Mantra 51
Rishi: Unspecified; Agnicayana mantra-stratum
Devata: Agni (as Vāc-centre; Satpati)
Chandas: Triṣṭubh (likely)
Samhita Patha (Devanagari)
आ वा॒चो मध्य॑मरुहद्भुर॒ण्युर॒यम॒ग्निः सत्प॑ति॒श्चेकि॑तानः । पृ॒ष्ठे पृ॑थि॒व्या निहि॑तो॒ दवि॑द्युतद॒धस्प॒दं कृ॑णुतां॒ ये पृ॑त॒न्यव॑:
Transliteration
ā́ vā́co mádhyam aruhad bhuraṇyúr ayám agníḥ sátpatiś cékītānaḥ | pṛṣṭhé pṛthivyā́ níhito dávidyutad adháspadaṃ kṛṇutāṃ yé pṛtanýavaḥ
Translation
વાણીના મધ્યસ્થ આસન પર વેગવાન ભુરણ્યુ આરોહણ કરે છે; સદ્ગુણોના સ્વામી અગ્નિ પ્રગટ થયો છે. પૃથ્વીના પીઠ પર સ્થાપિત થઈ તે ઝળહળી ઊઠ્યો; જે વિવાદપ્રિય છે તેઓ પોતે માટે નીચું આધારસ્થાન બનાવે.
Padapatha (Word Analysis)
आ । वाचः । मध्यम् । अरुहत् । भुरण्युः । अयम् । अग्निः । सत्पतिः । चेकीतानः । पृष्ठे । पृथिव्याः । निहितः । दविद्युतत् । अधः-पदम् । कृणुताम् । ये । पृतन्यवः ।
Word by Word
आtowards; unto
आ:
—
TypeIndeclinable
Rootआ (उपसर्ग) / ā (preverb)
वाचःof speech
वाचः:
सम्बन्ध (genitival relation)
TypeNoun
Rootवाच् (स्त्री) / vāc-
मध्यम्the middle (region)
मध्यम्:
कर्म (goal/extent with motion)
TypeAdjective (used substantively)
Rootमध्य (प्रातिपदिक) / madhya-
अरुहत्mounted; rose
अरुहत्:
क्रिया
TypeVerb
Root√रुह् (रुहँ) / ruh (to rise, mount)
भुरण्युःthe swift/impetuous one
भुरण्युः:
कर्ता
TypeAdjective/Noun (epithet)
Rootभुरण्यु (प्रातिपदिक) / bhuraṇyu-
अयम्this
अयम्:
कर्ता (with अग्निः)
TypePronoun
Rootइदम् (सर्वनाम) / idam
अग्निःAgni; fire
अग्निः:
कर्ता
TypeNoun
Rootअग्नि (प्रातिपदिक) / agni-
सत्पतिःlord of the good/true; good lord
सत्पतिः:
कर्ता (apposition to अग्निः)
TypeNoun (compound)
Rootसत् + पति (समास) / sat-pati-
चेकि॑तानःperceiving; discerning; vigilant
चेकि॑तानः:
कर्ता (qualifier of अग्निः)
TypeParticiple
Root√चित् (चेतति/चिकेत) / cit (to perceive, be aware) → कृत्: किकितान/चेकितान
पृष्ठेon the back/surface
पृष्ठे:
अधिकरण
TypeNoun
Rootपृष्ठ (प्रातिपदिक) / pṛṣṭha-
पृथिव्याःof the earth
पृथिव्याः:
सम्बन्ध
TypeNoun
Rootपृथिवी (स्त्री) / pṛthivī-
निहितःplaced; deposited
निहितः:
कर्ता-विशेषण (of अग्निः) / predicate
TypePast passive participle
Rootनि + √धा (धाञ्) / ni-dhā (to place, deposit) → क्त
दविद्युतत्shone forth; flashed
दविद्युतत्:
क्रिया
TypeVerb
Rootदवि + √द्युत् (द्युतँ) / dyut (to shine) (intensive/iterative-like formation)
अधःपदम्the lower place/footing
अधःपदम्:
कर्म
TypeNoun (compound)
Rootअधः + पद (समास) / adhas-pada-
कृणुताम्let the two make
कृणुताम्:
क्रिया
TypeVerb
Root√कृ (कृञ्) / kṛ (to make)
येwho; those who
ये:
कर्ता (of implied verb)
TypeRelative pronoun
Rootयद् (सर्वनाम) / yad-
पृतन्यवःfighters; hostile combatants
पृतन्यवः:
कर्ता
TypeNoun/Adjective
Rootपृतन्यु (प्रातिपदिक) / pṛtanyu-
Entities Mentioned
A
AgniV
Vāc (Speech)P
Pṛthivī (Earth)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes