Adhyaya 12

Verse 1

व्यास उवाच । ततो देवैर्नृपश्रेष्ठ रक्षार्थं सत्यमंदिरम् । स्थापितं तत्तदाद्यैव सत्याभिख्या हि सा पुरी

વ્યાસે કહ્યું—હે નૃપશ્રેષ્ઠ! ત્યારબાદ દેવોએ રક્ષણાર્થે ‘સત્યમંદિર’ સ્થાપ્યું; એ જ સમયથી તે પુરી ‘સત્યા’ નામે પ્રસિદ્ધ થઈ।

Verse 2

पूर्वं धर्मेश्वरो देवो दक्षिणेन गणाधिपः । पश्चिमे स्थापितो भानुरुत्तरे च स्वयंभुवः

પૂર્વમાં દેવ ધર્મેશ્વર સ્થાપિત થયા, દક્ષિણમાં ગણાધિપ (ગણેશ), પશ્ચિમમાં ભાનુ (સૂર્ય) અને ઉત્તરમાં સ્વયંભૂ સ્થાપિત થયા।

Verse 3

युधिष्ठिर उवाच । गणेशः स्थापितः केन कस्मात्स्थापितवानसौ । किं नामासौ महाभाग तन्मे कथय मा चिरम्

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—ગણેશને કોણે સ્થાપિત કર્યા? અને કયા કારણથી તેણે તેમને સ્થાપ્યા? હે મહાભાગ! તેમનું નામ શું છે? મને વિલંબ વિના કહો।

Verse 4

व्यास उवाच । अधुनाहं प्रवक्ष्यामि गणेशोत्पत्तिकारणम्

વ્યાસે કહ્યું—હવે હું ગણેશના પ્રાકટ્ય (ઉત્પત્તિ)નું કારણ સમજાવીશ।

Verse 5

समये मिलिताः सर्वे देवता मातरस्तथा । धर्मारण्ये महाराज स्थापितश्चंडिकासुतः

તે સમયે સર્વ દેવતાઓ તથા માતૃદેવીઓ એકત્ર થયા. હે મહારાજ, ધર્મારણ્યમાં ચંડિકાના પુત્રની પ્રતિષ્ઠા કરવામાં આવી.

Verse 6

आदौ देवैर्नृपश्रेष्ठ भूमौ वै सत्ययोषिताम् । प्राकारश्चाभवत्तत्र पताकाध्वजशोभितः

હે નૃપશ્રેષ્ઠ, પ્રથમ દેવતાઓએ સત્યયોષિતાઓની ભૂમિ પર ત્યાં પ્રાકાર (પરકોટો) રચ્યો; તે પતાકા અને ધ્વજોથી શોભિત હતો.

Verse 7

ब्राह्मणायतने तत्र प्राकारमण्डलान्तरे । तन्मध्ये रचितं पीठमिष्टकाभिः सुशोभितम्

ત્યાં બ્રાહ્મણાયતનમાં, પ્રાકારમંડળની અંદર, મધ્યમાં એક પીઠ રચાયો, જે ઇષ્ટકાઓ (ઈંટો)થી સુશોભિત હતો.

Verse 8

प्रतोल्यश्च चतस्रो वै शुद्धा एव सतोरणाः । पूर्वे धर्मेश्वरो देवो दक्षिणे गणनायकः

ત્યાં ચાર શુદ્ધ પ્રતિોલીઓ (દ્વારો) હતાં, દરેક પર સુંદર તોરણ હતું. પૂર્વે દેવ ધર્મેશ્વર અને દક્ષિણે ગણનાયક (ગણેશ) હતા.

Verse 9

पश्चिमे स्थापितो भानुरुत्तरे च स्वयंभुवः । धर्मेश्वरोत्पत्तिवृत्तमाख्यातं तत्तवाग्रतः

પશ્ચિમે ભાનુ (સૂર્ય) પ્રતિષ્ઠિત થયો અને ઉત્તરે સ્વયંભૂ. તથા ધર્મેશ્વરની ઉત્પત્તિનો વર્તાંત તારા સમક્ષ વર્ણવાયો છે.

Verse 10

अधुनाहं प्रवक्ष्यामि गणेशोत्पत्तिहेतुकम् । कदाचित्पार्वती गात्रोद्वर्त्तनं कृतवत्यभूत्

હવે હું ગણેશના પ્રાદુર્ભાવનું કારણ કહું છું. એક વખત પાર્વતીદેવીએ પોતાના દેહ પર ઉબટન લગાવી શुद्धિ માટે ઉદ્વર્તન કર્યું.

Verse 11

मलं तज्जनितं दृष्ट्वा हस्ते धृत्वा स्वगात्रजम् । प्रतिमां च ततः कृत्वा सुरूपं च ददर्श ह

તેમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી, પોતાના દેહજ મલિનતા જોઈ તેણે તેને હાથમાં લીધી. પછી તેમાંથી એક પ્રતિમા બનાવી સુંદર રૂપનું દર્શન કર્યું.

Verse 12

जीवं तस्यां च संचार्य उदतिष्ठत्तदग्रतः । मातरं स तदोवाच कि करोमि तवाज्ञया

તે પ્રતિમામાં પ્રાણ સંચાર કરીને તે તેણીના સમક્ષ ઊભો થયો. પછી તેણે માતાને કહ્યું—“તમારી આજ્ઞાથી હું શું કરું?”

Verse 13

पार्वत्युवाच । यावत्स्नानं करिष्यामि तावत्त्वं द्वारि तिष्ठ मे । आयुधानि च सर्वाणि परश्वादीनि यानि तु

પાર્વતીએ કહ્યું—“જ્યાં સુધી હું સ્નાન કરીશ ત્યાં સુધી તું મારા દ્વારે ઊભો રહેજે. અને પરશુ વગેરે સર્વ આયુધો ધારણ કરજે.”

Verse 14

त्वयि तिष्ठति मद्द्वारे कोऽपि विघ्नं करोतु न । एवमुक्तो महादेव्या द्वारेऽतिष्ठत्स सायुधः

“તું મારા દ્વારે ઊભો હોય ત્યારે કોઈ પણ વિઘ્ન ન કરે.” મહાદેવીની આજ્ઞા સાંભળી તે આયુધો સાથે દ્વારે ઊભો રહ્યો.

Verse 16

द्वारस्थेन गणेशेन प्रवेशोदायि तस्य न । ततः क्रुद्धो महादेवः परस्परमयुध्यत

દ્વારે ઊભેલા ગણેશે તેને પ્રવેશ આપ્યો નહિ. તેથી ક્રોધિત મહાદેવ તેના સાથે પરસ્પર યુદ્ધ કરવા લાગ્યા.

Verse 17

युद्धं कृत्वा ततश्चोभौ परस्परवधैषिणौ । परशुं जघ्निवान्देव ललाटे परमे शुभम्

યુદ્ધ કર્યા પછી બંને પરસ્પર વધ ઇચ્છવા લાગ્યા. ત્યારે દેવે પરશુથી તેના લલાટે પ્રહાર કર્યો—પરિણામ ભયંકર છતાં પરમ શુભ ગણાયો.

Verse 18

ततो देवो महादेवः शूलमुद्यम्य चाहनत् । शिरश्चिच्छेद शूलेन तद्भूमौ निपपात ह

પછી દેવ મહાદેવે ત્રિશૂલ ઉઠાવી પ્રહાર કર્યો. ત્રિશૂલથી શિરચ્છેદ થયો અને તે ભૂમિ પર પડી ગયું.

Verse 19

एतस्मिन्नंतरे देवो महादेवो जगाम ह । आभ्यंतरे प्रवेष्टुं च मतिं दध्रे महेश्वरः

આ દરમ્યાન દેવ મહાદેવ આગળ વધ્યા. મહેશ્વરે અંદર પ્રવેશ કરવાનો નિશ્ચય કર્યો.

Verse 20

पार्वतीं विकलां दृष्ट्वा देवदेवो महेश्वरः । चिंतयामास देवोऽपि किं कृतं वा मुधा मया

પાર્વતીને વ્યાકુળ જોઈ દેવોના દેવ મહેશ્વરે વિચાર્યું—“મેં શું કરી નાખ્યું? અને આ વ્યર્થ કેમ કર્યું?”

Verse 21

एतस्मिन्नंतरे तत्र गजासुरमपश्यत । तं दृष्ट्वा च महादैत्यं सर्वलोकैकपूजितः

એ જ ક્ષણે ત્યાં તેણે ગજાસુરને જોયો. તે મહાદૈત્યને જોઈ, સર્વ લોકોથી પૂજિત ભગવાન કાર્ય કરવા માટે પ્રવૃત્ત થયા.

Verse 22

जघ्निवांस्तच्छिरो गृह्य पार्वत्या कृतमर्भकम् । उत्तस्थौ सगणस्तत्र महादेवस्य सन्निधौ

તેને વધ કરીને તેનું શિર લઈને, પાર્વતીએ રચેલો તે બાળક ત્યાં મહાદેવની સન્નિધિમાં ગણો સહિત ઊભો થયો.

Verse 23

ततो नाम चकारास्य गजानन इति स्फुटम् । सुराः सर्वे च संपृक्ता हर्षिता मुनयस्तथा

પછી તેમણે સ્પષ્ટ રીતે તેનું નામ ‘ગજાનન’ રાખ્યું. બધા દેવો એકત્ર થયા અને મુનિઓ પણ આનંદિત થયા.

Verse 24

स्तुवंति स्तुतिभिः शश्वत्कुटुम्बकुशलंकरम् । विक्रीणाति कुटुम्बं यो मोदकार्थं समर्चके

તેઓ સદા સ્તુતિઓથી કુટુંબ-કલ્યાણ કરનારનું ગાન કરે છે. પરંતુ જે ઉપાસક મోదક માટે પોતાના ઘર-પરિવારને ‘વેચી’ નાખે, તે અધર્મ કરે છે.

Verse 25

दक्षिणस्यां प्रतोल्यां तमेकदंतं च पीवरम् । आर्चयच्च महादेवं स्वयंभूः सुरपूजितम्

દક્ષિણ દ્વારે તેણે તે સ્થૂલ એકદંતનું પૂજન કર્યું; અને દેવોથી પૂજિત સ્વયંભૂ મહાદેવની પણ આરાધના કરી.

Verse 26

जटिलं वामनं चैव नागयज्ञोपवीतकम् । त्र्यक्षं चैव महाकायं करध्वजकुठारकम्

જટાધારી, વામનાકાર, નાગને યજ્ઞોપવીતરૂપે ધારણ કરનાર; ત્રિનેત્ર, મહાકાય, હાથમાં ધ્વજા અને કુઠાર ધારણ કરનાર—એવો પ્રભુ વર્ણવાયો છે.

Verse 27

दधानं कमलं हस्ते सर्वविप्रविनाशनम् । रक्षणाय च लोकानां नगराद्दक्षिणाश्रितम्

હાથમાં કમળ ધારણ કરનાર, વિપ્રોના વિનાશનું કારણ બનનાર દોષોને નાશ કરનાર; અને લોકરક્ષણાર્થે નગરના દક્ષિણ ભાગે આશ્રિત થઈ વિરાજે છે.

Verse 28

सुप्रसन्नं गणाध्यक्षं सिद्धिबुद्धिनमस्कृतम् । सिंदूराभं सुरश्रेष्ठं तीव्रांकुशधरं शुभम्

અતિ પ્રસન્ન ગણાધ્યક્ષ, સિદ્ધિ અને બુદ્ધિ દ્વારા નમસ્કૃત; સિંદૂરવર્ણ, સુરશ્રેષ્ઠ, શુભ, તીક્ષ્ણ અંકુશ ધારણ કરનાર.

Verse 29

शतपुष्पैः शुभैः पुष्पैरर्चितं ह्यमराधिपः । प्रणम्य च महाभक्त्या तुष्टुवु स्तं सुरास्ततः

અમરાધિપતિએ સો શુભ પુષ્પોથી તેમની અર્ચના કરી. ત્યારબાદ દેવોએ મહાભક્તિથી પ્રણામ કરીને તેમની સ્તુતિ કરી.

Verse 30

देवा ऊचुः । नमस्तेस्तु सुरेशाय गणानां पतये नमः । गजानन नमस्तुभ्यं महादेवाधिदैवत

દેવોએ કહ્યું—હે સુરેશ, તમને નમસ્કાર; હે ગણોના પતિ, તમને નમસ્કાર. હે ગજાનન, તમને નમસ્કાર—તમે મહાદેવના અધિદૈવત, પરમ દિવ્ય શક્તિ છો.

Verse 31

भक्तिप्रियाय देवाय गणाध्यक्ष नमोस्तु ते । इत्येतैश्च शुभैः स्तोत्रैः स्तूयमानो गणाधिपः । सुप्रीतश्च गणाध्यक्षः तदाऽसौ वाक्यमब्रवीत्

ભક્તિપ્રિય દેવ, હે ગણાધ્યક્ષ! તમને નમસ્કાર. આવા શુભ સ્તોત્રોથી સ્તુત થઈ ગણાધિપ અતિ પ્રસન્ન થયા; ત્યારબાદ ગણાધ્યક્ષે આ વચન કહ્યાં.

Verse 32

गणाध्यक्ष उवाच । तुष्टोऽहं वो सुरा ब्रूत वांछितं च ददामि वः

ગણાધ્યક્ષે કહ્યું—હે દેવગણ! હું તમારાથી પ્રસન્ન છું. કહો, જે ઇચ્છિત છે તે હું તમને આપું છું.

Verse 33

देवा ऊचुः । त्वमत्रस्थो महाभाग कुरु कार्यं च नः प्रभो । धर्मारण्ये च विप्राणां वणिग्जननिवासिनाम्

દેવોએ કહ્યું—હે મહાભાગ પ્રભુ! તમે અહીં સ્થિત રહી અમારું કાર્ય સિદ્ધ કરો. ધર્મારણ્યમાં વસતા બ્રાહ્મણો અને વણિક્જનો પર કૃપા કરીને રક્ષા કરો.

Verse 34

ब्रह्मचर्यादियुक्तानां धार्मिकाणां गणेश्वर । वर्णाश्रमेतराणां च रक्षिता भव सर्वदा

હે ગણેશ્વર! બ્રહ્મચર્યાદિ નિયમોથી યુક્ત ધર્માત્માઓના તથા વર્ણાશ્રમ-વ્યવસ્થાથી બહાર રહેનારાઓના પણ તમે સદૈવ રક્ષક બનો.

Verse 35

त्वत्प्रसादान्महाभाग धनसौख्ययुता द्विजाः । भवंतु सर्वे सततं वणिजश्च महाबलाः

હે મહાભાગ! તમારા પ્રસાદથી સર્વ દ્વિજ સદૈવ ધન અને સુખથી યુક્ત રહે; અને વણિક્જનો પણ સતત મહાબળવાન તથા સમૃદ્ધ રહે.

Verse 36

रक्षितव्यास्त्वया देव यावच्चंद्रार्कमेदिनी । एवमस्त्विति सोवादीद्गणनाथो महेश्वरः

હે દેવ! ચંદ્ર-સૂર્ય સહિત પૃથ્વી જેટલો સમય ટકી રહે, તેટલો સમય તારે જ એમનું રક્ષણ કરવું. એમ કહી ગણનાથ મહેશ્વરે “એવમસ્તુ” કહ્યું.

Verse 37

देवाश्च हर्षमापन्नाः पूजयंति गणाधिपम् । ततो देवा मुदा युक्ताः पुष्पधूपादितर्पणैः

દેવો હર્ષથી ભરાઈ ગણાધિપનું પૂજન કરવા લાગ્યા. પછી આનંદપૂર્વક પુષ્પ, ધૂપ વગેરે તર્પણ-અર્પણો ચઢાવ્યાં.

Verse 38

ये चान्ये मनुजा लोके निर्विघ्नार्थं च पूजयन्

અને આ લોકમાં જે અન્ય મનુષ્યો નિર્વિઘ્નતા માટે (તેમનું) પૂજન કરે છે—

Verse 39

विवाहोत्सवयज्ञेषु पूर्वमाराधितो भवेत् । धर्मारण्योद्भवानां च प्रसन्नो भव सर्वदा

વિવાહ, ઉત્સવ અને યજ્ઞોમાં પ્રથમ તેમની જ આરાધના કરવી જોઈએ. અને ધર્મારણ્યમાં જન્મેલા (અથવા તેના સંબંધિત) લોકો પર તમે સદા પ્રસન્ન રહો.