Adhyaya 3

Verse 1

राजोवाच । किं दृष्टं भवता ब्रह्मन्नाश्चर्यं पथि कुत्र वा । तन्ममाख्याहि येनाहं कृतकृत्यत्वमाप्नुयाम्

રાજાએ કહ્યું—હે બ્રાહ્મણ, તમે માર્ગમાં ક્યાં અને કયું આશ્ચર્ય જોયું? તે મને કહો, જેથી હું પણ કૃતકૃત્યત્વ પ્રાપ્ત કરી શકું.

Verse 2

गौतम उवाच । गोकर्णादहमागच्छन्क्वापि देशे विशांपते । जाते मध्याह्नसमये लब्ध वान्विमलं सरः

ગૌતમએ કહ્યું—હે પ્રજાધિપ, હું ગોકર્ણથી પરત આવતો હતો. એક પ્રદેશમાં, મધ્યાહ્ન સમય થતાં, મને એક નિર્મળ અને નિષ્કલંક સરોવર મળ્યું.

Verse 3

तत्रोपस्पृश्य सलिलं विनीय च पथिश्रमम् । सुस्निग्धशीतलच्छायं न्यग्रोधं समुपाश्रयम्

ત્યાં જળને સ્પર્શ કરી સ્નાન કર્યું અને માર્ગનો શ્રમ દૂર કર્યો. પછી સ્નિગ્ધ અને શીતળ છાયા ધરાવતા વડવૃક્ષ નીચે મેં આશ્રય લીધો.

Verse 4

अथाविदूरे चांडालीं वृद्धामंधां कृशाकृतिम् । शुष्यन्मुखीं निराहारां बहुरोगनिपीडिताम्

પછી થોડે દૂર મેં એક ચાંડાલ સ્ત્રીને જોઈ—વૃદ્ધા, અંધ, કૃશકાય; મુખ સૂકાયેલું, નિરાહાર, અને અનેક રોગોથી પીડિત.

Verse 5

कुष्ठव्रणपरीतांगीमुद्यत्कृमिकुलाकुलाम् । पूयशोणितसंसक्तजरत्पटल सत्कटीम्

તેનું શરીર કોઢના ઘાથી ભરેલું હતું, જેમાં કીડાઓ ખદબદતા હતા. પરુ અને લોહીથી ખરડાયેલી તેની જીર્ણ ત્વચા અને કમર હતી.

Verse 6

महायक्ष्मगलस्थेन कंठसंरोधविह्वलाम् । विनष्टदंतामव्यक्तां विलुठंतीं मुहुर्मुहुः

ગળામાં ક્ષય રોગને કારણે શ્વાસ રૂંધાવાથી તે વ્યાકુળ હતી. તેના દાંત પડી ગયા હતા, તે અસ્પષ્ટ બોલતી હતી અને વારંવાર જમીન પર આળોટતી હતી.

Verse 7

चंडार्ककिरणस्पृष्टखरोष्णरजसाप्लुताम् । विण्मूत्रपूयदिग्धांगीमसृग्गंधदुरासदाम्

સૂર્યના પ્રચંડ કિરણોથી તપેલી ગરમ ધૂળથી તે ખરડાયેલી હતી. તેનું શરીર મળ, મૂત્ર અને પરુથી લિપ્ત હતું અને લોહીની દુર્ગંધને કારણે તેની પાસે જવું મુશ્કેલ હતું.

Verse 8

कफरोगबहुश्वासश्लथन्नाडीबहुव्यथाम् । विध्वस्तकेशावयवामपश्यं मरणोन्मुखीम्

કફ રોગ અને ભારે શ્વાસને કારણે તેની નાડીઓ ઢીલી પડી ગઈ હતી અને તેને ખૂબ પીડા હતી. તેના વાળ અને અંગો વિખરાયેલા હતા અને મેં તેને મૃત્યુના મુખમાં જોઈ.

Verse 9

तादृग्व्यथां च तां वीक्ष्य कृपयाहं परिप्लुतः । प्रतीक्षन्मरणं तस्याः क्षणं तत्रैव संस्थितः

તેની આવી પીડા જોઈને હું કરુણાથી ભરાઈ ગયો. તેના મૃત્યુની રાહ જોતા હું ક્ષણભર ત્યાં જ ઉભો રહ્યો.

Verse 10

अथांतरिक्षपदवीं सिंचंतमिव रश्मिभिः । दिव्यं विमानमानीतमद्राक्षं शिवकिंकरैः

ત્યારે મેં શિવના કિંકરો દ્વારા લાવવામાં આવેલું દિવ્ય વિમાન જોયું; તે પોતાની કિરણોથી જાણે આકાશમાર્ગોને સિંચતું હતું।

Verse 11

तस्मिन्रवींदुवह्नीनां तेजसामिव पंजरे । विमाने सूर्यसंकाशानपश्यं शिवकिंकरान्

તે વિમાનમાં—જાણે સૂર્ય, ચંદ્ર અને અગ્નિના તેજનું પાંજરું હોય—મેં સૂર્યસમાન તેજસ્વી શિવકિંકરોને જોયા।

Verse 12

ते वै त्रिशूलखट्वांगटंकचर्मासिपाणयः । चंद्रार्धभूषणाः सांद्रचंद्रकुंदोरुवर्चसः

તેઓના હાથમાં ત્રિશૂલ, ખટ્વાંગ, ટંક, ઢાલ અને ખડ્ગ હતા; અર્ધચંદ્રના આભૂષણથી શોભિત, તેમનો તેજ ઘન ચંદ્રપ્રકાશ અને કુંદપુષ્પની શ્વેત કાંતિ સમાન હતો।

Verse 13

किरीटकुंडलभ्राजन्महाहिवलयोज्ज्वलाः । शिवानुगा मया दृष्टा श्चत्वारः शुभलक्षणाः

મેં શિવના ચાર શુભલક્ષણવાળા અનુચરો જોયા—મુકુટ અને કુંડળોથી ઝળહળતા, અને મહાસર્પના વલય સમાન કંકણોથી ઉજ્જ્વલ।

Verse 14

तानापतत आलोक्य विमानस्थान्सुविस्मितः । उपसृत्यांतिके वेगादपृच्छं गगने स्थितान्

વિમાનમાં સ્થિત રહીને તેઓ ઉતરતા દેખાતા હું અત્યંત વિસ્મિત થયો; ઝડપથી નજીક જઈ, આકાશમાં સ્થિત તેમને મેં પ્રશ્ન કર્યો।

Verse 15

नमोनमो वस्त्रिदशोत्तमेभ्यस्त्रिलोचनश्रीचरणानुगेभ्यः । त्रिलोकरक्षाविधिमावहद्भ्यस्त्रिशूलचर्मासिगदाधरेभ्यः

ત્રિદશોમાં શ્રેષ્ઠ એવા આપને વારંવાર નમસ્કાર—ત્રિલોચન પ્રભુના શ્રીચરણોના અનુગામી આપને. ત્રિલોક-રક્ષાની વ્યવસ્થા ધારણ કરનાર, ત્રિશૂલ, ચર્મ, ખડ્ગ અને ગદા ધારણ કરનાર આપને નમસ્કાર.

Verse 16

अतोऽस्माभिरिहानीता निरयं यातु वा न वा । अनया साधितो बाल्ये पुण्यलेशोऽस्ति वा न वा

અતએવ અમે તેને અહીં લાવ્યા છીએ—તે નરકમાં જાય કે ન જાય. કહો તો, તેણે બાળપણમાં પુણ્યનો અતિ સૂક્ષ્મ અંશ પણ સાધ્યો છે કે નથી?

Verse 17

उत सर्वजनाघौघविजयाय कृतोद्यमाः । ब्रूत कारुण्यतो मह्यं यस्माद्यूयमिहागताः

અથવા શું તમે સર્વ લોકોના પાપપ્રવાહને જીતવા માટે પ્રયત્નશીલ થઈને આવ્યા છો? કરુણાથી મને કહો, તમે અહીં શા માટે આવ્યા છો?

Verse 18

शिवदूता ऊचुः । एषाग्रे दृश्यते वृद्धा चांडाली मरणोन्मुखी । एतामानेतुमायाताः संदिष्टा प्रभुणा वयम्

શિવદૂતોએ કહ્યું—જુઓ, આગળ એક વૃદ્ધ ચાંડાળી મૃત્યુસન્મુખ દેખાય છે. પ્રભુની આજ્ઞાથી અમે તેને લાવવા આવ્યા છીએ.

Verse 19

इत्युक्ते शिवदूतैस्तैरपृच्छं पुनरप्यहम् । विस्मयाविष्टचित्तस्तान्कृतांजलिरवस्थितः

તે શિવદૂતોએ એમ કહ્યું ત્યારે મેં તેમને ફરી પૂછ્યું. આશ્ચર્યથી ચિત્ત ભરાઈ, હું હાથ જોડીને તેમની સામે ઊભો રહ્યો.

Verse 20

अहो पापीयसी घोरा चांडाली कथमर्हति । दिव्यं विमानमारोढुं शुनीवाध्वरमंडलम्

અરે! આ મહાપાપી અને ભયંકર ચાંડાલી દિવ્ય વિમાનમાં બેસવા માટે કેવી રીતે યોગ્ય હોઈ શકે? જેમ યજ્ઞમંડપમાં કૂતરીનો પ્રવેશ અયોગ્ય છે.

Verse 21

आजन्मतोऽशुचिप्राया पापां पापा नुगामिनीम् । कथमेनां दुराचारां शिवलोकं निनीषथ

જે જન્મથી જ અશુદ્ધ છે, પાપી છે અને પાપનું જ અનુસરણ કરનારી છે, તેવી આ દુરાચારી સ્ત્રીને તમે શિવલોકમાં કેવી રીતે લઈ જઈ રહ્યા છો?

Verse 22

अस्या नास्ति शिवज्ञानं नास्ति घोरतरं तपः । सत्यं नास्ति दया नास्ति कथमेनां निनीषथ

આનામાં શિવજ્ઞાન નથી, આણે કોઈ ઘોર તપસ્યા કરી નથી. આનામાં સત્ય નથી કે દયા નથી, તો પછી તમે આને કેવી રીતે લઈ જવા ઈચ્છો છો?

Verse 23

पशुमांसकृताहारा वारुणीपूरितोदराम् । जीवहिंसारतां नित्यं कथमेनां निनीषथ

જેનો આહાર પશુઓનું માંસ છે, જેનું પેટ દારૂથી ભરેલું રહે છે અને જે હંમેશા જીવહિંસામાં રત રહે છે, તેને તમે કેવી રીતે લઈ જઈ રહ્યા છો?

Verse 24

न च पंचाक्षरी जप्ता न कृतं शिवपूजनम् । न ध्यातो भगवाञ्छंभुः कथमेनां निनीषथ

આણે ન તો પંચાક્ષર મંત્રનો જાપ કર્યો છે, ન શિવપૂજા કરી છે કે ન તો ભગવાન શંભુનું ધ્યાન ધર્યું છે. તો પછી તમે આને કેવી રીતે લઈ જઈ રહ્યા છો?

Verse 25

नोपोषिता शिवतिथिर्न कृतं शिवपूजनम् । भूतसौहृदं न जानाति न च बिल्वशिवार्पणम् । नेष्टापूर्तादिकं वापि कथमेनां निनीषथ

તેણે શિવની પવિત્ર તિથિઓએ ઉપવાસ કર્યો નથી, શિવપૂજન પણ કર્યું નથી. ભૂતમાત્ર પ્રત્યે સૌહાર્દ જાણતી નથી, બિલ્વપત્રોથી શિવાર્પણ પણ નથી. ઇષ્ટ-પૂર્ત આદિ પુણ્યકર્મો પણ કર્યા નથી—તો એને પરમ પદે કેવી રીતે લઈ જવા ઇચ્છો છો?

Verse 26

न च स्नातानि तीर्थानि न दानानि कृतानि च । न च व्रतानि चीर्णानि कथमेनां निनीषथ

તેણે તીર્થોમાં સ્નાન કર્યું નથી, દાન પણ આપ્યાં નથી; વ્રતોનું આચરણ પણ કર્યું નથી—તો એને ઊંચા લક્ષ્ય સુધી કેવી રીતે લઈ જવા ઇચ્છો છો?

Verse 27

ईक्षणे परिहर्त्तव्या किमु संभाषणादिषु । सत्संगरहितां चंडां कथमेनां निनीषथ

એ તો માત્ર નજરે પડતાં જ ટાળવા જેવી છે—તો પછી વાતચીત વગેરે તો બહુ દૂરની વાત. સત્સંગવિહોણી, કઠોર અને પતિતા—એને પરમ ગતિ સુધી કેવી રીતે લઈ જવા ઇચ્છો છો?

Verse 28

जन्मांतरार्जितं किंचिदस्याः सुकृतमस्ति वा । तत्कथं कुष्ठरोगण कृमिभिः परिभूयते

એને પૂર્વજન્મોમાં કમાયેલું કંઈક પુણ્ય છે શું? જો હોય, તો કুষ্ঠરોગ અને કૃમિઓ દ્વારા તે કેવી રીતે પીડાઈ રહી છે?

Verse 29

अहो ईश्वरचर्येयं दुर्विभाव्या शरीरिणाम् । पापात्मानोऽपि नीयंते कारुण्यात्परमं पदम्

અહો! ઈશ્વરની આ લીલા દેહધારીઓ માટે સમજવી દુષ્કર છે. તેની કરુણાથી પાપીઓ પણ પરમ પદે પહોંચાડવામાં આવે છે.

Verse 30

इत्युक्तास्ते मया दूता देवदेवस्य शूलिनः । प्रत्यूचुर्मामथ प्रीत्या सर्वसंशयभेदिनः

મેં આમ કહ્યે પછી દેવદેવ ત્રિશૂલધારીના તે દૂતોએ પ્રેમપૂર્વક મને પ્રતિઉત્તર આપ્યો; તેઓ સર્વ સંશયોનો ભેદ કરનાર હતા.

Verse 31

शिवदूता ऊचुः । ब्रह्मन्सुमहदाश्चर्यं शृणु कौतूहलं यदि । इमामुद्दिश्य चांडालीं यदुक्तं भवताधुना

શિવદૂતોએ કહ્યું—હે બ્રાહ્મણ, જો તને કૌતૂહલ હોય તો આ અતિમહાન આશ્ચર્ય સાંભળ; આ ચાંડાળી વિષે તું હમણાં જે કહ્યું છે તે અંગે.

Verse 32

आसीदियं पूर्वभवे काचिद्ब्राह्मणकन्यका । सुमित्रानाम संपूर्णसोमबिम्बसमानना

પૂર્વજન્મમાં તે એક બ્રાહ્મણકન્યા હતી, સુમિત્રા નામની; તેનું મુખ પૂર્ણચંદ્રબિંબ સમાન હતું.

Verse 33

उत्फुल्लमल्लिकादामसुकुमारांगलक्षणा । कैकेयद्विजमुख्यस्य कस्यचित्तनया सती

ખીલેલી મલ્લિકા-માળાની જેમ સુકુમાર અંગલક્ષણવાળી તે હતી; કૈકેય દેશના કોઈ અગ્રણી દ્વિજની સતી પુત્રી હતી.

Verse 34

तां सर्वलक्षणोपेतां रतेर्मूर्तिमिवापराम् । वर्द्धमानां पितुर्गेहे वीक्ष्यासन्विस्मिता जनाः

સર્વ શુભલક્ષણોથી યુક્ત, જાણે રતિની બીજી મૂર્તિ—તેને પિતાના ગૃહમાં વધતી જોઈ લોકો આશ્ચર્યચકિત થયા.

Verse 35

दिनेदिने वर्धमाना बंधुभिर्लालिता भृशम् । सा शनैर्यौवनं भेजे स्मरस्येव महाधनुः

દિવસે દિવસે વધતી તે કન્યા બંધુઓ દ્વારા અત્યંત સ્નેહથી લાલિત થઈ; અને ધીમે ધીમે તે યૌવનમાં પ્રવેશી—જેમ સ્મર (કામદેવ)નું મહાધનુષ કાર્ય માટે તાણવામાં આવે તેમ।

Verse 36

अथ सा बंधुवर्गैश्च समेतेन कुमारिका । पित्रा प्रदत्ता कस्मैचिद्विधिना द्विजसूनवे

પછી તે કુમારી બંધુવર્ગ સાથે, પિતાએ વિધિપૂર્વક એક બ્રાહ્મણપુત્રને અર્પણ કરી।

Verse 37

सा भर्त्तारमनुप्राप्य नवयौवनशालिनी । कंचित्कालं शुभाचारा रेमे बंधुभिरावृता

પતિને પ્રાપ્ત કરીને નવયૌવનથી શોભિત તે સ્ત્રી થોડો સમય શુભ આચરણવાળી બની, બંધુઓથી ઘેરાઈ આનંદથી રહી।

Verse 38

अथ कालवशात्तस्याः पतिस्तीव्र रुजार्दितः । रूपयौवनकांतोपि पंचत्वमगमन्मुने

પછી કાળના વશથી તેનો પતિ તીવ્ર પીડાથી પીડિત થયો; અને રૂપ-યૌવન-કાંતિ હોવા છતાં, હે મુને, પંચત્વને પામ્યો (અર્થાત્ અવસાન પામ્યો)।

Verse 39

मृते भर्त्तरि दुःखेन विदग्धहदया सती । उवास कतिचिन्मासान्सुशीला विजितें द्रिया

પતિના અવસાન પછી તે સતી દુઃખથી દગ્ધ હૃદયવાળી બની, કેટલાક મહિના સુશીલા અને જીતેન્દ્રિય રહી।

Verse 40

अथ यौवनभारेण जृंभमाणेन नित्यशः । बभूव हृदयं तस्याः कंदपर्परिकंपितम्

પછી યુવનનો ભાર દિવસે દિવસે વધતો ગયો; કંદર્પની પ્રેરણાથી તેનું હૃદય કંપવા લાગ્યું।

Verse 41

सा गुप्ता बन्धुवर्गेण शासितापि महोत्तमैः । न शशाक मनो रोद्धं मदनाकृष्टमंगना

તે સગાંઓ દ્વારા રક્ષિત અને મહાન વડીલો દ્વારા શાસિત હોવા છતાં, મદનથી આકર્ષિત મનને રોકી શકી નહીં।

Verse 42

सा तीव्रमन्मथाविष्टा रूपयौवनशालिनी । विधवापि विशेषेण जारमार्गरताभवत्

તીવ્ર મનમથાવેશથી વ્યાપ્ત, રૂપ-યૌવનથી સમૃદ્ધ તે—વિધવા હોવા છતાં—વિશેષ કરીને જારમાર્ગમાં આસક્ત બની।

Verse 43

न ज्ञाता केनचिदपि जारिणीति विचक्षणा । जुगूहात्मदुराचारं कंचित्कालमसत्तमा

તે ચતુર સ્ત્રી કોઈને પણ ‘જારિણી’ તરીકે જાણી ન પડી; તે અધર્મિણી થોડો સમય પોતાનો દુરાચાર છુપાવતી રહી।

Verse 44

तां दोहदसमाक्रांतां घननीलमुखस्तनीम् । कालेन बंधुवर्गोपि बुबोध विटदूषिताम्

દોહદથી વ્યાકુળ, મુખ અને સ્તન ઘનશ્યામ થયેલી તેણીને સમય જતાં સગાંઓએ પણ વિટ દ્વારા દૂષિત થયેલી જાણીને લીધી।

Verse 45

इति भीतो महाक्लेशाच्चिंता लेभे दुरत्ययाम् । स्त्रियः कामेन नश्यंति ब्राह्मणा हीनसेवया

આવું કહી તે મહાક્લેશથી ભયભીત થઈ દુસ્તર ચિંતામાં પડ્યો—“સ્ત્રીઓ કામથી નાશ પામે છે, અને બ્રાહ્મણો અયોગ્યની સેવા કરીને (હિન આશ્રયથી) નાશ પામે છે।”

Verse 46

राजानो ब्रह्मदंडेन यतयो भोगसंग्रहात् । लीढं शुना तथैवान्नं सुरया वार्पितं पयः

રાજાઓ બ્રાહ્મણદંડના શાસનથી પતન પામે છે, અને યતિઓ ભોગસંગ્રહથી પતિત થાય છે. જેમ કૂતરાએ ચાટેલું અન્ન અને સુરાથી દૂષિત દૂધ—તેમ જ તેને અપવિત્ર માનવું।

Verse 47

रूपं कुष्ठरुजाविष्टं कुलं नश्यति कुस्त्रिया । इति सर्वे समालोच्य समेताः पतिसोदराः

“રૂપ કুষ্ঠરોગની પીડાથી આવૃત થાય છે; દુષ્ટ સ્ત્રીથી કુળ નાશ પામે છે”—એવું વિચારી પતિના બધા ભાઈઓ એકત્ર થયા।

Verse 48

तत्यजुर्गोत्रतो दूरं गृहीत्वा सकचग्रहम् । सघटोत्सर्गमुत्सृष्टा सा नारी सर्वबन्धुभिः

તેઓએ તેને ગોત્રથી દૂર ત્યજી, તેના કેશ-ગૃહ (સામાન) સહિત લઈ જઈ; ઘટોત્સર્ગ (વિધિપૂર્વક ત્યાગ) કરીને સર્વ બંધુઓએ તે સ્ત્રીને બહાર કાઢી।

Verse 49

विचरंती च शूद्रेण रममाणा रतिप्रिया । सा ययौ स्त्री बहिर्यामा दृष्टा शूद्रेण केनचित्

શૂદ્ર સાથે ભટકતી, રતિપ્રિયા અને ભોગમાં રમતી તે સ્ત્રી રાત્રે બહાર ગઈ; અને કોઈ એક શૂદ્રે તેને જોઈ લીધી।

Verse 50

स तां दृष्ट्वा वरारोहां पीनोन्नतपयोधराम् । गृहं निनाय साम्ना च विधवां शूद्रनायकः । सा नारी तस्य महिषी भूत्वा तेन दिवानिशम्

તેણે તેણીને જોઈ—સુડોળ દેહવાળી, ભરાવદાર અને ઉન્નત સ્તનવાળી—શૂદ્રનાયક મીઠાં વચનો વડે તે વિધવાને મનાવી પોતાના ઘેર લઈ ગયો. તે સ્ત્રી તેની મહિષી બની દિવસ-રાત તેની સાથે રહી.

Verse 51

रममाणा क्वचिद्देशे न्यवसद्गृहवल्लभा । तत्र सा पिशिताहारा नित्यमापीतवारुणी

કોઈક પ્રદેશમાં ગૃહની પ્રિય બની તે ભોગમાં રમતી રહી. ત્યાં તે માંસાહાર કરવા લાગી અને નિત્ય મદિરા પીવા લાગી.

Verse 52

लेभे सुतं च शूद्रेण रममाणा रतिप्रिया । कदाचिद्भर्त्तरि क्वापि याते पीतसुरा तु सा

ભોગમાં રમતી, રતિપ્રિયા એવી તે સ્ત્રીએ શૂદ્રથી એક પુત્ર પણ મેળવ્યો. એક વખત પતિ ક્યાંક ગયો ત્યારે તેણે મદિરા પીધી.

Verse 53

इयेष पिशिताहारं मदिरामदविह्वला । अथ मेषेषु बद्धेषु गोभिः सह बहिर्व्रजे

મદિરાના નશાથી વ્યાકુળ થઈ તે માંસ ખાવાની ઇચ્છા કરવા લાગી. પછી ઘેટાં બાંધેલા હતા ત્યારે ગાયો સાથે તે બહાર વાડા/ગોશાળાની તરફ ગઈ.

Verse 54

ययौ कृपाणमादाय सा तमींधे निशामुखे । अविमृश्य मदावेशान्मेषबुद्ध्यामिषप्रिया

રાતની શરૂઆતમાં તે છરી લઈને અંધકારમાં પ્રવેશી. મદિરાના આવેશમાં વિચાર કર્યા વિના, માંસપ્રિયા તે તેને ઘેટું સમજી બેઠી.

Verse 55

एकं जघानं गोवत्सं क्रोशंतं निशि दुर्भगा । निहतं गृहमानीय ज्ञात्वा गोवत्समंगना

રાત્રે રડતું એક ગોવત્સ તે દુર્ભાગી સ્ત્રીએ ઘાત કરીને મારી નાખ્યું. મારેલાં વત્સને ઘરમાં લાવી તે સ્ત્રીએ જાણ્યું કે આ તો ગો-વત્સ છે.

Verse 56

भीता शिवशिवेत्याह केनचित्पुण्यकर्मणा । सा मुहूर्तमिति ध्यात्वा पिशितासवलालसा

ભયથી, કોઈ પૂર્વપુણ્યના અવશેષથી તે “શિવ! શિવ!” કહી ઉઠી. પરંતુ ક્ષણમાત્ર વિચારી, માંસ અને મદિરાની લાલસાથી તે ફરી પોતાના ઇરાદે વળી ગઈ.

Verse 57

छित्त्वा तमेव गोवत्सं चकाराहारमीप्सितम् । गोवत्सार्धशरीरेण कृताहाराथ सा पुनः

એ જ ગોવત્સને કાપીને તેણે ઇચ્છિત ભોજન તૈયાર કર્યું. ગોવત્સના અર્ધ શરીરથી ભોજન કરીને તે ફરી આગળ વધી.

Verse 58

तदर्धदेहं निक्षिप्य बहिश्चुक्रोश कैतवात् । अहो व्याघ्रेण भग्नोऽयं जग्धो गोवत्सको व्रजे

અર્ધદેહને બહાર ફેંકી તે કપટથી ચીસ પાડી—“અહો! વ્રજમાં આ ગોવત્સને વાઘે ફાડી ને ખાઈ નાખ્યો!”

Verse 59

इति तस्याः समाक्रंदः सर्वगेहेषु शुश्रुवे । अथ सर्वे शूद्रजनाः समागम्यांतिके स्थिताः

આ રીતે તેનો રડકારો સર્વ ઘરોમાં સંભળાયો. ત્યાર પછી બધા શૂદ્રજન ભેગા થઈ નજીક આવી ઊભા રહ્યા.

Verse 60

हतं गोवत्समालोक्य व्याघ्रेणेति शुचं ययुः । गतेषु तेषु सर्वेषु व्युष्टायां च ततो निशि

હત થયેલ વાછરડું જોઈ તેઓ “વાઘે માર્યું” એમ માની શોકમાં પડ્યા. બધા જતાં રહ્યા પછી, તે રાત વીતીને પ્રભાત થયો.

Verse 61

तद्भर्ता गृहमागत्य दृष्टवान्गृहविड्वरम् । एवं बहुतिथे काले गते सा शूद्ववल्लभा

તેનો પતિ ઘેર આવી ઘરના અંદરનું મેલકચરો જોયો. આમ લાંબો સમય વીતી ગયા પછી, તે શૂદ્રની પ્રિય સ્ત્રી (પરિણામને પામી).

Verse 62

कालस्य वशमापन्ना जगाम यममंदिरम् । यमोपि धर्ममालोक्य तस्याः कर्म च पौर्विकम्

કાળના વશમાં પડી તે યમના ધામે ગઈ. યમે પણ ધર્મને જોઈ અને તેના પૂર્વકર્મોને વિચાર કરીને (નિર્ણય કર્યો).

Verse 63

निर्वत्र्य निरयावासाञ्चक्रे चंडालजातिकाम् । सापि भ्रष्टा यमपुराच्चांडालीगर्भमाश्रिता

નરકના નિવાસો નિર્ધારિત કરીને તેણે તેને ચાંડાલ-જાતિની બનાવી. અને તે યમપુરીમાંથી પતિત થઈ ચાંડાળી સ્ત્રીના ગર્ભમાં પ્રવેશી.

Verse 64

ततो बभूव जात्यंधा प्रशांतांगारमेचका । तत्पिता कोपि चांडालो देशे कुत्रचिदास्थितः

પછી તે જન્મથી અંધ બની, બુઝાયેલા અંગાર જેવી કાળી વર્ણની હતી. તેનો પિતા કોઈ એક ચાંડાલ હતો, જે ક્યાંક એક દેશમાં રહેતો હતો.

Verse 65

तां तादृशीमपि सुतां कृपया पर्यपोषयत् । अभोज्येन कदन्नेन शुना लीढेन पूतिना

પુત્રી એવી દયનીય સ્થિતિમાં હોવા છતાં તેણે કરુણાથી તેનું પોષણ કર્યું—અભોજ્ય, નીચું અન્ન આપીને; જે કૂતરાએ ચાટેલું, મલિન અને અપવિત્ર હતું.

Verse 66

अपेयैश्च रसैर्मात्रा पोषिता सा दिनेदिने । जात्यंधा सापि कालेन बाल्ये कुष्ठरुजार्दिता

દિવસે દિવસે માતાએ તેને પીવા અયોગ્ય રસોથી પણ પોષી રાખી; અને તે જન્મથી અંધ હતી જ, કાળક્રમે બાળપણમાં જ કૂષ્ઠરોગની પીડાથી પણ પીડિત થઈ.

Verse 67

ऊढा न केनचिद्वापि चांडालेनातिदुर्भगा । अतीतबाल्ये सा काले विध्वस्तपितृमातृका

અતિ દુર્ભાગ્યવતી તે કોઈથી પણ વિવાહિત ન થઈ; માત્ર એક ચાંડાલે જ તેને સ્વીકારી. બાળપણ વીત્યા પછી કાળક્રમે તેના માતા-પિતા પણ વિનષ્ટ (મૃત) થયા.

Verse 68

दुर्भगेति परित्यक्ता बंधुभिश्च सहोदरैः । ततः क्षुधार्दिता दीना शोचन्ती विगतेक्षणा

‘દુર્ભાગિણી’ કહીને સગાંસંબંધીઓ અને સહોદર ભાઈ-બહેનો પણ તેને ત્યજી ગયા. પછી તે ભૂખથી પીડિત, દીન બની, શોક કરતી, દૃષ્ટિહીન થઈ ભટકવા લાગી.

Verse 69

गृहीतयष्टिः कृच्छ्रेण संचचाल सलोष्टिका । पत्तनेष्वपि सर्वेषु याचमाना दिनेदिने

લાઠી પકડી, નાની ગાંઠડી લઈને, તે બહુ કષ્ટથી ચાલતી; અને દિવસેદિવસ દરેક શહેરમાં ભિક્ષા માગતી ફરતી.

Verse 70

चांडालोच्छिष्टपिंडेन जठराग्निमतर्पयत् । एवं कृच्छ्रेण महता नीत्वा सुबहुलं वयः

ચાંડાળના ઉચ્છિષ્ટ કણોથી જ તે પોતાના જઠરાગ્નિને જેમ તેમ તૃપ્ત રાખતી. આ રીતે મહા કષ્ટ સહેીને તેણે દીર્ઘ આયુષ્ય વિતાવ્યું.

Verse 71

जरया ग्रस्तसर्वांगी दुःखमाप दुरत्ययम् । निरन्नपानवसना सा कदाचिन्महाजनान्

જરાએ તેના સર્વ અંગોને ગ્રસી લીધાં અને તે દુર્લંઘ્ય દુઃખમાં પડી. અન્ન-પાન અને વસ્ત્ર વિના તે ક્યારેક મહાજનોના સમૂહને મળી ગઈ.

Verse 72

आयास्यंत्यां शिवतिथौ गच्छतो बुबुधेऽध्वगान् । तस्यां तु देवयात्रायां देशदेशांतयायिनाम्

પવિત્ર શિવતિથિએ યાત્રા નીકળતી હતી ત્યારે તેણે માર્ગે જતા યાત્રિકોને જોયા. તે દેવયાત્રામાં દેશ-દેશાંતરથી લોકો મુસાફરી કરીને આવતા હતા.

Verse 73

विप्राणां साग्निहोत्राणां सस्त्रीकाणां महात्मनाम् । राज्ञां च सावरोधानां सहस्तिरथवाजिनाम्

ત્યાં અગ્નિહોત્ર પાળનારા મહાત્મા બ્રાહ્મણો પત્નીઓ સહિત હતા; અને રાજાઓ પણ અંતઃપુર સહિત, હાથી-રથ-ઘોડાઓ સાથે હાજર હતા.

Verse 74

सपरीवारघोषाणां यानच्छत्रादिशोभिनाम् । तथान्येषां च विट्शूद्रसंकीर्णानां सहस्रशः

પરિવારજનોના ઘોષથી ગુંજતા, યાન-છત્રાદિ શોભાથી દીપતા જુલૂસ હતા; તેમજ વૈશ્ય-શૂદ્ર સહિત મિશ્ર જનસમૂહ પણ હજારોની સંખ્યામાં હતો.

Verse 75

हसतां गायतां क्वापि नृत्यतामथ धावताम् । जिघ्रतां पिबतां कामाद्गच्छतां प्रतिगर्जताम्

કેટલાક હસતા હતા, કેટલાક ક્યાંક ગાતા હતા; કેટલાક નૃત્ય કરીને પછી દોડતા હતા. કેટલાક સુગંધ સૂંઘતા હતા, કેટલાક મનગમતું પીતા હતા; અને કેટલાક ચાલતાં ચાલતાં પરસ્પર ગર્જના કરતા હતા.

Verse 76

संप्रयाणे मनुष्याणां संभ्रमः सुमहानभूत् । इति सर्वेषु गच्छत्सु गोकर्णं शिवमंदिरम्

લોકો પ્રસ્થાન કરતાં જ બહુ મોટો હડહડાટ ઊઠ્યો. આમ સૌ ચાલતાં ચાલતાં ગોકર્ણ—શિવમંદિર—તરફ આગળ વધ્યા.

Verse 77

पश्यंति दिविजाः सर्वे विमानस्थाः सकौतुकाः । अथेयमपि चांडाली वसनाशनतृष्णया

વિમાનમાં સ્થિત બધા દેવો કૌતુકથી જોઈ રહ્યા હતા. ત્યારે તે ચાંડાળી સ્ત્રી પણ વસ્ત્ર અને અન્નની તૃષ્ણાથી પ્રેરાઈને ચાલવા લાગી.

Verse 78

महाजनान्याचयितुं चचाल च शनैःशनैः । करावलंबेनान्यस्याः प्राग्जन्मार्जितकर्मणा । दिनैः कतिपयैर्याती गोकर्णं क्षेत्रमाययौ

મહાજનો પાસે ભિક્ષા માગવા તે ધીમે ધીમે ચાલી; બીજી એકની હાથની ટેક લઈને, પૂર્વજન્માર્જિત કર્મથી પ્રેરિત. થોડા દિવસોની યાત્રા પછી તે ગોકર્ણ-ક્ષેત્રે પહોંચી.

Verse 79

ततो विदूरे मार्गस्य निषण्णा विवृतांजलिः । याचमाना मुहुः पांथान्बभाषे कृपणं वचः

પછી તે માર્ગથી થોડે દૂર બેસી, હાથ ફેલાવી; મુસાફરોને વારંવાર યાચના કરતી કરુણ વચન બોલવા લાગી.

Verse 80

प्राग्जन्मार्जितपापौघैः पीडितायाश्चिरं मम । आहारमात्रदानेन दयां कुरुत भो जनाः

પૂર્વજન્માર્જિત પાપસમૂહોથી હું લાંબા સમયથી પીડિત છું. હે જનોએ, માત્ર થોડું અન્ન દાન કરીને મારા પર દયા કરો.

Verse 82

वसनाशनहीनायां स्वपितायां महीतले । महापांसुनिमग्नायां दयां कुरुत भो जनाः

વસ્ત્ર અને અન્ન વિના, ધરતી પર સૂતી, મહાધૂળિના ઢગલામાં દટાયેલી મને—હે જનોએ, દયા કરો.

Verse 83

महाशीतातपार्त्तायां पीडितायां महारुजा । अन्धायां मयि वृद्धायां दयां कुरुत भो जनाः

કઠોર ઠંડી અને તપતી ધૂપથી વ્યાકુળ, ભારે પીડાથી સતાવાયેલી—હું અંધ અને વૃદ્ધ છું; હે જનોએ, દયા કરો.

Verse 84

चिरोपवासदीप्तायां जठराग्निविवर्धनैः । संदह्यमानसर्वांग्यां दयां कुरुत भो जनाः

દીર્ઘ ઉપવાસથી જઠરાગ્નિ પ્રજ્વલિત થઈ છે; મારા સર્વ અંગ દહાઈ રહ્યા છે. હે જનોએ, દયા કરો.

Verse 85

अनुपार्जितपुण्यायां जन्मांतरशतेष्वपि । पापायां मंदभाग्यायां दयां कुरुत भो जनाः

સૈકડો જન્મોમાં પણ મેં પુણ્ય સંગ્રહ્યું નથી; હું પાપિની અને મંદભાગ્ય છું. હે જનોએ, દયા કરો.

Verse 86

एवमभ्यर्थयंत्यास्तु चांडाल्याः प्रसृतेंऽजलौ । एकः पुण्यतमः पांथः प्राक्षिपद्बिल्वमंजरीम्

આ રીતે અંજલિ પ્રસારી વિનંતી કરતી ચાંડાલ સ્ત્રીના હાથમાં એક અતિ પુણ્યશીલ પંથિકે બિલ્વપુષ્પોની મંજરી નાખી દીધી।

Verse 87

तामंचलौ निपतितां सा विमृश्य पुनः पुनः । अभक्ष्येत्येव मत्वाथ दूरे प्राक्षिपदातुरा

તેના અંજલિમાં પડેલી વસ્તુને તે વારંવાર વિચારીને જોઈ; પછી ‘આ ભક્ષણયોગ્ય નથી’ એમ માની વ્યાકુળ થઈને દૂર ફેંકી દીધી।

Verse 88

तस्याः करेण निर्मुक्ता रात्रौ सा बिल्वमंजरी । पपात कस्यचिद्दिष्ट्या शिवलिंगस्य मस्तके

રાત્રે તેના હાથમાંથી છૂટેલી તે બિલ્વમંજરી કોઈના સદભાગ્યવશ શિવલિંગના મસ્તક પર પડી ગઈ।

Verse 89

सैवं शिवचतुर्दश्यां रात्रौ पांथजनान्मुहुः । याचमानापि यत्किंचिन्न लेभे दैवयोगतः

આ રીતે શિવચતુર્દશી (શિવરાત્રી)ની રાત્રે તે પંથિકોને વારંવાર યાચના કરતી રહી, છતાં દૈવયોગે તેને કશું જ મળ્યું નહીં।

Verse 90

तत्रोषितानया रात्रिर्भद्रकाल्यास्तु पृष्ठतः । किंचिदुत्तरतः स्थानं तदर्धेनातिदूरतः

તેણે ત્યાં જ રાત વિતાવી—ભદ્રકાળી દેવીના મંદિરની પાછળ—થોડું ઉત્તર તરફ, બહુ દૂર નહીં (લગભગ અર્ધ માપ જેટલા અંતરે) સ્થાને।

Verse 91

ततः प्रभाते भ्रष्टाशा शोकेन महताप्लुता । शनैर्निववृते दीना स्वदेशायैव केवला

પછી પ્રભાતે, આશા ભંગ થઈ મહાશોકથી વ્યાકુળ થયેલી તે દીન સ્ત્રી ધીમે ધીમે એકલી જ પોતાના દેશ તરફ વળી ગઈ।

Verse 92

श्रांता चिरोपवासेन निपतन्ती पदेपदे । क्रंदंती वहुरोगार्ता वेपमाना भृशातुरा

દીર્ઘ ઉપવાસથી થાકેલી તે દરેક પગલે પડી જતી; ઊંચે સ્વરે રડતી, અનેક રોગોથી પીડિત, કંપતી અને અત્યંત વ્યથિત હતી।

Verse 93

दह्यमानार्कतापेन नग्नदेहा सयष्टिका । अतीत्यैतावतीं भूमिं निपपात विचेतना

સૂર્યતાપથી દહાતી, નગ્નદેહ અને લાકડીના સહારે, એટલું જ અંતર પાર કરીને તે અચેત થઈ પડી ગઈ।

Verse 94

अथ विश्वेश्वरः शंभुः करुणामृतवारिधिः । एनामानयतेत्त्यस्मान्युयुजे सविमानकान्

ત્યારે વિશ્વેશ્વર શંભુ—કરુણામૃતનો સાગર—એ સ્થાનેથી તેને લાવવા માટે વિમાનসহ દિવ્ય સેવકોને નિયુક્ત કર્યા।

Verse 96

एषा प्रवृत्तिश्चांडाल्यास्तवेह परिकीर्त्तिता । तथा संदर्शिता शंभोः कृपणेषु कृपालुता । कर्मणः परिपाकोत्थां गतिं पश्य महामते । अधमापि परं स्थानमारोहति निरामयम्

અહીં તને ચાંડાલ સ્ત્રીનો આ સમગ્ર વર્ણન કહ્યો છે; તેમાં કૃપણો પ્રત્યે શંભુની કૃપાળુતા સ્પષ્ટ દેખાય છે। હે મહામતે, કર્મના પરિપાકથી ઉત્પન્ન ગતિને જો—અધમ પણ પરમ, નિરામય પદે આરોહણ કરી શકે છે।

Verse 97

यदेतया पूर्वभवे नान्नदानादिकं कृतम् । क्षुत्पिपासादिभिः क्लेशैस्तस्मादिह निपीड्यते

પૂર્વજન્મમાં તેણીએ અન્નદાન વગેરે દાન ન કર્યાં; તેથી આ જન્મમાં ભૂખ‑તરસ વગેરે ક્લેશોથી તે પીડાય છે।

Verse 98

यदेषा मदवेगांधा चक्रे पापं महोल्बणम् । कर्मणा तेन जात्यंधा बभूवात्रैव जन्मनि

મદના વેગથી અંધ બની તેણીએ અત્યંત ઘોર પાપ કર્યું; એ જ કર્મના ફળે આ જન્મમાં તે જન્મથી અંધ બની।

Verse 99

अपि विज्ञाय गोवत्सं यदेषाऽभक्षयत्पुरा । कर्मणा तेन चांडाली बभूवेह विगर्हिता

ગોવત્સ છે એમ જાણતાં છતાં તેણીએ એકવાર તેને ભક્ષણ કર્યું; તે કર્મફળે અહીં તે નિંદિત ચાંડાળી બની।

Verse 100

यदेषार्यपथं हित्वा जारमार्गरता पुरा । तेन पापेन केनापि दुर्वृत्ता दुर्भगापि वा

આર્યપથ છોડીને તેણી પહેલાં જારમાર્ગમાં રત હતી; તે પાપના ફળે અહીં તે દુર્વૃત્તા અને દુર્ભાગ્યવતી બની।

Verse 101

यदाश्लिष्य मदाविष्टा जारेण विधवा पुरा । तेन पापेन महता बहुकुष्ठव्रणान्विता

વિધવા થઈને મદમાં મગ્ન રહી તેણીએ પહેલાં જારને આલિંગન કર્યું; તે મહાપાપના ફળે તે અનેક કૂષ્ઠવ્રણોથી યુક્ત થઈ।

Verse 110

बुधो न कुरुते पापं यदि कुर्यात्स आत्महा । देहोऽयं मानुषो जंतोर्बहुकर्मैकभाजनम्

બુદ્ધિમાન પાપ કરતો નથી; જો કરે તો તે પોતાના આત્માનો જ ઘાતક બને. આ માનવદેહ જીવ માટે અનેક કર્મો અને પુણ્યસાધનાનું એકમાત્ર પાત્ર છે.

Verse 120

अथापि नरकावासं प्रायशो नेयमर्हति । किंतु गोवत्सकं हत्वा विमृश्यागतसाध्वसा

તથાપિ તે સામાન્ય રીતે નરકવાસને પાત્ર ન હતી; પરંતુ વાછરડું મારીને, પછી વિચાર કરતાં તે ભય (પશ્ચાત્તાપ)થી વ્યાકુળ થઈ ગઈ.

Verse 130

श्रीगोकर्णे शिवतिथावुपोष्य शिवमस्तके । कृत्वा जागरणं ह्येषा चक्रे बिल्वार्पणं निशि

પવિત્ર ગોકર્ણમાં શિવતિથિના દિવસે તેણે ઉપવાસ કર્યો; રાત્રે જાગરણ કરીને શિવલિંગના મસ્તક પર બિલ્વપત્ર અર્પણ કર્યા.

Verse 140

अहो ईश्वरपूजाया माहात्म्यं विस्मयावहम् । पत्रमात्रेण संतुष्टो यो ददाति निजं पदम्

અહો! ઈશ્વરપૂજાનું માહાત્મ્ય કેટલું અદ્ભુત છે. માત્ર એક પાનથી સંતોષ પામી ભગવાન પોતાનું પરમ પદ આપે છે.

Verse 150

प्रत्याहारासन ध्यानप्राणसंयमनादिभिः । यत्र योगपथैः प्राप्तुं यतते योगिनः सदा

જે પરમ અવસ્થાને યોગીઓ સદા પ્રાપ્ત કરવા પ્રયત્ન કરે છે—પ્રત્યાહાર, આસન, ધ્યાન અને પ્રાણસંયમ વગેરે યોગમાર્ગોથી.

Verse 160

इत्यामन्त्र्य मुनिः प्रीत्या गौतमो मिथिलां ययौ । सोऽपि हृष्टमना राजा गोकर्णं प्रत्यपद्यत

આ રીતે પ્રેમપૂર્વક વિદાય લઈને મુનિ ગૌતમ મિથિલા ગયા. અને તે રાજા પણ હર્ષિત મનથી ગોકર્ણ તરફ પ્રસ્થાન કર્યો.

Verse 164

इति कथितमशेषं श्रेयसामादिबीजं भवशतदुरितघ्नं ध्वस्तमोहांधकारम् । चरितममरगेयं मन्मथारेरुदारं सततमपि निषेव्यं स्वस्तिमद्भिश्च लोकैः

આ રીતે સર્વ કલ્યાણનું આદિબીજ, અનેક જન્મોના પાપોનો નાશક અને મોહાંધકારનો વિધ્વંસક—દેવોએ ગાયેલું મન્મથશત્રુ (શિવ)નું આ ઉદાર ચરિત્ર સંપૂર્ણ રીતે કહેલું છે. મંગલમય ધર્મનિષ્ઠ લોકોએ તેને સદૈવ સેવવું અને આચરવું જોઈએ.