Adhyaya 23

Verse 1

व्यास उवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि ब्रह्मणा यत्कृतं पुरा । तत्सर्वं कथयाम्यद्य शृणुष्वैकाग्रमानसः

વ્યાસે કહ્યું—હવે આગળ હું પ્રાચીનકાળે બ્રહ્માએ જે કર્યું તે કહું છું. આજે તે સર્વ હું વર્ણવીશ; એકાગ્ર મનથી સાંભળો।

Verse 2

देवानां दानवानां च वैराद्युद्धं बभूव ह । तस्मिन्युद्धे महादुष्टे देवाः संक्लिष्टमानसाः

દેવો અને દાનવો વચ્ચે વૈરથી યુદ્ધ ઊભું થયું. તે મહાદુષ્ટ યુદ્ધમાં દેવગણ મનથી અત્યંત ક્લેશિત થયા।

Verse 3

बभूवुस्तत्र सोद्वेगा ब्रह्माणं शरणं ययुः

ત્યાં તેઓ ઉદ્વિગ્ન થઈ બ્રહ્માની શરણમાં ગયા।

Verse 4

देवा ऊचुः । ब्रह्मन्केन प्रकारेण दैत्यानां वधमेव च । करोम्यद्य उपायं हि कथ्यतां शीघ्रमेव मे

દેવોએ કહ્યું—હે બ્રહ્મન! કયા પ્રકારે દૈત્યોનો વધ સિદ્ધ થાય? આજે હું કાર્ય કરું; તે ઉપાય મને શીઘ્ર કહો।

Verse 5

ब्रह्मोवाच । मया हि शंकरेणैव विष्णुना हि तथा पुरा । यमस्य तपसा तुष्टैर्धर्मारण्यं विनिर्मितम्

બ્રહ્માએ કહ્યું—પૂર્વકાળે હું, શંકર તથા વિષ્ણુ સાથે, યમના તપથી પ્રસન્ન થઈ ‘ધર્મારણ્ય’ નામનું પવિત્ર વન રચ્યું।

Verse 6

तत्र यद्दीयते दानं यज्ञं वा तप उत्तमम् । तत्सर्वं कोटिगुणितं भवेदिति न संशयः

ત્યાં જે દાન આપવામાં આવે, અથવા યજ્ઞ કરવામાં આવે, કે ઉત્તમ તપ કરવામાં આવે—તે સર્વેનું ફળ કરોડગણું થાય છે; તેમાં શંકા નથી।

Verse 7

पापं वा यदि वा पुण्यं सर्वं कोटि गुणं भवेत् । तस्माद्दैत्यैर्न धर्षितं कदाचिदपि भोः सुराः

ત્યાં પાપ હોય કે પુણ્ય—બધું જ કરોડગણું બને છે. તેથી, હે દેવો, દૈત્યો એનું ક્યારેય ઉલ્લંઘન કરી શક્યા નથી।

Verse 8

श्रुत्वा तु ब्रह्मणो वाक्यं देवाः सर्वे सविस्मयाः । ब्रह्माणं त्वग्रतः कृत्वा धर्मार ण्यमुपाययुः

બ્રહ્માના વચન સાંભળી સર્વ દેવો આશ્ચર્યચકિત થયા. બ્રહ્માને અગ્રે રાખીને તેઓ ધર્મારણ્ય તરફ પ્રસ્થાન કર્યા।

Verse 9

सत्रं तत्र समारभ्य सहस्राब्दमनुत्तमम् । वृत्वाऽचार्यं चांगिरसं मार्कंण्डेयं तथैव च

ત્યાં તેમણે સહસ્ર વર્ષ ચાલે એવો અનુત્તમ સત્ર-યજ્ઞ આરંભ્યો અને આચાર્ય તરીકે આંગિરસ ઋષિ તથા માર્કંડેયને પણ વર્યા।

Verse 10

अत्रिं च कश्यपं चैव होता कृत्वा महामतिः । जमदग्निं गौतमं च अध्वर्युत्वं न्यवेदयन्

મહામતિજનોએ અત્રિ અને કશ્યપને હોતૃ-ઋત્વિક તરીકે નિયુક્ત કર્યા, અને જમદગ્નિ તથા ગૌતમને અધ્વર્યુ-પદ સોંપ્યું।

Verse 11

भरद्वाजं वसिष्ठं तु प्रत्यध्वर्युत्वमादिशन् । नारदं चैव वाल्मीकिं नोदना याकरोत्तदा

તેમણે ભરદ્વાજ અને વસિષ્ઠને પ્રત્યધ્વર્યુ-પદે નિયુક્ત કર્યા; અને તે સમયે નારદ તથા વાલ્મીકિને નોદના-કાર્ય (યજ્ઞ-પ્રેરક/ઉચ્ચારક) સોંપ્યું।

Verse 12

ब्रह्मासने च ब्रह्माणं स्थापयामासुरादरात् । क्रोशचतुष्कमात्रां च वेदिं कृत्वा सुरैस्ततः

આદરપૂર્વક તેમણે બ્રહ્માને બ્રહ્માસન પર બિરાજમાન કર્યા; ત્યારબાદ દેવોએ ચાર ક્રોશ પરિમાણની વેદી રચી।

Verse 13

द्विजाः सर्वे समाहूता यज्ञस्यार्थे हि जापकाः । ऋग्यजुःसामाथर्वान्वै वेदानुद्गिरयंति ये

યજ્ઞાર્થે સર્વ દ્વિજ જપકારોને બોલાવ્યા—જે ઋગ્, યજુઃ, સામ અને અથર્વ વેદોનું ઉંચા સ્વરે પાઠ કરે છે।

Verse 14

गणनाथं शंभुसुतं कार्त्तिकेयं तथैव च । इन्द्रं वज्रधरं चैव जयंतं चन्द्रसूनुकम्

તેમણે ગણનાથ—શંભુસુત કાર્ત્તિકેય—નું પણ આવાહન કર્યું; તેમજ વજ્રધારી ઇન્દ્ર અને ચન્દ્રસુત જયંતને પણ બોલાવ્યા।

Verse 15

चत्वारो द्वारपालाश्च देवाः शूरा विनिर्मिताः । ततो राक्षोघ्नमंत्रेण हूयते हव्यवाहनः

ચાર શૂર દેવોને દ્વારપાલ તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા. ત્યારબાદ રાક્ષસઘ્ન મંત્રથી હવ્યવાહન અગ્નિમાં આહુતિઓ અર્પણ કરાઈ.

Verse 16

तिलांश्च यवमिश्रांश्च मध्वाज्येन च मिश्रितान् । जुहुवुस्ते तदा देवा वेदमंत्रैर्नरेश्वर

હે નરેશ્વર! ત્યારે તે દેવોએ વેદમંત્રો સાથે તલ અને જવનું મિશ્રણ મધુ-ઘૃતથી સંયુક્ત કરીને અગ્નિમાં હોમ કર્યું.

Verse 17

आघारावाज्यभागौ च हुत्वा चैव ततः परम् । द्राक्षेक्षुपूगनारिंग जंबीरं बीजपूरकम्

આઘાર અને આજ્યભાગની આહુતિ આપી, ત્યારબાદ દ્રાક્ષ, ઇક્ષુ (ઉખ), પૂગ (સુપારી), નારંગ, જંબીર (લીંબુ) અને બીજપૂરક (દાડમ) અર્પણ કર્યા.

Verse 18

उत्तरतो नालिकेरं दाडिमं च यथाक्रमम् । मध्वाज्यं पयसा युक्तं कृशरशर्करायुतम्

ઉત્તર દિશામાં ક્રમશઃ નાળિકેર (નારિયેળ) અને દાડમ અર્પણ કર્યા; તેમજ દૂધયુક્ત મધુ-ઘૃત અને શર્કરાયુક્ત કૃશર પણ અર્પણ કર્યો.

Verse 19

तंडुलैः शतपत्रैश्च यज्ञे वाचं नियम्य च । विचिंत्य च महाभागाः कृत्वा यज्ञं सदक्षिणम्

તંડુલ અને શતપત્ર પુષ્પોથી યુક્ત, યજ્ઞમાં વાણીનું નિયમન કરીને અને ધ્યાનપૂર્વક, તે મહાભાગોએ દક્ષિણાસહિત યજ્ઞ પૂર્ણ કર્યો.

Verse 20

उत्तमं च शुभं स्तोमं कृत्वा हर्षमुपाययुः । अवारितान्नमददन्दीनांधकृपणेष्वपि

ઉત્તમ અને શુભ સ્તોત્ર કરીને તેઓ મહાહર્ષને પામ્યા. તેમણે અવરોધ વિના અન્નદાન કર્યું—દીન, અંધ અને કૃપણોને પણ।

Verse 21

ब्राह्मणेभ्यो विशेषेण दत्तमन्नं यथेप्सितम् । पायसं शर्करायुक्तं साज्यशाकसमन्वितम्

વિશેષ કરીને બ્રાહ્મણોને તેમની ઇચ્છા મુજબ અન્ન અપાયું—શર્કરાયુક્ત પાયસ અને ઘીથી બનાવેલા શાક સાથે।

Verse 22

मंडका वटकाः पूपास्तथा वै वेष्टिकाः शुभाः । सहस्रमोदकाश्चापि फेणिका घुर्घुरादयः

મંડક, વટક, પૂપ તથા શુભ વેષ્ટિકા હતાં; અને હજારો મોદક પણ, સાથે ફેણિકા, ઘુર્ઘુરા વગેરે મિષ્ઠાન્ન।

Verse 23

ओदनश्च तथा दाली आढकीसंभवा शुभा । तथा वै मुद्गदाली च पर्पटा वटिका तथा

ઓદન (પકાવેલો ભાત) હતો, અને આઢકીમાંથી બનેલી શુભ દાળીઓ; તેમજ મુદગદાળી (મૂંગની દાળ) અને પર્પટા તથા વટિકા પ્રકારના વ્યંજન પણ।

Verse 24

प्रलेह्यानि विचित्राणि युक्तास्त्र्यूषणसंचयैः । कुल्माषा वेल्लकाश्चैव कोमला वालकाः शुभाः

ત્ર્યૂષણ (ત્રણ તીખા મસાલા)ના સંચયથી યુક્ત અનેક પ્રકારના પ્રલેહ્ય (ચાટવા યોગ્ય) પદાર્થો હતાં. તેમજ કુલ્માષ, વેલ્લક અને કોમળ શુભ વાલક પણ હતાં।

Verse 25

कर्कटिकाश्चार्द्रयुता मरिचेन समन्विताः । एवंविधानि चान्नानि शाकानि विविधानि च

કર્કટિકા નામની શાકભાજી પણ હતી, રસાળ અને સુપાક, કાળી મરીથી સુગંધિત; તેમજ આવા અન્ન અને નાનાવિધ શાક-ઉપવ્યંજન પણ હતાં।

Verse 26

भोजयित्वा द्विजान्सर्वान्धर्मारण्य निवासिनः । अष्टादशसहस्राणि सपुत्रांश्च तदा नृप

હે નૃપ! ધર્મારણ્યમાં નિવાસ કરનારા સર્વ દ્વિજોને—પુત્રો સહિત અઢાર હજારને—ત્યારે ભોજન કરાવવામાં આવ્યું।

Verse 27

प्रतिदिनं तदा देवा भोजयंति स्म वाडवान् । एवं वर्षसहस्रं वै कृत्वा यज्ञं तदामराः

ત્યારે દેવો પ્રતિદિન વાડવોને ભોજન કરાવતા; આ રીતે અમર દેવોએ તે યજ્ઞ પૂર્ણ એક હજાર વર્ષ સુધી કર્યો।

Verse 28

कृत्वा दैत्यवधं राजन्निर्भयत्वमवाप्नुयुः । स्वर्गं जग्मुस्ते सहसा देवाः सर्वे मरुद्गणाः

હે રાજન! દૈત્યોનો વધ કરીને તેમણે નિર્ભયતા પ્રાપ્ત કરી; અને તે સર્વ દેવો મરુદ્ગણો સહિત સહસ્રા સ્વર્ગે ગયા।

Verse 29

तथैवाप्सरसः सर्वा ब्रह्मवि ष्णुमहेश्वराः । कैलासशिखरं रम्यं वैकुंठं विष्णुवल्लभम्

તેમજ સર્વ અપ્સરાઓ અને બ્રહ્મા, વિષ્ણુ તથા મહેશ્વર—રમ્ય કૈલાસશિખર અને વિષ્ણુવલ્લભ વૈકુંઠ તરફ ગમન કર્યા।

Verse 30

ब्रह्मलोकं महापुण्यं प्राप्य सर्वे दिवौकसः । परं हर्षमुपाजग्मुः प्राप्य नंदनमुत्तम्

મહાપુણ્ય બ્રહ્મલોકને પ્રાપ્ત કરીને સર્વ દેવવાસીઓ, ઉત્તમ નંદનવનને પામી પરમ હર્ષને પ્રાપ્ત થયા।

Verse 31

स्वेस्वे स्थाने स्थिरीभूत्वा तस्थुः सर्वे हि निर्भयाः

તેઓ સર્વે પોતાના પોતાના સ્થાને સ્થિર થઈને ઊભા રહ્યા અને નિશ્ચયે નિર્ભય રહ્યા।

Verse 32

ततः कालेन महता कृताख्ययुगपर्यये । लोहासुरो मदोन्मत्तो ब्रह्मवेषधरः सदा

પછી ઘણો સમય વીતી ગયા પછી, કૃત નામના યુગના અંતે, ગર્વથી ઉન્મત્ત લોહાસુર સદા બ્રાહ્મણનો વેષ ધારણ કરતો।

Verse 33

आगत्य सर्वान्विप्रांश्च धर्षयेद्धर्मवित्तमान् । शूद्रांश्च वणिजश्चैव दंडघातेन ताडयेत्

તે ત્યાં આવી ધર્મજ્ઞ સર્વ બ્રાહ્મણોને હેરાન કરતો; અને શૂદ્રો તથા વણિકોને પણ દંડના પ્રહારો વડે મારતો।

Verse 34

विध्वंसयेच्च यज्ञादीन्होमद्रव्याणि भक्षयेत् । वेदिका दीर्घिका दृष्ट्वा कश्मलेन प्रदूषयेत्

તે યજ્ઞાદિ કર્મોનો પણ વિનાશ કરતો, હોમદ્રવ્યો ભક્ષી જતો; અને વેદી તથા પવિત્ર દીર્ઘિકાઓ જોઈને તેમને અશુદ્ધિથી કલુષિત કરતો।

Verse 35

मूत्रोत्सर्गपुरीषेण दूषयेत्पुण्यभूमिकाः । गहनेन तथा राजन्स्त्रियो दूषयते हि सः

અયોગ્ય સ્થાને મૂત્ર તથા મલત્યાગ કરવાથી પુણ્યભૂમિ દૂષિત થાય છે; તેમ જ, હે રાજન, ગુપ્ત અધર્મસંગથી પુરુષ સ્ત્રીઓનું માન અને શૌચ પણ કલુષિત કરે છે.

Verse 36

ततस्ते वाडवाः सर्वे लोहासुरभयातुराः । प्रनष्टाः सपरीवारा गतास्ते वै दिशो दश

પછી લોહાસુરના ભયથી વ્યાકુળ થયેલા તે બધા વાડવ લોકો પરિવારসহ અદૃશ્ય થઈ દસેય દિશાઓ તરફ ચાલ્યા ગયા.

Verse 37

वणिजस्ते भयोद्विग्ना विप्राननुययुर्नृप । महाभयेन संभीता दूरं गत्वा विमृश्य च

હે નૃપ, ભયથી ઉદ્વિગ્ન તે વણિકો બ્રાહ્મણોના અનુસરણમાં ગયા; મહાભયથી ભીત થઈ દૂર જઈને તેમણે વિચાર કર્યો.

Verse 38

सह शूद्रैद्विजैः सर्व एकीभूत्वा गतास्तदा । मुक्तारण्यं पुण्यतमं निर्जनं हि ययुश्च ते

ત્યારે શૂદ્રો અને દ્વિજોની સાથે તેઓ બધા એકરૂપ થઈ ગયા; અને પરમ પુણ્ય, ખરેખર નિર્જન એવા મુક્તારણ્ય તરફ પ્રસ્થાન કર્યું.

Verse 39

निवासं कारयामासुर्नातिदूरे नरेश्वर । वजिङ्नाम्ना हि तद्ग्रामं वासयामासुरेव ते

હે નરેશ્વર, બહુ દૂર નહીં તેમણે નિવાસો બનાવડાવ્યા; અને તે ગામને ‘વજિઙ’ નામથી જ વસાવ્યું.

Verse 40

लोहासुरभयाद्राजन्विप्र नाम्ना विनिर्मितम् । शंभुना वणिजा यस्मात्तस्मात्तन्नामधारणम्

હે રાજન! લોહાસુરના ભયથી તે સ્થાન ‘વિપ્ર’ નામે નિર્મિત અને પ્રતિષ્ઠિત થયું. અને કારણ કે વણિક શંભુએ તેને સ્થાપ્યું, તેથી તેના નામસંબંધે તેનું નામધારણ થયું.

Verse 41

शंभुग्राममिति ख्यातं लोके विख्यातिमागतम् । अथ केचिद्भयान्नष्टा वणिजः प्रथमं तदा

તે ‘શંભુગ્રામ’ નામે લોકમાં પ્રસિદ્ધ થયું અને મહાખ્યાતિ પામ્યું. ત્યારબાદ તે સમયે ભયથી કેટલાક વણિક—સૌ પ્રથમ—છૂટા પડીને ગુમ થઈ ગયા.

Verse 42

ते नातिदूरे गत्वा वै मंडलं चक्रुरुत्तमम् । विप्रागमनकांक्षास्ते तत्र वासमकल्पयन्

તેઓ બહુ દૂર ન જઈ એક ઉત્તમ મંડળ (છાવણી) રચી ત્યાં રોકાયા. બ્રાહ્મણોના આગમનની ઇચ્છાથી તેમણે ત્યાં જ નિવાસની વ્યવસ્થા કરી.

Verse 43

मंडलेति च नाम्ना वै ग्रामं कृत्वा न्यवीवसन् । विप्रसार्थपरिभ्रष्टाः केचित्तु वणिजस्तदा

તેઓએ એક ગામ વસાવી તેને ‘મંડલ’ નામ આપ્યું અને ત્યાં જ વસ્યા. પરંતુ તે સમયે કેટલાક વણિક બ્રાહ્મણોના સાર્થથી વિખૂટા પડી અલગ રહ્યા.

Verse 44

अन्यमार्गे गता ये वै लोहासुरभयार्दिताः । धर्मारण्यान्नाति दूरे गत्वा चिंतामुपाययुः

જે લોકો બીજા માર્ગે ગયા હતા, તેઓ લોહાસુરના ભયથી પીડિત થઈ ધર્મારણ્યથી બહુ દૂર ન જઈ ત્યાં જ ચિંતામાં પડી ગયા.

Verse 45

कस्मिन्मार्गे वयं प्राप्ताः कस्मिन्प्राप्ता द्विजातयः । इति चिंतां परं प्राप्ता वासं तत्र त्वकारयन्

“અમે કયા માર્ગે અહીં પહોંચ્યા? દ્વિજાતિઓ અમે કયા પંથેથી આવ્યા?”—એવી ઘેરી ચિંતા પામી તેમણે ત્યાં જ નિવાસ બનાવડાવ્યો અને તે સ્થળે જ રહ્યા।

Verse 46

अन्यमार्गे गता यस्मात्तस्मात्तन्नामसंभवम् । ग्रामं निवासयामासुरडालंजमिति क्षितौ

કારણ કે તેઓ અન્ય માર્ગે ગયા હતા, તેથી તે પરિસ્થિતિથી જ તે નામ ઊભું થયું; અને તેમણે ધરતી પર “અડાલંજ” નામનું ગામ વસાવ્યું।

Verse 47

यस्मिन्ग्रामे निवासी यो यत्संज्ञश्च वणिग्भवेत् । तस्य ग्रामस्य तन्नाम ह्यभवत्पृथिवीपते

હે પૃથ્વીપતિ! જે ગામમાં વસતો વણિક જે નામથી ઓળખાતો, એ જ નામથી તે ગામ પણ પ્રસિદ્ધ થતું।

Verse 48

वणिजश्च तथा विप्रा मोहं प्राप्ता भयार्दिताः । तस्मान्मोहेतिसंज्ञास्ते राजन्सर्वे निरब्रुवन्

વણિકો અને વિપ્રો—બન્ને ભયથી પીડિત થઈ મોહમાં પડ્યા; તેથી, હે રાજન, તેઓ સૌએ પોતાને “મોહ” નામથી જ જાહેર કર્યા।

Verse 49

एवं प्रनषणं नष्टास्ते गताश्च दिशो दिश । धर्मारण्ये न तिष्ठंति वाडवा वणिजोऽपि वा

આ રીતે તેઓ સર્વથા ગૂંચવાઈને, માર્ગભ્રષ્ટ થઈ દિશાદિશામાં ચાલ્યા ગયા. ધર્મારણ્યમાં ન તો ઘોડા-વેપારીઓ રહ્યા, ન તો વણિકો પણ રહ્યા।

Verse 50

उद्वसं हि तदा जातं धर्मारण्यं च दुर्लभम् । भूषणं सर्वतीर्थानां कृतं लोहासुरेण तत्

ત્યારે ધર્મારણ્ય ઉજાડ બન્યું અને ત્યાં પહોંચવું દુર્લભ થયું. સર્વ તીર્થોનું ભૂષણ એવા તે સ્થાનને લોહાસુરે તેમ જ વિકૃત કર્યું.

Verse 51

नष्टद्विजं नष्टतीर्थं स्थानं कृत्वा हि दानवः । परां मुदमवाप्यैव जगाम स्वालयं ततः

તે દાનવે તે સ્થાનને એવું બનાવી દીધું કે ત્યાં દ્વિજ ન રહ્યા અને તીર્થક્રિયા પણ નષ્ટ થઈ ગઈ. પરમ આનંદ પામી તે ત્યાંથી પોતાના નિવાસે ચાલ્યો ગયો.