Adhyaya 30

Verse 1

। व्यास उवाच । पुरा त्रेतायुगे प्राप्ते वैष्णवांशो रघूद्वहः । सूर्यवंशे समुत्पन्नो रामो राजीवलोचनः

વ્યાસ બોલ્યા—પ્રાચીનકાળે ત્રેતાયુગ પ્રાપ્તિ થતાં, સૂર્યવંશમાં રઘુકુલશ્રેષ્ઠ, વિષ્ણુના અંશાવતાર, કમલનયન શ્રીરામનો જન્મ થયો.

Verse 2

स रामो लक्ष्मणश्चैव काकपक्षधरावुभौ । तातस्य वचनात्तौ तु विश्वामित्रमनुव्रतौ

કાકપક્ષ-કેશધારી શ્રીરામ અને લક્ષ્મણ, પિતાના વચનને શિરોધાર્ય કરી, વ્રતનિષ્ઠ બની મહર્ષિ વિશ્વામિત્રને અનુસર્યા।

Verse 3

यज्ञसंरक्षणार्थाय राज्ञा दत्तौ कुमारकौ । धनुःशरधरौ वीरौ पितुर्वचनपालकौ

યજ્ઞના રક્ષણાર્થે રાજાએ તે બે કુમારોને સોંપ્યા—ધનુષ્ય-બાણ ધારણ કરનારા તે વીર પિતૃવચનના પાલક હતા।

Verse 4

पथि प्रव्रजतो यावत्ताडकानाम राक्षसी । तावदागम्य पुरतस्तस्थौ वै विघ्नकारणात्

માર્ગે જતા તાડકા નામની રાક્ષસી સામે આવી ઊભી રહી, વિઘ્ન કરવાના હેતુથી।

Verse 5

ऋषेरनुज्ञया रामस्ताडकां समघातयत् । प्रादिशच्च धनुर्वेदविद्यां रामाय गाधिजः

ઋષિની અનુજ્ઞાથી રામે તાડકાનો સંહાર કર્યો; અને ગાધિપુત્ર વિશ્વામિત્રે રામને ધનુર્વેદ-વિદ્યા પ્રદાન કરી।

Verse 6

तस्य पादतलस्पर्शाच्छिला वासवयोगतः । अहल्या गौतमवधूः पुनर्जाता स्वरूपिणी

તેણાના પાદતલના સ્પર્શથી, વાસવ-સંયોગના કારણે શિલા રૂપાંતરિત થઈ; ગૌતમની વધૂ અહલ્યા પોતાના સ્વરૂપમાં પુનઃ પ્રગટ થઈ।

Verse 7

विश्वामित्रस्य यज्ञे तु संप्रवृत्ते रघूत्तमः । मारीचं च सुबाहुं च जघान परमेषुभिः

વિશ્વામિત્રના યજ્ઞનો આરંભ થતાં રઘુકુલશ્રેષ્ઠ શ્રીરામે પરમ બાણોથી મારીચ અને સુબાહુનો વધ કર્યો।

Verse 8

ईश्वरस्य धनुर्भग्नं जनकस्य गृहे स्थितम् । रामः पंचदशे वर्षे षड्वर्षां चैव मैथिलीम्

જનકના ગૃહમાં ઈશ્વરનું (શિવનું) તૂટેલું ધનુષ રાખેલું હતું; અને પંદરમા વર્ષે શ્રીરામે છ વર્ષની મૈથિલીને વધૂરૂપે પ્રાપ્ત કરી।

Verse 9

उपयेमे तदा राजन्रम्यां सीतामयोनिजाम् । कृतकृत्यस्तदा जातः सीतां संप्राप्य राघवः

ત્યારે, હે રાજન, શ્રીરામે રમણીય અયોનિજ સીતાને વિવાહ કરી; સીતાને પામી રાઘવ કૃતકૃત્ય બન્યા।

Verse 10

अयोध्यामगमन्मार्गे जामदग्न्यमवेक्ष्य च । संग्रामोऽभूत्तदा राजन्देवानामपि दुःसहः

અયોધ્યા તરફ જતા માર્ગમાં જામદગ્ન્ય (પરશુરામ)ને જોઈ, હે રાજન, દેવોને પણ દુઃસહ એવો સંગ્રામ થયો।

Verse 11

ततो रामं पराजित्य सीतया गृहमागतः । ततो द्वादशवर्षाणि रेमे रामस्तया सह

પછી રામને પરાજિત કરીને તે સીતાસહિત ઘેર પરત ગયો; ત્યારબાદ શ્રીરામે તેણી સાથે બાર વર્ષ સુખથી વિહાર કર્યો।

Verse 12

एकविंशतिमे वर्षे यौवराज्यप्रदायकम् । राजानमथ कैकेयी वरद्वयमयाच त

રામના એકવીસમા વર્ષે, રાજા યુવરાજ્ય આપવા ઉદ્યત હતા ત્યારે, કૈકેયી રાજા પાસે જઈ બે વરદાન માગ્યાં।

Verse 13

तयोरेकेन रामस्तु ससीतः सहलक्ष्मणः । जटाधरः प्रव्रजतां वर्षाणीह चतुर्दश

એ બે વરદાનોમાં એક વડે—સીતા અને લક્ષ્મણ સાથે, જટાધારી બની—રામે અહીં ચૌદ વર્ષ માટે વનવાસે જવું।

Verse 14

भरतस्तु द्वितीयेन यौवराज्याधिपोस्तु मे । मंथरावचनान्मूढा वरमेतमयाचत

અને બીજા વરદાનથી—મારા માટે ભરત યુવરાજ્યપદનો અધિપતિ બને. મન્થરાના વચનોથી મોહિત થઈ તેણે આ જ વર માગ્યો।

Verse 15

जानकीलक्ष्मणसखं रामं प्राव्राजयन्नृपः । त्रिरात्रमुदकाहारश्चतुर्थेह्नि फलाशनः

રાજાએ જાનકી અને સખા લક્ષ્મણ સાથે રામને વનવાસે મોકલ્યા. ત્રણ રાતો સુધી તેઓ માત્ર જલાહાર રહ્યા; ચોથા દિવસે ફળાહાર કર્યો।

Verse 16

पञ्चमे चित्रकूटे तु रामो वासमकल्पयत् । तदा दशरथः स्वर्गं गतो राम इति ब्रुवन्

પાંચમા દિવસે રામે ચિત્રકૂટમાં નિવાસ સ્થાપ્યો. ત્યારે દશરથે ‘રામ, રામ’ કહેતા કહેતા સ્વર્ગલોકને પ્રસ્થાન કર્યું।

Verse 17

ब्रह्मशापं तु सफलं कृत्वा स्वर्गं जगाम किम् । ततो भरत शत्रुघ्नौ चित्रकूटे समागतौ

બ્રાહ્મણના શાપને ફળવંતો કરીને તે સ્વર્ગે ગયો. ત્યારબાદ ભરત અને શત્રુઘ્ન ચિત્રકૂટે આવી પહોંચ્યા.

Verse 18

स्वर्गतं पितरं राजन्रामाय विनिवेद्य च । सांत्वनं भरतस्यास्य कृत्वा निवर्तनं प्रति

હે રાજન, પિતા સ્વર્ગગત થયા તે વાત રામને નિવેદન કરીને, આ ભરતને સાંત્વના આપી તેઓ પરત ફરવા તરફ વળ્યા.

Verse 19

ततो भरत शत्रुघ्नौ नंदिग्रामं समागतौ । पादुकापूजनरतौ तत्र राज्यधरावुभौ

પછી ભરત અને શત્રુઘ્ન નંદિગ્રામે પહોંચ્યા. ત્યાં રામની પાદુકાઓની પૂજામાં રત રહી બંનેએ રાજ્યભાર વહન કર્યો.

Verse 20

अत्रिं दृष्ट्वा महात्मानं दण्डकारण्यमागमत । रक्षोगणवधारम्भे विराधे विनिपातिते

મહાત્મા અત્રિના દર્શન કરીને (રામ) દંડકારણ્યમાં ગયા. રાક્ષસગણના વધનો આરંભ થતાં વિરાધનો વિનાશ થયો.

Verse 21

अर्द्धत्रयोदशे वर्षे पंचवट्यामुवास ह । ततो विरूपयामास शूर्पणखां निशाचरीम् । वने विचरतरतस्य जानकीसहितस्य च

તેર વર્ષ અને અડધું પૂરું થતાં તેઓ પંચવટીમાં નિવાસે રહ્યા. પછી જાનકીসহ વનમાં વિચરતાં નિશાચરી શૂર્પણખાને વિકૃત કરી દીધી.

Verse 22

आगतो राक्षसो घोरः सीतापहरणाय सः । ततो माघासिताष्टम्यां मुहूर्ते वृन्दसंज्ञके

સીતા-અપહરણ માટે એક ઘોર રાક્ષસ આવ્યો. આ માઘ માસના કૃષ્ણપક્ષની અષ્ટમીના દિવસે, ‘વૃન્દ’ નામના શુભ મુહૂર્તે બન્યું.

Verse 23

राघवाभ्यां विना सीतां जहार दश कन्धरः । मारीचस्याश्रमं गत्वा मृगरूपेण तेन च

બંને રાઘવો વિના સીતાને જોઈ દશકંધરે તેણીનું અપહરણ કર્યું. મારીચના આશ્રમમાં જઈ, તેની સાથે મૃગરૂપ ધારણ કર્યું.

Verse 24

नीत्वा दूरं राघवं च लक्ष्मणेन समन्वितम् । ततो रामो जघानाशु मारीचं मृगरू पिणम्

રાઘવને લક્ષ્મણ સાથે દૂર લઈ જઈ, પછી રામે મૃગરૂપધારી મારીચને તત્કાળ વધ કર્યો.

Verse 25

पुनः प्राप्याश्रमं रामो विना सीतां ददर्श ह । तत्रैव ह्रियमाणा सा चक्रंद कुररी यथा

આશ્રમમાં પાછા આવી રામે સીતાને ત્યાં ન જોઈ. ત્યાં જ હરણ થતી વખતે તે કુરરી પક્ષીની જેમ કરુણ રીતે રડવા લાગી.

Verse 26

रामरामेति मां रक्ष रक्ष मां रक्षसा हृताम् । यथा श्येनः क्षुधायु्क्तः क्रन्दंतीं वर्तिकां नयेत्

“રામ, રામ—મારી રક્ષા કરો; રાક્ષસે હરી લીધેલી મારી રક્ષા કરો”—જેમ ભૂખ્યો બાજ રડતી બટેરને પકડી લઈ જાય તેમ.

Verse 27

तथा कामवशं प्राप्तो राक्षसो जनकात्मजाम् । नयत्येष जनकजां तच्छ्रुत्वा पक्षिराट् तदा

એ જ રીતે કામવશ થયેલો રાક્ષસ જનકનંદિનીને અપહરીને લઈ જઈ રહ્યો હતો. આ સાંભળતાં જ પક્ષિરાજ (જટાયુ) ત્યારે જ ઉદ્ભવ્યો.

Verse 28

युयुधे राक्षसेंद्रेण रावणेन हतोऽपतत् । माघासितनवम्यां तु वसंतीं रावणालये

તેણે રાક્ષસેન્દ્ર રાવણ સાથે યુદ્ધ કર્યું; રાવણના પ્રહારે હત થઈ તે પડી ગયો. અને માઘ માસના કૃષ્ણપક્ષની નવમીએ તે રાવણના આલયમાં વસતી હતી.

Verse 29

मार्गमाणौ तदा तौ तु भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ

ત્યારે તે બે ભાઈઓ—રામ અને લક્ષ્મણ—સીતાને શોધતા શોધતા ફરતા હતા.

Verse 30

जटायुषं तु दृष्ट्वैव ज्ञात्वा राक्षससंहृताम् । सीतां ज्ञात्वा ततः पक्षी संस्कृतस्तेन भक्तितः

જટાયુને જોઈને જ અને રાક્ષસે તેને મારી નાખ્યો છે એમ જાણી—એ રીતે સીતાનો વૃત્તાંત સમજીને—રામે ભક્તિપૂર્વક તે પક્ષીના અંત્યેષ્ટિ-સંસ્કાર કર્યા.

Verse 31

अग्रतः प्रययौ रामो लक्ष्मणस्तत्पदानुगः । पंपाभ्याशमनुप्राप्य शबरीमनुगृह्य च

રામ આગળ આગળ ગયા અને લક્ષ્મણ તેમના પગલાંને અનુસરીને ચાલ્યા. પંપાના સાન્નિધ્યે પહોંચી, તેમણે શબરી પર પણ અનુકંપા વરસાવી.

Verse 32

तज्जलं समुपस्पृश्य हनुमद्दर्शनं कृतम् । ततो रामो हनुमता सह सख्यं चकार ह

તે પવિત્ર જળને વિધિપૂર્વક સ્પર્શી આચમન કરતાં હનુમાનજીના દર્શન થયા. ત્યારબાદ શ્રીરામે હનુમાનજી સાથે સખ્યબંધ સ્થાપ્યો.

Verse 33

ततः सुग्रीवमभ्येत्य अहनद्वालिवानरम् । प्रेषिता रामदेवेन हनुमत्प्रमुखाः प्रियाम्

પછી સુગ્રીવ પાસે જઈ (રામે) વાનરાધિપતિ વાલીને વધ કર્યો. અને શ્રીરામદેવની આજ્ઞાથી હનુમાનજીના નેતૃત્વમાં વાનરસેનાઓ પ્રિયા સીતાની શોધ માટે મોકલાઈ.

Verse 34

अंगुलीयकमादाय वायुसूनुस्तदागतः । संपातिर्दशमे मासि आचख्यौ वानराय ताम्

ચિહ્નરૂપે અંગૂઠી લઈને વાયુપુત્ર (હનુમાનજી) પ્રસ્થાન કર્યા. અને દસમો માસ આવતાં સંપાતીએ તે વાનરને સીતાજીના નિવાસસ્થાનની વાત જણાવી.

Verse 35

ततस्तद्वचनादब्धिं पुप्लुवे शतयोजनम् । हनुमान्निशि तस्यां तु लंकायां परितोऽचिनोत्

તે વચન સાંભળતાં હનુમાનજીએ શતયોજન વિસ્તૃત સમુદ્રને લાંઘી લીધો. અને તે લંકામાં રાત્રે સર્વત્ર ફરીને શોધ કરવા લાગ્યા.

Verse 36

तद्रात्रिशेषे सीताया दर्शनं तु हनूमतः । द्वादश्यां शिंशपावृक्षे हनुमान्पर्यवस्थितः

તે રાત્રિના બાકી ભાગમાં હનુમાનજીને સીતાજીના દર્શન થયા. દ્વાદશી તિથિએ હનુમાનજી શિંશપા વૃક્ષ પર સ્થિર રહીને બેઠા.

Verse 37

तस्यां निशायां जानक्या विश्वासायाह संकथाम् । अक्षादिभिस्त्रयोदश्यां ततो युद्धमवर्त्तत

તે રાત્રે જાનકીનો વિશ્વાસ જીતવા માટે તેણે આશ્વાસનભરી વાત કહી. ત્યારબાદ ત્રયોદશીએ અક્ષ આદિ સાથે યુદ્ધ શરૂ થયું.

Verse 38

ब्रह्मास्त्रेण त्रयोदश्यां बद्धः शक्रजिता कपिः । दारुणानि च रूक्षाणि वाक्यानि राक्षसाधिपम्

ત્રયોદશીએ બ્રહ્માસ્ત્રથી શક્રજિત્ વાનર બંધાયો. અને તેણે રાક્ષસાધિપને કઠોર તથા તીખા વચનો કહ્યા.

Verse 39

अब्रवीद्वायुसूनुस्तं बद्धो ब्रह्मास्त्रसंयुतः । वह्निना पुच्छयुक्तेन लंकाया दहनं कृतम्

બ્રહ્માસ્ત્રથી બંધાયેલો વાયુપુત્ર તેને બોલ્યો. પછી પૂંછડે અગ્નિ બાંધી લંકાનું દહન કરવામાં આવ્યું.

Verse 40

पूर्णिमायां महेंद्राद्रौ पुनरागमनं कपेः । मार्गशीर्षप्रतिपदः पंचभिः पथि वासरैः

પૂર્ણિમાએ મહેન્દ્ર પર્વત પર કપિનું પુનરાગમન થયું. માર્ગશીર્ષ પ્રતિપદે માર્ગમાં પાંચ દિવસમાં યાત્રા પૂર્ણ થઈ.

Verse 41

पुनरागत्य वर्षेह्नि ध्वस्तं मधुवनं किल । सप्तम्यां प्रत्यभिज्ञानदानं सर्वनिवेदनम्

પુનઃ આવીને, વરસાદના દિવસે, મધુવન ખરેખર ધ્વસ્ત કરવામાં આવ્યું. અને સપ્તમીએ ઓળખચિહ્ન આપીને સમગ્ર વૃત્તાંત નિવેદિત થયો.

Verse 42

मणिप्रदानं सीतायाः सर्वं रामाय शंसयत् । अष्टम्युत्तरफाल्गुन्यां मुहूर्ते विजयाभिधे

તેણે સીતાના મણિ-પ્રદાનનો સર્વ વૃત્તાંત રામને યથાવત્ સંભળાવ્યો—ઉત્તરફાલ્ગુની નક્ષત્રની અષ્ટમી તિથિએ ‘વિજયા’ નામના શુભ મુહૂર્તમાં।

Verse 43

मध्यं प्राप्ते सहस्रांशौ प्रस्थानं राघवस्य च । रामः कृत्वा प्रतिज्ञां हि प्रयातुं दक्षिणां दिशम्

સહસ્રકિરણ સૂર્ય મધ્યાહ્ને પહોંચતાં જ રાઘવનું પ્રસ્થાન થયું. રામે પ્રતિજ્ઞા કરીને નિશ્ચયપૂર્વક દક્ષિણ દિશા તરફ પ્રયાણ કર્યું।

Verse 44

तीर्त्वाहं सागरमपि हनिष्ये राक्षसेश्वरम् । दक्षिणाशां प्रयातस्य सुग्रीवोऽथाभव त्सखा

“હું સમુદ્રને પણ પાર કરીને રાક્ષસોના અધિપતિનો વધ કરીશ.” દક્ષિણ દિશા તરફ પ્રયાણ કરતાં ત્યારે સુગ્રીવ તેનો મિત્ર અને સહાયક બન્યો।

Verse 45

वासरैः सप्तभिः सिंधोस्तीरे सैन्यनिवेशनम् । पौषशुक्लप्रतिपदस्तृतीयां यावदंबुधौ । उपस्थानं ससैन्यस्य राघवस्य बभूव ह

સાત દિવસમાં સમુદ્રકાંઠે સેનાનું નિવાસસ્થાન ગોઠવાયું. પૌષ શુક્લ પ્રતિપદા થી તૃતીયા સુધી રાઘવ સસૈન્ય સમુદ્ર સામે ઉપસ્થિત રહ્યો।

Verse 46

विभीषणश्चतुर्थ्यां तु रामेण सह संगतः । समुद्रतरणार्थाय पंचम्यां मंत्र उद्यतेः

ચતુર્થી તિથિએ વિભીષણ રામ સાથે જોડાયો. પંચમી તિથિએ સમુદ્ર-તરણ માટે મંત્રણા/વિધિ આરંભાઈ।

Verse 47

प्रायोपवेशनं चक्रे रामो दिनचतुष्टयम् । समुद्राद्वरलाभश्च सहोपायप्रदर्शनः

રામે ચાર દિવસ પ્રાયોપવેશન (પ્રાણત્યાગ-ઉપવાસ) કર્યું. સમુદ્ર પાસેથી તેને વર મળ્યો અને આગળ વધવાનો ઉપાય પણ દર્શાવાયો.

Verse 48

सेतोर्दशम्यामारंभस्त्रयोदश्यां समापनम् । चतुर्दश्यां सुवेलाद्रौ रामः सेनां न्यवे शयत्

સેતુનું નિર્માણ દશમીએ શરૂ થયું અને ત્રયોદશીએ પૂર્ણ થયું. ચતુર્દશીએ રામે સુવેલ પર્વત પર સેનાને સ્થિર કરી.

Verse 49

पूर्णिमास्या द्वितीयायां त्रिदिनैः सैन्यतारणम् । तीर्त्वा तोयनिधिं रामः शूरवानरसैन्यवान्

પૂર્ણિમા પછીના બીજા દિવસે ત્રણ દિવસમાં સેનાને પાર ઉતારવામાં આવી. સમુદ્ર પાર કરીને રામ વીર વાનરસેનાસહ બીજા કાંઠે પહોંચ્યા.

Verse 50

रुरोध च पुरीं लंकां सीतार्थं शुभलक्षणः । तृतीयादिदशम्यंतं निवेशश्च दिनाष्टकः

સીતાના હિતાર્થે શુભલક્ષણ રામે લંકાપુરીને ઘેરી લીધી. તૃતીયાથી દશમી સુધી આઠ દિવસનું શિબિર રહ્યું.

Verse 51

शुकसारणयोस्तत्र प्राप्तिरेकादशीदिने । पौषासिते च द्वादश्यां सैन्यसंख्यानमेव च

ત્યાં એકાદશીના દિવસે શુક અને સારણનું આગમન થયું. અને પોષ માસના કૃષ્ણપક્ષની દ્વાદશીએ સેનાની ગણતરી પણ કરવામાં આવી.

Verse 52

शार्दूलेन कपींद्राणां सारासारोपवर्णनम् । त्रयोदश्याद्यमांते च लंकायां दिवसैस्त्रिभिः

લંકામાં ત્રયોદશીથી આરંભ કરીને ત્રણ દિવસ સુધી શાર્દૂલે વાનરાધિપતિઓને સાર અને અસારમાં—તત્ત્વ અને માત્ર આભાસમાં—ભેદ સમજાવ્યો।

Verse 53

रावणः सैन्यसं ख्यानं रणोत्साहं तदाऽकरोत् । प्रययावंगदो दौत्ये माघशुक्लाद्यवासरे

ત્યારે રાવણે પોતાની સેનાની ગણતરી કરીને યુદ્ધોત્સાહ જગાવ્યો. માઘ શુક્લ પક્ષના પ્રથમ દિવસે અંગદ દૂતકાર્ય માટે નીકળી પડ્યો।

Verse 54

सीतायाश्च तदा भर्तुर्मायामूर्धादिदर्शनम् । माघशुक्लद्वितीया यां दिनैः सप्तभिरष्टमीम्

ત્યારે સીતાને પોતાના પતિ વિષે માયામય દર્શન બતાવાયું—મસ્તક વગેરેનું પ્રદર્શન કરીને. માઘ શુક્લ દ્વિતીયાથી સાત દિવસ પછી અષ્ટમી આવી।

Verse 55

रक्षसां वानराणां च युद्धमासीच्च संकुलम् । माघशुक्लनवम्यां तु रात्राविंद्रजिता रणे

રાક્ષસો અને વાનરોનું યુદ્ધ અત્યંત ઘોર, ભીડભાડભર્યું અને ગૂંચવણભર્યું બન્યું. માઘ શુક્લ નવમીની રાત્રે ઇન્દ્રજિત રણમાં પ્રવેશ્યો।

Verse 56

रामलक्ष्मणयोर्ना गपाशबंधः कृतः किल । आकुलेषु कपीशेषु हताशेषु च सर्वशः

નિશ્ચયે રામ અને લક્ષ્મણ પર નાગપાશનું બંધન નાખવામાં આવ્યું. વાનરશ્રેષ્ઠો વ્યાકુળ થયા અને સર્વત્ર તેમની આશા તૂટી ગઈ।

Verse 57

वायूपदेशाद्गरुडं सस्मार राघवस्तदा । नागपाशविमोक्षार्थं दशम्यां गरु डोऽभ्यगात्

ત્યારે વાયુના ઉપદેશથી રાઘવે ગરુડનું સ્મરણ કર્યું. નાગપાશથી મુક્તિ માટે દશમી તિથિએ ગરુડ આવી પહોંચ્યો.

Verse 58

अवहारो माघशुक्लैस्यैकादश्यां दिनद्वयम् । द्वादश्यामांजनेयेन धूम्राक्षस्य वधः कृतः

માઘ શુક્લ એકાદશીએ બે દિવસ અવહાર (વિરામ/ઉપશમ) રહ્યો. દ્વાદશીએ આંજનેય (હનુમાન) એ ધૂમ્રાક્ષનો વધ કર્યો.

Verse 59

त्रयोदश्यां तु तेनैव निहतोऽकंपनो रणे । मायासीतां दर्शयित्वा रामाय दशकंधरः

ત્રયોદશીએ એ જણે યુદ્ધમાં અકંપનનો વધ કર્યો. અને દશકંધર (રાવણ) એ રામને માયાસીતાને બતાવી તેને ભયભીત કરવા ઇચ્છ્યો.

Verse 60

त्रासयामास च तदा सर्वान्सैन्यगतानपि । माघशुक्लचतुर्द्दश्यां यावत्कृष्णादिवासरम्

ત્યારે તેણે સેનામાં રહેલા સર્વને પણ ભયભીત કર્યા. આ માઘ શુક્લ ચતુર્દશીથી લઈને કૃષ્ણપક્ષના પ્રથમ દિવસ સુધી ચાલ્યું.

Verse 61

त्रिदिनेन प्रहस्तस्य नीलेन विहितो वधः । माघकृष्णद्वितीयायाश्चतुर्थ्यंतं त्रिभिर्दिनैः

ત્રણ દિવસમાં નીલે પ્રહસ્તનો વધ સિદ્ધ કર્યો. માઘ કૃષ્ણ દ્વિતીયાથી ચતુર્થી સુધી આ ઘટના ત્રણ દિવસમાં બની.

Verse 62

रामेण तुमुले युद्धे रावणो द्रावितो रणात् । पञ्चम्या अष्टमी यावद्रावणेन प्रबोधितः

ઘોર યુદ્ધમાં શ્રીરામે રાવણને રણભૂમિમાંથી પછાડીને હાંકી કાઢ્યો. પંચમીથી અષ્ટમી સુધી રાવણની પ્રેરણાથી તે ફરી યુદ્ધમાં પ્રવૃત્ત થયો.

Verse 63

कुंभकर्णस्तदा चक्रेऽभ्यवहारं चतुर्दिनम् । कुम्भकर्णोकरोद्युद्धं नवम्यादिचतुर्दिनैः

ત્યારે કુંભકર્ણે ચાર દિવસ આહાર કર્યો. ત્યારબાદ નવમીથી શરૂ કરીને ચાર દિવસ કુંભકર્ણે યુદ્ધ કર્યું.

Verse 64

रामेण निहतो युद्धे बहुवानरभक्षकः । अमावास्यादिने शोकाऽभ्यवहारो बभूव ह

યુદ્ધમાં શ્રીરામે અનેક વાનરોના ભક્ષકને સંહાર્યો. અમાવાસ્યાના દિવસે શોકવશ જ ભોજન થયું—વિષાદમય આહાર થયો.

Verse 65

फाल्गुनप्रतिपदादौ चतुर्थ्यंतैश्चतुर्दिनैः । नरांतकप्रभृतयो निहताः पञ्च राक्षसाः

ફાલ્ગુન પ્રતિપદાથી ચતુર્થી સુધીના ચાર દિવસોમાં, નરાંતક વગેરે પાંચ રાક્ષસો સંહારાયા.

Verse 66

पंचम्याः सप्तमीं यावदतिकायवधस्त्र्यहात् । अष्टम्या द्वादशीं यावन्निहतो दिनपंचकात्

પંચમીથી સપ્તમી સુધી ત્રણ દિવસમાં અતિકાયનો વધ થયો. અષ્ટમીથી દ્વાદશી સુધી પાંચ દિવસની ગણતરીમાં તે નિહત થયો—એવું દિવસગણનામાં કહેવાયું છે.

Verse 67

निकुम्भकुम्भौ द्वावेतौ मकराक्षश्चतुर्दिनैः । फाल्गुनासितद्वितीयाया दिने वै शक्रजिज्जितः

નિકુમ્ભ અને કુમ્ભ—આ બે—અને મકરાક્ષ ચાર દિવસમાં જ પતિત થયા. અને ફાલ્ગુન કૃષ્ણપક્ષની દ્વિતીયા તિથિએ શક્રજિત્ (ઇન્દ્રજિત્), ઇન્દ્રવિજયી, પોતાના અંતને પામ્યો.

Verse 68

तृतीयादौ सप्तम्यंतदिनपञ्चकमेव च । ओषध्यानयवैयग्र्यादवहारो बभूव ह

તૃતીયા તિથિથી લઈને સપ્તમી સુધી—આ પાંચ દિવસોમાં—ઔષધી વનસ્પતિ લાવવાના કારણે મુખ્યત્વે આહાર-ગ્રહણ થયું.

Verse 69

अष्टम्यां रावणो मायामैथिलीं हतवान्कुधीः । शोकावेगात्तदा रामश्चक्रे सैन्यावधारणम्

અષ્ટમી તિથિએ દુષ્ટબુદ્ધિ રાવણે માયા-મૈથિલી (માયા-સીતા)નો વધ કર્યો. ત્યારે શોકના વેગથી રામે સેનાને ગોઠવી સ્થિર કરી.

Verse 70

ततस्त्रयोदशीं यावद्दिनैः पंचभिरिंद्रजित् । लक्ष्मणेन हतो युद्धे विख्यातबलपौरुषः

પછી ત્રયોદશી તિથિ સુધી, પાંચ દિવસની અંદર, બળ-પરાક્રમે વિખ્યાત ઇન્દ્રજિત્ યુદ્ધમાં લક્ષ્મણ દ્વારા હણાયો.

Verse 71

चतुर्द्दश्यां दशग्रीवो दीक्षामापावहारतः । अमावास्यादिने प्रागाद्युद्धाय दशकंधरः

ચતુર્દશી તિથિએ દશગ્રીવે આહાર-નિયમ સાથે સંકળાયેલી દીક્ષા ધારણ કરી. ત્યારબાદ અમાવાસ્યાના દિવસે દશકંધર યુદ્ધ માટે નીકળી પડ્યો.

Verse 72

चैत्रशुक्लप्रतिपदः पंचमीदिनपंचके । रावणो युध्यमानो ऽभूत्प्रचुरो रक्षसां वधः

ચૈત્ર શુક્લ પ્રતિપદાથી પંચમી સુધીના પાંચ દિવસોમાં, રાવણ યુદ્ધ કરતો રહ્યો અને રાક્ષસોનો ભારે સંહાર થયો.

Verse 73

चैत्रशुक्लाष्टमीं यावत्स्यंदनाश्वादिसूदनम् । चैत्रशुक्लनवम्यां तु सौमित्रेः शक्तिभेदने

ચૈત્ર શુક્લ અષ્ટમી સુધી રથો, ઘોડા વગેરેનો નાશ થયો; અને ચૈત્ર શુક્લ નવમીએ સૌમિત્રિ (લક્ષ્મણ) શક્તિથી વિદ્ધ થયો.

Verse 74

कोपाविष्टेन रामेण द्रावितो दशकंधरः । विभीषणोपदेशेन हनुमद्युद्धमेव च

ક્રોધાવેશિત રામે દશકંધર (રાવણ)ને પીછેહઠ કરવા મજબૂર કર્યો; અને વિભીષણના ઉપદેશથી હનુમાનનું યુદ્ધ પણ થયું.

Verse 75

द्रोणाद्रेरोषधीं नेतुं लक्ष्मणार्थमुपागतः । विशल्यां तु समादाय लक्ष्मणं तामपाययत्

લક્ષ્મણ માટે દ્રોણ પર્વત પરથી ઔષધિ લાવવા તે ગયો; પછી વિશલ્યા લઈને લક્ષ્મણને તે ઔષધિ સેવન કરાવી.

Verse 76

दशम्यामवहारोऽभूद्रात्रौ युद्धं तु रक्षसाम् । एकादश्यां तु रामाय रथो मातलिसारथिः

દશમીએ પીછેહઠ થઈ; રાત્રે રાક્ષસો સાથે યુદ્ધ થયું. એકાદશીએ રામ માટે માતલિ સારથિવાળો રથ આવ્યો.

Verse 77

प्राप्तो युद्धाय द्वादश्यां यावत्कृष्णां चतुर्दशीम् । अष्टादशदिने रामो रावणं द्वैरथेऽवधीत्

દ્વાદશીથી લઈને કૃષ્ણપક્ષની ચતુર્દશી સુધી તેઓ યુદ્ધમાં પ્રવૃત્ત રહ્યા. અઢારમા દિવસે રથદ્વંદ્વમાં શ્રીરામે રાવણનો વધ કર્યો.

Verse 78

संस्कारा रावणादीनाममावा स्यादिनेऽभवन् । संग्रामे तुमुले जाते रामो जयमवाप्तवान्

રાવણ વગેરેના અંત્યેષ્ટિ-સંસ્કાર અમાવાસ્યાના દિવસે થયા. યુદ્ધ અત્યંત તુમુલ બનતાં શ્રીરામે વિજય પ્રાપ્ત કર્યો.

Verse 79

माघशुक्लद्वितीयादिचैत्रकृष्णचतुर्द्दशीम् । सप्ताशीतिदिनान्येवं मध्ये पंवदशा हकम्

માઘ શુક્લ દ્વિતીયાથી ચૈત્ર કૃષ્ણ ચતુર્દશી સુધી—આ રીતે કુલ સત્તાસી દિવસ થયા; અને મધ્યમાં પંદર દિવસનું એક અંતર પણ જણાવાયું છે.

Verse 80

युद्धावहारः संग्रामो द्वासप्ततिदिनान्यभूत् । वैशाखादि तिथौ राम उवास रणभूमिषु । अभिषिक्तो द्वितीयायां लंकाराज्ये विभी षणः

યુદ્ધના વિરામ અને સંગ્રામ—બન્ને મળીને બાહોતેર દિવસ થયા. વૈશાખની તિથિઓથી શ્રીરામ રણભૂમિમાં જ નિવાસે રહ્યા. દ્વિતીયાએ લંકાના રાજ્યમાં વિભીષણનો અભિષેક થયો.

Verse 81

सीताशुद्धिस्तृतीयायां देवेभ्यो वरलंभनम् । दशरथस्यागमनं तत्र चैवानुमोदनम्

તૃતીયાએ સીતાની શુદ્ધિનું પ્રમાણ થયું અને દેવતાઓ પાસેથી વર પ્રાપ્ત થયા. ત્યાં જ દશરથનું આગમન થયું તથા સર્વનું અનુમોદન અને આનંદ થયો.

Verse 82

हत्वा त्वरेण लंकेशं लक्ष्मणस्याग्रजो विभुः । गृहीत्वा जानकीं पुण्यां दुःखितां राक्षसेन तु

ત્વરાથી લંકાધિપતિનો વધ કરીને, લક્ષ્મણના અગ્રજ સર્વવિભુ શ્રીરામે રાક્ષસથી દુઃખિત થયેલી પુણ્યશીલા જાનકીને ફરી સ્વીકારી લીધી।

Verse 83

आदाय परया प्रीत्या जानकीं स न्यवर्तत । वैशाखस्य चतुर्थ्यां तु रामः पुष्पकमा श्रितः

પરમ પ્રીતિથી જાનકીને સાથે લઈને તેઓ પાછા ફર્યા. અને વૈશાખની ચતુર્થી તિથિએ શ્રીરામ પુષ્પક વિમાનમાં આરૂઢ થયા।

Verse 84

विहायसा निवृत्तस्तु भूयोऽयोध्यां पुरीं प्रति । पूर्णे चतुर्दशे वर्षे पंचम्यां माधवस्य च

તેઓ આકાશમાર્ગે ફરી અયોધ્યા નગરી તરફ પરત ફર્યા. ચૌદ વર્ષ પૂર્ણ થતાં, માધવ (વૈશાખ) માસની પંચમી તિથિએ (આ થયું)।

Verse 85

भारद्वाजाश्रमे रामः सगणः समु पाविशत् । नंदिग्रामे तु षष्ठ्यां स पुष्पकेण समागतः

શ્રીરામ પોતાના ગણ-પરિવારসহ ભારદ્વાજ મુનિના આશ્રમમાં પધાર્યા. અને ષષ્ઠી તિથિએ તેઓ પુષ્પક વિમાન દ્વારા નંદિગ્રામ પહોંચ્યા।

Verse 87

उवास रामरहिता रावणस्य निवेशने । द्वाचत्वारिंशके वर्षे रामो राज्यमकारयत्

તે શ્રીરામથી વિયોગિની બની રાવણના નિવાસમાં રહી. અને બિયાલીસમા વર્ષે શ્રીરામે રાજ્યવ્યવસ્થા સ્થાપી રાજ્ય ચલાવ્યું।

Verse 88

सीतायास्तु त्रयस्त्रिंशद्वर्षाणि तु तदा भवन् । स चतुर्दशवर्षांते प्रविष्टः स्वां पुरीं प्रभुः

તે સમયે સીતાજીની વય ત્રેત્રીસ વર્ષ હતી; અને ચૌદ વર્ષ પૂર્ણ થતાં પ્રભુ પોતાના નગર અયોધ્યામાં પ્રવેશ્યા।

Verse 89

अयोध्यां नाम मुदितो रामो रावणदर्पहा । भ्रातृभिः सहितस्तत्र रामो राज्यमकार यत्

અયોધ્યામાં આનંદિત રામ—રાવણના દર્પનો નાશ કરનાર—ભાઈઓ સાથે ત્યાં રાજ્યશાસન સુવ્યવસ્થિત રીતે સ્થાપિત કર્યું।

Verse 90

दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च । रामो राज्यं पालयित्वा जगाम त्रिदिवालयम्

દસ હજાર વર્ષ અને વધુ એક હજાર વર્ષ સુધી રામે રાજ્યનું પાલન કર્યું; પછી તેઓ ત્રિદિવના ધામે પ્રસ્થાન કર્યા।

Verse 91

रामराज्ये तदा लोका हर्षनिर्भरमा नसाः । बभूवुर्धनधान्याढ्याः पुत्रपौत्रयुता नराः

રામરાજ્યમાં ત્યારે લોકોના મન હર્ષથી છલકાતા હતા; તેઓ ધન-ધાન્યથી સમૃદ્ધ થયા અને પુત્ર-પૌત્રોથી યુક્ત બની સુખી રહ્યા।

Verse 92

कामवर्षी च पर्जन्यः सस्यानि गुणवंति च । गावस्तु घटदोहिन्यः पादपाश्च सदा फलाः

ઇચ્છા મુજબ વરસાદ વરસતો અને પાક ઉત્તમ ગુણવત્તાવાળા થતા; ગાયો ઘડાં ભરાય એટલું દૂધ આપતી અને વૃક્ષો સદા ફળોથી લદાયેલા રહેતા।

Verse 93

नाधयो व्याधयश्चैव रामराज्ये नराधिप । नार्यः पतिव्रताश्चासन्पितृभक्तिपरा नराः

હે નરાધિપ! રામરાજ્યમાં ન માનસિક ક્લેશ હતા, ન દેહરોગ. સ્ત્રીઓ પતિવ્રતા હતી અને પુરુષો પિતૃભક્તિમાં અડગ હતા.

Verse 94

द्विजा वेदपरा नित्यं क्षत्रिया द्विज सेविनः । कुर्वते वैश्यवर्णाश्च भक्तिं द्विजगवां सदा

દ્વિજ સદા વેદપરાયણ હતા; ક્ષત્રિય દ્વિજોની સેવા કરતા; અને વૈશ્યવર્ણીયો હંમેશાં દ્વિજ તથા ગાય પ્રત્યે ભક્તિ કરતા.

Verse 95

न योनिसंकरश्चासीत्तत्र नाचारसंकरः । न वंध्या दुर्भगा नारी काकवंध्या मृत प्रजा

ત્યાં ન વંશસંકર હતો, ન આચારભ્રંશ. કોઈ સ્ત્રી વંધ્યા કે દુર્ભાગી ન હતી; ન ‘કાકવંધ્યા’ હતી, ન સંતાનમૃત્યુ થતું.

Verse 96

विधवा नैव काप्यासीत्सभर्तृका न लप्यते । नावज्ञां कुर्वते केपि मातापित्रोर्गुरोस्तथा

કોઈ સ્ત્રી વિધવા ન હતી; અને પતિ ધરાવતી સ્ત્રી શોક કરતી દેખાતી ન હતી. કોઈ પણ માતા-પિતા તથા ગુરુનું અપમાન કરતો ન હતો.

Verse 97

न च वाक्यं हि वृद्धानामुल्लं घयति पुण्यकृत् । न भूमिहरणं तत्र परनारीपराङ्मुखाः

કોઈ પુણ્યશીલ વૃદ્ધોના વચનનું ઉલ્લંઘન કરતો ન હતો. ત્યાં જમીન હરણ થતું ન હતું, અને લોકો પરસ્ત્રીથી વિમુખ રહેતા.

Verse 98

नापवादपरो लोको न दरिद्रो न रोगभाक् । न स्तेयो द्यूतकारी च मैरेयी पापिनो नहि

લોકો અપવાદમાં રત નહોતા; કોઈ ગરીબ નહોતો, કોઈ રોગગ્રસ્ત પણ નહોતો. ચોર નહોતા, જુગારી નહોતા, મદ્યપાન કરનાર પણ નહોતા—ખરેખર પાપી કોઈ દેખાતો નહોતો.

Verse 99

न हेमहारी ब्रह्मघ्नो न चैव गुरुतल्पगः । न स्त्रीघ्नो न च बालघ्नो न चैवानृतभाषणः

સોનાનો ચોર કોઈ નહોતો, બ્રાહ્મણહંતા કોઈ નહોતો, અને ગુરુશય્યા ભંગ કરનાર પણ નહોતો. સ્ત્રીહંતા નહોતો, બાળહંતા નહોતો, અને અસત્ય બોલનાર પણ નહોતો.

Verse 100

न वृत्तिलोपकश्चासीत्कूट साक्षी न चैव हि । न शठो न कृतघ्नश्च मलिनो नैव दृश्यते

બીજાની રોજી-રોટી છીનવનાર કોઈ નહોતો, અને ખોટો સાક્ષી પણ નહોતો. છલકપટ કરનાર નહોતો, કૃતઘ્ન નહોતો, અને મલિનચિત્ત વ્યક્તિ પણ દેખાતી નહોતી.

Verse 101

सदा सर्वत्र पूज्यंते ब्राह्मणा वेदपारगाः । नावैष्णवोऽव्रती राजन्राम राज्येऽतिविश्रुते

વેદપારંગત બ્રાહ્મણો સદા સર્વત્ર પૂજાતા હતા. હે રાજન, રામના અતિપ્રસિદ્ધ રાજ્યમાં કોઈ અવૈષ્ણવ અને અવ્રતી (વ્રતવિહિન) નહોતો.

Verse 109

ततः स विस्मयाविष्टो रामो राजीवलोचनः । पप्रच्छ तीर्थमाहात्म्यं यत्तीर्थेषूत्तमोत्तमम्

પછી વિસ્મયથી ભરાયેલા કમળનેત્ર રામે, સર્વ તીર્થોમાં ઉત્તમોત્તમ એવા તે તીર્થનું માહાત્મ્ય પૂછ્યું.