वकालतः । परस्परमसंकोचं दंपत्योरानुकूल्यतः

તે સંયત મનથી ધર્મ, અર્થ અને કામને તેમના તેમના સમયે સાધતો હતો; અને દંપતિ પરસ્પર કોઈ સંકોચ વિના, સૌહાર્દ અને અનુકૂળતાથી રહેતા હતા।

Verse 63

पूर्वाह्णे दैविकं कर्म सोकरोत्कर्मकांडवित् । मध्यंदिने मनुष्याणां पितॄणामपराह्नके

કર્મકાંડમાં નિપુણ તે પૂર્વાહ્ને દૈવિક કર્મ કરતો; મધ્યાહ્ને મનુષ્યો પ્રત્યેના કર્તવ્ય; અને અપરાહ્ને પિતૃઓના નિમિત્ત કર્મ કરતો હતો।

Verse 64

एवं बहुतिथे काले गते तस्याग्रजन्मनः । भार्या शुचिष्मती नाम कामपत्नी वसुव्रता

આ રીતે ઘણો સમય વીતી ગયા પછી તે જ્યેષ્ઠ પુત્રની પત્ની—શુચિષ્મતી નામની—પતિપરાયણા અને સદ્વ્રતમાં અડગ રહીને વસતી હતી।

Verse 65

अपश्यंत्यंकुरमपि संततेः स्वर्गसाधनम् । विज्ञाय शंकंरं कांतं प्रणिपत्य व्यजिज्ञपत्

સંતાન—જેને સ્વર્ગસાધન માનવામાં આવે છે—તેનો અંકુર પણ ન દેખાતાં, તેણીએ પોતાના પ્રિય શંકરને (પતિને) જાણીને પ્રણામ કરી પોતાની વિનંતી વ્યક્ત કરી।

Verse 66

शुचिष्मत्युवाच । आर्यपुत्रार्यधिषण प्राणनाथ प्रियव्रत । न दुर्लभं ममास्तीह किंचित्त्वच्चरणार्चनात्

શુચિષ્મતીએ કહ્યું—હે આર્યપુત્ર, હે આર્યધિષણ, હે પ્રાણનાથ, હે પ્રિયવ્રતનિષ્ઠ! તમારા ચરણાર્ચનથી અહીં મને કશુંય દુર્લભ નથી।

Verse 67

ये वै भोगाः समुचिताः स्त्रीणां ते त्वत्प्रसादतः । अलंकृत्य मया भुक्ताः प्रसंगाद्वच्मि तान्यपि

સ્ત્રીઓ માટે યોગ્ય એવા જે ભોગો છે, તે બધા મને તમારા પ્રસાદથી મળ્યા છે; અલંકૃત થઈને મેં તેમનો ઉપભોગ કર્યો—આ પ્રસંગે તેમનો પણ ઉલ્લેખ કરું છું।

Verse 68

सुवासांसि सुवासाश्च सुशय्या सुनितंबिनी । स्रक्तांबूलान्नपानाश्च अष्टौ भोगाः स्वधर्मिणाम्

સારા વસ્ત્રો, સુગંધ, ઉત્તમ શય્યા, સુનિતંબિની પ્રિયા, પુષ્પમાળા, તાંબૂલ, અન્ન અને પાન—સ્વધર્મમાં સ્થિત જનના આ આઠ ભોગ છે।

Verse 69

एकं मे प्रार्थितं नाथ चिराय हृदिसंस्थितम् । गृहस्थानां समुचितं तत्त्वं दातुमिहार्हसि

હે નાથ! મારા હૃદયમાં બહુ સમયથી એક જ પ્રાર્થના સ્થિર છે. ગૃહસ્થોને યોગ્ય એવું તત્ત્વ અહીં મને આપવાની કૃપા કરો.

Verse 70

विश्वानर उवाच । किमदेयं हि सुश्रोणि तव प्रियहितैषिणि । तत्प्रार्थय महाभागे प्रयच्छाम्यविलंबितम्

વિશ્વાનરે કહ્યું— હે સુશ્રોણિ, પ્રિય અને હિત ઇચ્છનારી! તને એવું શું છે જે આપી ન શકાય? હે મહાભાગે, જે માગે તે માગ; હું વિલંબ વિના આપી દઈશ.

Verse 71

महेशितुः प्रसादेन मम किंचिन्न दुर्ल्भम् । इहामुत्र च कल्याणि सर्वकल्याणकारिणः

મહેશના પ્રસાદથી મને કશુંય દુર્લભ નથી. હે કલ્યાણી, ઇહલોક અને પરલોક—બન્નેમાં તે જ સર્વ કલ્યાણ કરનાર છે.

Verse 72

इति श्रुत्वा वचः पत्युस्तस्य सा पतिदेवता । उवाच हृष्टवदना यदि देयो वरो मम

પતિના વચન સાંભળી તે પતિદેવતા આનંદિત મુખે બોલી— “જો મને વર આપવો હોય તો…”

Verse 73

वरयोग्यास्मि चेन्नाथ नान्यं वरमहं वृणे । महेशसदृशं पुत्रं देहि माहेश्वरानव

હે નાથ! જો હું વર માટે યોગ્ય હોઉં, તો હું બીજો કોઈ વર પસંદ કરતી નથી. મહેશ સમાન પુત્ર આપો—માહેશ્વર વંશનો નવાંકુર.

Verse 74

इति तस्या वचः श्रुत्वा शुचिष्मत्याः शुचिव्रतः । क्षणं समाधिमाधाय हृ द्येतत्समचिंतयत्

તે શુચિમતી સ્ત્રીના વચન સાંભળી શુચિવ્રતી મુનિએ ક્ષણમાત્ર સમાધિ ધારણ કરી અને હૃદયમાં આ વાત વિચારેલી।

Verse 75

अहो किमेतया तन्व्या प्रार्थितं ह्यतिदुर्लभम् । मनोरथपथाद्दूरमस्तुवा स हि सर्वकृत्

અહો! આ તન્વીએ જે પ્રાર્થના કરી છે તે અતિ દુર્લભ છે, સામાન્ય મનોભાવના માર્ગથી બહુ દૂર; છતાં તે (મહેશ) સર્વકર્તા છે।

Verse 76

तेनैवास्या मुखे स्थित्वा वाक्स्वरूपेण शंभुना । व्याहृतं कोऽन्यथाकर्तुमुत्सहेत भवेदिदम्

કારણ કે શંભુ સ્વયં વાક્સ્વરૂપે તેના મુખમાં સ્થિત રહી આ વચન ઉચ્ચાર્યું છે; તેને અન્યથા કરવાની શક્તિ કોને હોઈ શકે?

Verse 77

ततः प्रोवाच तां पत्नीमेकपत्निव्रते स्थितः । विश्वानरमुनिः श्रीमानिति कांते भविष्यति

પછી એકપત્નીવ્રતમાં સ્થિત શ્રીમાન્ વિશ્વાનર મુનિએ પોતાની પત્નીને કહ્યું—“હે કાંતે, એમ જ થશે।”

Verse 78

इत्थमाश्वास्य तां पत्नीं जगाम तपसे मुनिः । यत्र विश्वेश्वरः साक्षात्काशीनाथोधितिष्ठति

આ રીતે પત્નીને આશ્વાસન આપી મુનિ તપસ્યા માટે ત્યાં ગયા, જ્યાં સాక్షાત્ કાશીનાથ વિશ્વેશ્વર વિરાજે છે।

Verse 79

प्राप्य वाराणसीं तूर्णं दृष्ट्वाथ मणिकर्णिकाम् । तत्याज तापत्रितयमपिजन्मशतार्जितम्

તે ત્વરિત વારાણસી પહોંચીને મણિકર્ણિકાનું દર્શન કરતાં જ, સો જન્મોમાં સંચિત ત્રિવિધ તાપને પણ ત્યજી દીધો.

Verse 80

दृष्ट्वा सर्वाणि लिंगानि विश्वेश प्रमुखानि च । स्नात्वा सर्वेषु कुंडेषु वापीकूटसरःसु च

વિશ્વેશ પ્રધાન સર્વ લિંગોના દર્શન કરીને, અને સર્વ કુંડોમાં, કૂવામાં, ઘાટોમાં તથા સરોવરોમાં સ્નાન કરીને,

Verse 81

नत्वा विनायकान्सर्वान्गौरीः सर्वाः प्रणम्य च । संपूज्य कालराजं च भैरवं पापभक्षणम्

સર્વ વિનાયકોને નમન કરીને, સર્વ ગૌરીઓને પ્રણામ કરીને, અને પાપભક્ષક ભૈરવসহ કાલરાજનું વિધિવત્ પૂજન કરીને,

Verse 82

दण्डनायकमुख्यांश्च गणान्स्तुत्वा प्रयत्नतः । आदिकेशवमुख्यांश्च केशवान्परितोष्य च

દંડનાયક-પ્રમુખ ગણોની પ્રયત્નપૂર્વક સ્તુતિ કરીને, તથા આદિકેશવ-પ્રમુખ કેશવોને પણ પ્રસન્ન કરીને,

Verse 83

लोलार्कमुख्य सूर्यांश्च प्रणम्य च पुनः पुनः । कृत्वा पिण्डप्रदानानि सर्वतीर्थेष्वतंद्रितः

લોલાર્ક-પ્રમુખ સૂર્યસ્થાનોને વારંવાર પ્રણામ કરીને, અને સર્વ તીર્થોમાં અવિરત પિંડદાન કરીને,

Verse 84

सहस्रभोजनाद्यैश्च यतीन्विप्रान्प्रतर्प्य च । महापूजोपचारैश्च लिंगान्यभ्यर्च्य भक्तितः

સહસ્ર ભોજનાદિ દાનોથી તેણે યતિઓ અને બ્રાહ્મણોને તૃપ્ત કર્યા; અને મહાપૂજાના ઉપચારોથી ભક્તિપૂર્વક શિવલિંગોની અર્ચના કરી।

Verse 85

असकृच्चिन्तयामास किं लिंगं क्षिप्रसिद्धिदम् । यत्र निश्चलतामेति तपस्तनयकाम्यया

તે વારંવાર વિચારતો રહ્યો—“કયું લિંગ ઝડપી સિદ્ધિ આપે છે, જ્યાં પુત્રકામનાથી તપ કરીને અચલ સ્થિરતા પ્રાપ્ત થાય?”

Verse 86

श्रीमदोंकारनाथं वा कृत्तिवासेश्वरं किमु । कालेशं वृद्धकालेशं कलशेश्वरमेव च

“શ્રીમદ્ ઓંકારનાથ કે પછી કૃત્તિવાસેશ્વર? કાલેશ, વૃદ્ધકાલેશ, અથવા ખરેખર કલશેશ્વર?”

Verse 87

केदारेशं तु कामेशं चन्द्रेशं वा त्रिलोचनम् । ज्येष्ठेशं जंबुकेशं वा जैगीषव्येश्वरं तु वा

“અથવા કેદારેશ, કામેશ, ચન્દ્રેશ કે ત્રિલોચન; અથવા જ્યેષ્ઠેશ, જંબુકેશ, કે જૈગીષવ્યેશ્વર?”

Verse 88

दशाश्वमेधमीशानं द्रुमि चंडेशमेव च । दृक्केशं गरुडेशं च गोकर्णेशं गणेश्वरम्

“અથવા દશાશ્વમેધ-ઈશાન, દ્રુમિ-ચંડેશ; દૃક્કેશ, ગરુડેશ; ગોકર્ણેશ, કે ગણેશ્વર?”

Verse 89

ढुंढ्याशागजसिद्धाख्यं धर्मेशं तारकेश्वरम् । नन्दिकेशं निवासेशं पत्रीशं प्रीतिकेश्वरम्

(ભક્ત) ઢુંઢ્યાશાગજસિદ્ધ નામે પ્રસિદ્ધ લિંગ, ધર્મેશ, તારકેશ્વર, નંદિકેશ, નિવાસેશ, પત્રીશ તથા પ્રીતિકેશ્વરનું પૂજન કરે।

Verse 90

पर्वतेशं पशुपतिं ब्रह्मेशं मध्यमेश्वरम् । बृहस्पतीश्वरं वाथ विभांडेश्वरमेव च

(ભક્ત) પર્વતેશ, પશુપતિ, બ્રહ્મેશ, મધ્યમેશ્વર, બૃહસ્પતીશ્વર તથા વિભાંડેશ્વરનું પણ પૂજન કરે।

Verse 91

भारभूतेश्वरं किं वा महालक्ष्मीश्वरं तु वा । मरुत्तेशं तु मोक्षेशं गंगेशं नर्मदेश्वरम्

અથવા (ભક્ત) ભારભૂતેશ્વર અથવા મહાલક્ષ્મીેશ્વર; તેમજ મરુત્તેશ, મોક્ષેશ, ગંગેશ અને નર્મદેશ્વરનું પૂજન કરે।

Verse 92

मार्कंडं मणिकर्णीश रत्नेश्वरमथापि वा । अथवा योगिनीपीठं साधकस्यैव सिद्धिदम्

(ભક્ત) માર્કંડ, મણિકર્ણીશ અને રત્નેશ્વરનું પણ પૂજન કરે; અથવા યોગિનીપીઠનું—જે સાધકને નિશ્ચયે સિદ્ધિ આપે છે।

Verse 93

यामुनेशं लांगलीशं श्रीमद्विश्वेश्वरं विभुम् । अविमुक्तेश्वरं वाथ विशालाक्षीशमेव च

(ભક્ત) યામુનેશ, લાંગલીશ, શ્રીમદ્ સર્વવ્યાપી વિશ્વેશ્વર, અવિમુક્તેશ્વર તથા વિશાલાક્ષીશનું પણ પૂજન કરે।

Verse 94

व्याघ्रेश्वरं वराहेशं व्यासेशं वृषभध्वजम् । वरुणेशं विधीशं वा वसिष्ठेशं शनीश्वरम्

(કોઈ) વ્યાઘ્રેશ્વર, વરાહેશ, વ્યાસેશ, વૃષભધ્વજ પ્રભુ, વરુણેશ અથવા વિધીશ; તેમજ વસિષ્ઠેશ અને શનીશ્વરનું પણ પૂજન કરી શકે છે.

Verse 95

सोमेश्वरं किमिन्द्रेशं स्वर्लीनं संगमेश्वरम् । हरिश्चंद्रेश्वरं किं वा हरिकेशेश्वरं तु वा

(કોઈ) સોમેશ્વર અથવા ઇન્દ્રેશ; સ્વર્લીન, સંગમેશ્વર; અથવા હરિશ્ચંદ્રેશ્વર; અથવા ફરી હરિકેશેશ્વરનું પણ પૂજન કરી શકે છે.

Verse 96

त्रिसंध्येशं महादेवमुपशांति शिवं तथा । भवानीशं कपर्दीशं कंदुकेशं मखेश्वरम्

(કોઈ) ત્રિસંધ્યેશ, મહાદેવ, ઉપશાંતિ તથા શિવ; ભવાનીશ, કપર્દીશ, કંદુકેશ અને મખેશ્વરનું પણ પૂજન કરી શકે છે.

Verse 97

मित्रावरुणसंज्ञं वा किमेषामाशुपुत्रदम् । क्षणं विचार्य स मुनिरिति विश्वानरः सुधीः

અથવા શું તેનું નામ ‘મિત્રાવરુણ’ છે? આમાંથી કયું શીઘ્ર પુત્રદાન કરે છે? ક્ષણમાત્ર વિચાર કરીને તે વિદ્વાન મુનિ વિશ્વાનરે એમ કહ્યું.

Verse 98

आज्ञातं विस्मृतं तावत्फलितो मे मनोरथः । सिद्धैः संसेवितं लिंगं सर्वसिद्धिकरं परम्

જે એક સમયે જાણીતું હતું, પછી વિસ્મૃત થયું—આજે મારો મનોભાવ ફળ્યો. સિદ્ધો દ્વારા સેવિત આ પરમ લિંગ સર્વ સિદ્ધિ આપનાર છે.

Verse 99

दर्शनात्स्पर्शनाद्यस्य मनो निर्वृतिभाग्भवेत् । उद्घाटितं सदैवास्ते स्वर्गद्वारं हि यत्र वै

જે સ્થાનના માત્ર દર્શન અને સ્પર્શથી મન પરમ નિર્વૃતિ પામે છે, ત્યાં સ્વર્ગનું દ્વાર ખરેખર સદૈવ ખુલ્લું રહે છે।

Verse 100

दिवानिशं पूजनार्थं विज्ञाप्य त्रिदशेश्वरम् । पञ्चमुद्रे महापीठे सिद्धिदे सर्वजंतुषु

દિવસ-રાત પૂજનાર્થે ત્રિદશેશ્વરને વિનંતી કરીને, ‘પંચમુદ્રા’ નામના મહાપીઠે—જે સર્વ જીવને સિદ્ધિ આપે છે—પૂજા કરવી જોઈએ।

Verse 110

षण्मासात्सिद्धिमगमद्बहुनीराजनैरिह । किन्नरी हंसपद्यत्र भर्त्रा वेणुप्रियेण वै

અહીં અનેક નીરાજન (આરતી) કરવાથી છ માસમાં સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થઈ—હંસપદા નામની કિન્નરીને, તેના પતિ વેણુપ્રિય સાથે।

Verse 120

पंचगव्याशनो मासं मासं चांद्रायणव्रती । मासं कुशाग्रजलभुङ्मासं श्वसनभक्षणः

એક મહિનો તે પંચગવ્યનું આહાર કરે છે; એક મહિનો ચાંદ્રાયણ વ્રત પાળે છે; એક મહિનો કુશાગ્ર પરથી લીધેલું જળ પીીને રહે છે; અને એક મહિનો માત્ર શ્વાસને જ આહારરૂપે ગ્રહણ કરે છે।

Verse 130

शब्दं गृह्णास्यश्रवास्त्वं हि जिघ्रेरघ्राणस्त्वं व्यंघ्रिरायासि दूरात् । व्यक्षः पश्येस्त्वं रसज्ञोप्यजिह्वः कस्त्वां सम्यग्वेत्त्यतस्त्वां प्रपद्ये

તું કાન વિનાનો હોવા છતાં શબ્દ ગ્રહણ કરે છે, નાક વિનાનો હોવા છતાં સુગંધ જાણે છે; પગ વિનાનો હોવા છતાં દૂરથી આવી પહોંચે છે। તું આંખ વિનાનો હોવા છતાં જુએ છે, જીભ વિનાનો હોવા છતાં રસ જાણે છે। તને યથાર્થ કોણ જાણી શકે? તેથી હું તારી શરણું ગ્રહણ કરું છું।

Verse 140

अभिलाषाष्टकं पुण्यं स्तोत्रमेतत्त्वयेरितम् । अब्दं त्रिकालपठनात्कामदं शिवसंनिधौ

તમારા દ્વારા ઉચ્ચારાયેલું આ ‘અભિલાષાષ્ટક’ નામનું પુણ્ય સ્તોત્ર છે. શિવસન્નિધિમાં એક વર્ષ સુધી ત્રિકાળ પાઠ કરવાથી તે ઇચ્છાપૂર્તિ કરનાર બને છે.

Verse 147

अब्दं जप्तमिदं स्तोत्रं पुत्रदं नात्र संशयः । इत्युक्त्वांतर्दधे बालः सोपि विप्रो गृहं गतः

‘આ સ્તોત્રનું એક વર્ષ જપ કરવાથી પુત્રપ્રાપ્તિ થાય છે—એમાં શંકા નથી.’ એમ કહીને તે બાલક અંતર્ધાન થયો; અને તે બ્રાહ્મણ પણ ઘરે ગયો.