Shukla Yajur Veda — Adhyaya 19, Mantra 72
Rishi: Soma/Indra tradition
Devata: Soma (as King) and Indra (as possessor of indriya)
Chandas: Mixed (predominantly Triṣṭubh-like cola with extended prose-like tail; typical of Yajus expansions)
Samhita Patha (Devanagari)
सोमो॒ राजा॒मृत॑ᳪ सु॒त ऋ॑जी॒षेणा॑जहान्मृ॒त्युम् । ऋ॒तेन॑ स॒त्यमि॑न्द्रि॒यं वि॒पान॑ᳪ शु॒क्रमन्ध॑स॒ इन्द्र॑स्येन्द्रि॒यमि॒दं पयो॒ऽमृतं॒ मधु॑
Transliteration
sómo rājā́mṛ́taṃ sutá ṛjīṣéṇājahān mṛtyúm | ṛténa satyám indriyáṃ vipā́naṃ śukrám ándha índrasyendriyám idáṃ páyo ’mṛ́taṃ mádhu
Translation
સોમ રાજા—સુત (પિષિત) થઈ અમૃતરૂપે પ્રગટ થયો; ઋજીષ (દબાણ-તંતુ) વડે તેણે મૃત્યુને દૂર કર્યું. ઋત (દૈવી વ્યવસ્થા) દ્વારા તેણે સત્ય—ઇન્દ્રિયબળ સ્થાપ્યું: હર્ષ જગાવતો પાન, તેજસ્વી રસ. ઇન્દ્રનું જ આ ઇન્દ્રિયબળ છે—આ સાર, આ પયઃ; અમૃત, મધુર મધુ.
Padapatha (Word Analysis)
सोमः॑ । राजा॑ । अमृत॑म् । सु॒तः । ऋ॒जी॒षेणा॑ । अ॒ज॒हा॒न् । मृ॒त्युम् । ऋ॒तेन॑ । स॒त्यम् । इ॒न्द्रि॒यम् । वि॒पान॑म् । शु॒क्रम् । अन्धः॑ । इन्द्र॑स्य । इ॒न्द्रि॒यम् । इ॒दम् । पयः॑ । अ॒मृत॑म् । मधु॑ ।
Word by Word
सोमःSoma
सोमः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootसोम (प्रातिपदिक)
राजाking
राजा:
कर्तृ (सोमस्य विशेषण/अप्पोज़िशन)
TypeNoun
Rootराजन् (प्रातिपदिक)
अमृतम्immortality; ambrosia
अमृतम्:
कर्म
TypeNoun/Adjective
Rootअमृत (प्रातिपदिक)
सुतःpressed (Soma)
सुतः:
कर्तृ (सोमस्य विशेषण)
TypeParticiple
Root√सु (सु- अभिषवे) + क्त (कृदन्त)
ऋजीषेणwith the filter/strainer (ṛjīṣa)
ऋजीषेण:
करण
TypeNoun
Rootऋजीष (प्रातिपदिक)
अजहात्left; abandoned
अजहात्:
क्रिया
TypeVerb
Root√हा (त्यागे)
मृत्युम्death
मृत्युम्:
कर्म
TypeNoun
Rootमृत्यु (प्रातिपदिक)
ऋतेनby/with ṛta (cosmic order)
ऋतेन:
करण
TypeNoun
Rootऋत (प्रातिपदिक)
सत्यम्truth
सत्यम्:
कर्म (वि-√पा इत्यस्य)
TypeNoun/Adjective
Rootसत्य (प्रातिपदिक)
इन्द्रियम्power; vigor
इन्द्रियम्:
कर्म (वि-√पा इत्यस्य; ‘इन्द्रियं’ = बलम्/वीर्यम्)
TypeNoun
Rootइन्द्रिय (प्रातिपदिक)
विपानम्drinking; draught
विपानम्:
कर्म (अर्थतः ‘पानम्/पेयम्’)
TypeNoun/Verbal noun
Rootवि + √पा (पाने) → विपान (कृदन्त/नाम)
शुक्रम्bright; pure
शुक्रम्:
कर्म (अन्धसः विशेषणम्)
TypeAdjective
Rootशुक्र (प्रातिपदिक)
अन्धसःof the Soma-juice
अन्धसः:
सम्बन्ध (षष्ठी-सम्बन्धः)
TypeNoun
Rootअन्धस् (प्रातिपदिक)
इन्द्रस्यof Indra
इन्द्रस्य:
सम्बन्ध (षष्ठी-सम्बन्धः)
TypeNoun
Rootइन्द्र (प्रातिपदिक)
इन्द्रियम्power; vigor
इन्द्रियम्:
कर्तृ/कर्म (वाक्य-रचना अनुसार ‘इदं पयः…’ इत्यस्य विशेष्य-भावः)
TypeNoun
Rootइन्द्रिय (प्रातिपदिक)
इदम्this
इदम्:
निर्देशक/विशेषण
TypePronoun
Rootइदम् (सर्वनाम)
पयःmilk; nourishing drink
पयः:
कर्तृ (नामवाक्ये)
TypeNoun
Rootपयस् (प्रातिपदिक)
अमृतम्immortal; ambrosial
अमृतम्:
कर्तृ-विशेषण
TypeNoun/Adjective
Rootअमृत (प्रातिपदिक)
मधुsweet; honey
मधु:
कर्तृ-विशेषण
TypeNoun
Rootमधु (प्रातिपदिक)
Entities Mentioned
S
Soma (Rājā)I
IndraṚ
Ṛta (Cosmic Order)S
Satya (Truth)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes