Shukla Yajur Veda — Adhyaya 19, Mantra 73
Rishi: Āṅgirasa lineage (Krung Āṅgirasa named); in ritual use, the Adhvaryu as functional ‘ṛṣi’ of the act.
Devata: Indra (indriya as Indra’s vigour); Soma/Amṛta as associated power.
Chandas: Mixed; refrain behaves as a fixed liturgical burden (anuvāka-refrain), not a single strict metre in performance.
Samhita Patha (Devanagari)
अ॒द्भ्यः क्षी॒रं व्य॑पिब॒त् क्रुङ्ङा॑ङ्गिर॒सो धि॒या । ऋ॒तेन॑ स॒त्यमि॑न्द्रि॒यं वि॒पान॑ᳪ शु॒क्रमन्ध॑स॒ इन्द्र॑स्येन्द्रि॒यमि॒दं पयो॒ऽमृतं॒ मधु॑
Transliteration
adbhyáḥ kṣīráṃ vyàpibat kruṅṅāṅgirásō dhiyā | ṛténá satyám indriyáṃ vipānáṃ śukrám ándhasa índrasyendriyám idáṃ páyo’mṛtáṃ mádhu
Translation
જળોમાંથી ક્રુંગ આઙ્ગિરસે ધિયા (પવિત્ર પ્રજ્ઞા) વડે ક્ષીરને બહાર પીધું. ઋત—સત્ય—દ્વારા (તેને) ઇન્દ્રિય (ઇન્દ્રનું બળ) પ્રાપ્ત થયું: વિપાન, વનસ્પતિનો ઉજ્જ્વલ રસ. આ જ ઇન્દ્રનું ઇન્દ્રિય છે—આ પયઃ, અમૃત, મધુર મધુ.
Padapatha (Word Analysis)
अ॒द्भ्यः । क्षी॒रम् । वि॒-अपि॒ब॒त् । क्रुङ्ङा॑ङ्गिर॒सः । धि॒या । ऋ॒तेन॑ । स॒त्यम् । इ॒न्द्रि॒यम् । वि॒पान॑म् । शु॒क्रम् । अन्ध॑सः । इन्द्र॑स्य । इ॒न्द्रि॒यम् । इ॒दम् । पयः॑ । अ॒मृत॑म् । मधु॑
Word by Word
अद्भ्यःfrom the waters
अद्भ्यः:
अपादान
TypeNoun
Rootअप् (प्रातिपदिक: अप्/आपः)
क्षीरम्milk
क्षीरम्:
कर्म
TypeNoun
Rootक्षीर (प्रातिपदिक)
विapart/fully (prefix)
वि:
—
TypeIndeclinable
Rootवि (उपसर्ग)
अपिबत्drank
अपिबत्:
क्रिया
TypeVerb
Rootपा (धातु)
क्रुङ्ङा(the seer) Kruṅ (by name)
क्रुङ्ङा:
कर्तृ
TypeNoun
Rootक्रुङ् (प्रातिपदिक/नाम; वैदिक-रूप)
आङ्गिरसःthe Āṅgirasa
आङ्गिरसः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootआङ्गिरस (प्रातिपदिक)
धियाby/with insight (thought)
धिया:
करण
TypeNoun
Rootधी (प्रातिपदिक)
ऋतेनby ṛta (cosmic order)
ऋतेन:
करण
TypeNoun
Rootऋत (प्रातिपदिक)
सत्यम्truth
सत्यम्:
कर्म
TypeNoun/Adjective
Rootसत्य (प्रातिपदिक)
इन्द्रियम्vital power; Indra-force
इन्द्रियम्:
कर्म
TypeNoun
Rootइन्द्रिय (प्रातिपदिक)
विपानम्(the) drinking/draught; drink
विपानम्:
कर्म
TypeNoun
Rootविपान (प्रातिपदिक)
शुक्रम्bright; pure
शुक्रम्:
विशेषण (अन्धसः/विपानम्)
TypeAdjective
Rootशुक्र (प्रातिपदिक)
अन्धसःof the soma-juice (draught)
अन्धसः:
सम्बन्ध (षष्ठी)
TypeNoun
Rootअन्धस् (प्रातिपदिक)
इन्द्रस्यof Indra
इन्द्रस्य:
सम्बन्ध (षष्ठी)
TypeNoun
Rootइन्द्र (प्रातिपदिक)
इन्द्रियम्(is) the vital power
इन्द्रियम्:
कर्तृ/विधेय (सम्बन्ध-वाक्ये)
TypeNoun
Rootइन्द्रिय (प्रातिपदिक)
इदम्this
इदम्:
विशेषण (पयः)
TypePronoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
पयःmilk; nourishing fluid
पयः:
कर्तृ/विधेय
TypeNoun
Rootपयस् (प्रातिपदिक)
अमृतम्immortal; ambrosial
अमृतम्:
विशेषण/विधेय (पयः)
TypeNoun/Adjective
Rootअमृत (प्रातिपदिक)
मधुsweet; honey
मधु:
विशेषण/विधेय (पयः)
TypeNoun
Rootमधु (प्रातिपदिक)
Entities Mentioned
I
IndraA
Apas (Waters)S
Soma / Andhas (pressed essence)Ṛ
Ṛta–Satya (Cosmic Order–Truth)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes