Kṣetra–Kāla–Phala-kramaḥ (Hierarchy of Sacred Place, Time, and Ritual Fruit)

Verse 1

ऋषय ऊचुः । देशादीन्क्रमशो ब्रूहि सूत सर्वार्थवित्तम् । सूत उवाच । शुद्धं गृहं समफलं देवयज्ञादिकर्मसु

ઋષિઓએ કહ્યું—હે સૂત, સર્વાર્થવિદ્! દેશ વગેરે ક્રમશઃ કહો. સૂતે કહ્યું—દેવયજ્ઞાદિ કર્મોમાં શુદ્ધ ગૃહ (શુદ્ધ સ્થાન) સમાન અને યથોચિત ફળ આપનાર બને છે.

Verse 2

ततो दशगुणं गोष्ठं जलतीरं ततो दश । ततो दशगुणं बिल्वतुलस्यश्वत्थमूलकम्

તેની તુલનામાં ગોશાળામાં કરેલું પૂજન દસગણું પુણ્ય આપે છે. નદીના કાંઠે કરેલું પૂજન તેનાથી પણ દસગણું ફળ આપે છે. અને બિલ્વવૃક્ષ, તુલસી અથવા અશ્વત્થના મૂળે કરેલું પૂજન તો તેનાથી પણ દસગણું અધિક પુણ્યફળદાયક છે.

Verse 3

ततो देवालयं विद्यात्तीर्थतीरं ततो दश । ततो दशगुणं नद्यास्तीर्थनद्यास्ततो दश

સામાન્ય તીર્થકાંઠા કરતાં દેવાલયનું પુણ્ય દસગણું જાણવું. તે કરતાં નદીનું પુણ્ય દસગણું, અને તીર્થરૂપ નદીનું પુણ્ય તે કરતાં પણ દસગણું છે.

Verse 4

सप्तगंगानदीतीरं तस्या दशगुणं भवेत् । गंगा गोदावरी चैव कावेरी ताम्रपर्णिका

‘સપ્તગંગા’ નદીઓના કાંઠાનું પુણ્ય મહાન છે; ત્યાં પ્રાપ્ત પુણ્ય દસગણું થાય છે. (પવિત્ર નદીઓમાં) ગંગા, ગોદાવરી, કાવેરી અને તામ્રપર્ણિકા છે.

Verse 5

सिंधुश्च सरयू रेवा सप्तगंगाः प्रकीर्तिताः । ततोऽब्धितीरं दश च पर्वताग्रे ततो दश

સિંધુ, સરયૂ અને રેવા પણ ‘સપ્તગંગા’ તરીકે પ્રકીર્તિત છે. ત્યારબાદ સમુદ્રકાંઠે દસ (પવિત્ર સ્થાનો) અને પછી પર્વતશિખરો પર વધુ દસ (સ્થાનો) છે.

Verse 6

सर्वस्मादधिकं ज्ञेयं यत्र वा रोचते मनः । कृते पूर्णफलं ज्ञेयं यज्ञदानादिकं तथा

બધા સાધનોમાં જે સાધન મનને સાચે જ રોચે તે સર્વોત્તમ જાણવું. શ્રદ્ધાથી કરેલું કર્મ પૂર્ણ ફળ આપે છે—યજ્ઞ, દાન કે અન્ય પવિત્ર અનુષ્ઠાન હોય તો પણ.

Verse 7

त्रेतायुगे त्रिपादं च द्वापरेऽर्धं सदा स्मृतम् । कलौ पादं तु विज्ञेयं तत्पादोनं ततोर्द्धके

ત્રેતાયુગમાં ધર્મ ત્રણ પાદવાળો સ્મરાય છે; દ્વાપરમાં સદા અર્ધ. કલિયુગમાં તે માત્ર એક પાદ જાણવો, અને કલિના ઉત્તરાર્ધમાં તો તેનાથી પણ ઓછો.

Verse 8

शुद्धात्मनः शुद्धदिनं पुण्यं समफलं विदुः । तस्माद्दशगुणं ज्ञेयं रविसंक्रमणे बुधाः

શુદ્ધ આત્મા માટે શુદ્ધ (પાવન) દિવસે કરેલું પુણ્ય સમફળદાયક છે એમ જ્ઞાની જાણે છે. તેથી રવિના સંક્રમણકાળે તે પુણ્ય દશગુણ ગણવું એમ વિદ્વાનો કહે છે.

Verse 9

विषुवे तद्दशगुणमयने तद्दश स्मृतम् । तद्दश मृगसंक्रांतौ तच्चंद्र ग्रहणे दश

વિષુવકાળે તે દશગુણ; અયનકાળે પણ દશગુણ એમ સ્મૃતિ કહે છે. મકરસંક્રાંતિએ પણ દશગુણ, અને ચંદ્રગ્રહણમાં પણ દશગુણ જ.

Verse 10

ततश्च सूर्यग्रहणे पूर्णकालोत्तमे विदुः । जगद्रूपस्य सूर्यस्य विषयोगाच्च रोगदम्

ત્યારબાદ સૂર્યગ્રહણમાં—ખાસ કરીને પૂર્ણ અને અતિ શુભ કાળે—જ્ઞાની કહે છે કે જગદ્રૂપ સૂર્યને વિષયોગ થવાથી તે રોગદાયક બને છે.

Verse 11

अतस्तद्विषशांत्यर्थं स्नानदानजपांश्चरेत् । विषशांत्यर्थकालत्वात्स कालः पुण्यदः स्मृतः

અતએવ તે વિષની શાંતિ માટે સ્નાન, દાન અને જપ કરવો જોઈએ. વિષશાંતિ માટેનો જ સમય હોવાથી એ જ કાળ પુણ્યદાયક કહેવાયો છે.

Verse 12

जन्मर्क्षे च व्रतांते च सूर्यरागोपमं विदुः । महतां संगकालश्च कोट्यर्कग्रहणं विदुः

જન્મનક્ષત્રે અને વ્રતના અંતે કરેલું પૂજન સૂર્યગ્રહણ સમાન ફળ આપે એમ જ્ઞાની માને છે. અને મહાત્માઓના સંગનો સમય કરોડ સૂર્યગ્રહણના ફળ સમાન કહેવાયો છે.

Verse 13

तपोनिष्ठा ज्ञाननिष्ठा योगिनो यतयस्तथा । पूजायाः पात्रमेते हि पापसंक्षयकारणम्

તપમાં નિષ્ઠાવાન, જ્ઞાનમાં પ્રતિષ્ઠિત, તેમજ યોગી અને સંયમી યતિઓ—એ જ પૂજા અને સન્માનના યોગ્ય પાત્ર છે; કારણ કે તેઓ પાપક્ષયનું કારણ બને છે.

Verse 14

चतुर्विंशतिलक्षं वा गायत्र्या जपसंयुतः । ब्राह्मणस्तु भवेत्पात्रं संपूर्णफलभोगदम्

ગાયત્રીનો જપ—ચોવીસ લાખ સુધી પણ—કરનાર બ્રાહ્મણ નિશ્ચયે યોગ્ય પાત્ર બને છે, જે ધર્મકર્મના સંપૂર્ણ ફળનો ભોગ આપવા સમર્થ થાય છે.

Verse 15

इति श्रीशिवमहापुराणे विद्येश्वरसंहितायां पंचदशोध्यायः

આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણની વિદ્યેશ્વરસંહિતામાં પંદરમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.

Verse 16

गायकं त्रायते पाताद्गायत्रीत्युच्यते हि सा । यथाऽर्थहिनो लोकेऽस्मिन्परस्यार्थं न यच्छति

તેને ‘ગાયત્રી’ કહેવામાં આવે છે, કારણ કે તે જપ કરનારને પતનથી રક્ષે છે. જેમ આ લોકમાં અર્થહીન માણસ પરનો અર્થ પહોંચાડી શકતો નથી, તેમ શિવોપાસનામાં મંત્રનું મુક્તિદાયક ફળ સાચા અર્થબોધથી જ પ્રગટે છે.

Verse 17

अर्थवानिह यो लोके परस्यार्थं प्रयच्छति । स्वयं शुद्धो हि पूतात्मा नरान्संत्रातुमर्हति

આ લોકમાં જે સમર્થ વ્યક્તિ પરહિત માટે ધન આપે છે, તે પોતે શુદ્ધ અને પવિત્રાત્મા બને છે; તે લોકોને રક્ષવા અને ઉદ્ધરવા યોગ્ય થાય છે.

Verse 18

गायत्रीजपशुद्धो हि शुद्धब्राह्मण उच्यते । तस्माद्दाने जपे होमे पूजायां सर्वकर्मणि

ગાયત્રી-જપથી જે શુદ્ધ થાય છે, તે જ શુદ્ધ બ્રાહ્મણ કહેવાય છે. તેથી દાન, જપ, હોમ, પૂજા અને સર્વ કર્મોમાં આવી શુદ્ધતાને જ યોગ્યતા માનવી જોઈએ.

Verse 19

दानं कर्तुं तथा त्रातुं पात्रं तु ब्राह्मणोर्हति । अन्नस्य क्षुधितं पात्रं नारीनरमयात्मकम्

દાન અને રક્ષણ માટે બ્રાહ્મણ જ યોગ્ય પાત્ર કહેવાય છે. પરંતુ અન્નદાનમાં પાત્ર તો ભૂખ્યો જ—સ્ત્રી હોય કે પુરુષ—કારણ દેહધારીઓની ભૂખ સમાન છે.

Verse 20

ब्राह्मणं श्रेष्ठमाहूय यत्काले सुसमाहितम् । तदर्थं शब्दमर्थं वा सद्बोधकमभीष्टदम्

યોગ્ય સમયે મનથી સમાધાન ધરાવતા શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણને બોલાવી, તેની પાસેથી સત્ય ઉપદેશ માંગવો—યોગ્ય શબ્દ (મંત્ર/શિક્ષા) હોય કે તેનો અર્થ—કારણ તે સદ્બોધક, સમ્યક જ્ઞાન જગાડનાર અને ઇષ્ટફળ આપનાર છે.

Verse 21

इच्छावतः प्रदानं च संपूर्णफलदं विदुः । यत्प्रश्नानंतरं दत्तं तदर्धं फलदं विदुः

જ્ઞાની કહે છે કે ઇચ્છાથી આપેલું દાન સંપૂર્ણ ફળ આપે છે. પરંતુ માંગ્યા પછી આપેલું દાન અર્ધફળદાયક ગણાય છે.

Verse 22

यत्सेवकाय दत्तं स्यात्तत्पादफलदं विदुः । जातिमात्रस्य विप्रस्य दीनवृत्तेर्द्विजर्षभाः

દ્વિજશ્રેષ્ઠો જાણે છે કે સેવકને આપેલું દાન તેના પદ મુજબનું જ ફળ આપે છે. તેમજ જે માત્ર જન્મથી બ્રાહ્મણ હોય અને દીનવૃત્તિથી જીવતો હોય, તેને આપેલું દાન પણ તેવું જ મર્યાદિત ફળદાયક બને છે.

Verse 23

दत्तमर्थं हि भोगाय भूर्लोकेदशवार्षिकम् । वेदयुक्तस्य विप्रस्य स्वर्गे हि दशवार्षिकम्

ભોગાર્થે આપેલું ધન ભૂલોકમાં દસ વર્ષ સુધી પુણ્ય આપે છે; પરંતુ વેદવિદ્ બ્રાહ્મણને આપેલું એ જ દાન સ્વર્ગમાં દસ વર્ષ સુધી ફળ આપે છે।

Verse 24

गायत्रीजपयुक्तस्य सत्ये हि दशवार्षिकम् । विष्णुभक्तस्य विप्रस्य दत्तं वैकुंठदं विदुः

સત્યયુગમાં ગાયત્રીજપમાં તત્પર અને વિષ્ણુભક્ત બ્રાહ્મણને આપેલું દાન—જ્ઞાની કહે છે તેમ—વૈકુંઠપ્રાપ્તિનું સાધન બને છે।

Verse 25

शिवभक्तस्य विप्रस्य दत्तं कैलासदं विदुः । तत्तल्लोकोपभोगार्थं सर्वेषां दानमिष्यते

શિવભક્ત બ્રાહ્મણને આપેલું દાન—જ્ઞાની કહે છે તેમ—કૈલાસપ્રદ બને છે। પોતાના-પોતાના લોકમાં ફળભોગ માટે દાન સર્વે માટે વિહિત છે।

Verse 26

दशांगमन्नं विप्रस्य भानुवारे ददन्नरः । परजन्मनि चारोग्यं दशवर्षं समश्नुते

રવિવારે બ્રાહ્મણને દસ પદાર્થોથી યુક્ત ભોજનદાન કરનાર મનુષ્ય પરજન્મે દસ વર્ષ સુધી રોગરહિત આરોગ્ય ભોગવે છે।

Verse 27

बहुमानमथाह्वानमभ्यंगं पादसेवनम् । वासो गंधाद्यर्चनं च घृतापूपरसोत्तरम्

ભક્તે (શિવને) ઊંડા માનથી આવાહન કરવું, અભ્યંગ અને પાદસેવા કરવી; વસ્ત્ર અર્પણ કરવું, ગંધાદિથી અર્ચન કરવું; અને પછી ઘી તથા અપુપ (મીઠાઈ) સહિત ઉત્તમ રસ-નૈવેદ્ય નિવેદન કરવું।

Verse 28

षड्रसं व्यंजनं चैव तांबूलं दक्षिणोत्तरम् । नमश्चानुगमश्चैव स्वन्नदानं दशांगकम्

ષડ્રસયુક્ત ભોજન તથા વ્યંજન, અને તાંબૂલ પણ અર્પણ કરવું. પછી જમણી તરફ પ્રદક્ષિણા તથા વિપરીત પરિક્રમા કરીને નમસ્કાર અને ભક્તિપૂર્વક અનુગમન કરવું; આ રીતે સુપ્રસ্তুત અન્નદાન દશાંગ પૂજા બને છે।

Verse 29

दशांगमन्नं विप्रेभ्यो दशभ्यो वै ददन्नरः । अर्कवारे तथाऽऽरोग्यं शतवर्षं समश्नुते

જે પુરુષ અર્કવારે (રવિવારે) દસ બ્રાહ્મણોને દશાંગ સહિત સંપૂર્ણ ભોજન દાન કરે છે, તે નિશ્ચયે નિરોગતા પ્રાપ્ત કરી સો વર્ષનું પૂર્ણ આયુષ્ય ભોગવે છે।

Verse 30

सोमवारादिवारेषु तत्तद्वारगुणं फलम् । अन्नदानस्य विज्ञेयं भूर्लोके परजन्मनि

સોમવાર વગેરે દરેક વારમાં, તે-તે વારના ગુણ અનુસાર અન્નદાનનું ફળ જાણવું જોઈએ—આ લોકમાં પણ અને પરજન્મમાં પણ।

Verse 31

सप्तस्वपि च वारेषु दशभ्यश्च दशांगकम् । अन्नं दत्त्वा शतं वर्षमारोग्यादिकमश्नुते

સાતેય વારમાં તથા ‘દશાંગ’ કહેવાતા દસ પવિત્ર અવસરોમાં અન્નદાન કરનાર, સો વર્ષનું આયુષ્ય અને આરોગ્ય વગેરે આશીર્વાદ ભોગવે છે।

Verse 32

एवं शतेभ्यो विप्रेभ्यो भानुवारे ददन्नरः । सहस्रवर्षमारोग्यं शर्वलोके समश्नुते

આ રીતે રવિવારે સો બ્રાહ્મણોને દાન આપનાર મનુષ્ય હજાર વર્ષ આરોગ્ય-કલ્યાણ પામે છે અને શર્વ (ભગવાન શિવ) ના લોકમાં તે પુણ્યફળ ભોગવે છે.

Verse 33

सहस्रेभ्यस्तथा दत्त्वाऽयुतवर्षं समश्नुते । एवं सोमादिवारेषु विज्ञेयं हि विपश्चिता

એ જ રીતે હજાર (પાત્રોને) દાન આપવાથી દસ હજાર વર્ષ સુધી ફળ ભોગવે છે. સોમવાર વગેરે અન્ય વાર વિષે પણ ફળભેદ વિદ્વાનો જાણવો જોઈએ.

Verse 34

भानुवारे सहस्राणां गायत्रीपूतचेतसाम् । अन्नं दत्त्वा सत्यलोके ह्यारोग्यादि समश्नुते

રવિવારે ગાયત્રીથી પવિત્ર ચિત્ત ધરાવતા હજાર લોકોને અન્નદાન કરનાર સત્યલોકમાં આરોગ્ય વગેરે પુણ્યફળ ભોગવે છે.

Verse 35

अयुतानां तथा दत्त्वा विष्णुलोके समश्नुते । अन्नं दत्त्वा तु लक्षाणां रुद्र लोके समश्नुते

યથોચિત દસ હજાર દાન આપવાથી મનુષ્ય વિષ્ણુલોકનું સુખ ભોગવે છે; પરંતુ લાખોની સંખ્યામાં અન્નદાન કરવાથી રુદ્રલોક (શિવધામ) પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 36

बालानां ब्रह्मबुद्ध्या हि देयं विद्यार्थिभिर्नरैः । यूनां च विष्णुबुद्ध्या हि पुत्रकामार्थिभिर्नरैः

વિદ્યા ઇચ્છનાર પુરુષોએ બાળકોને બ્રહ્મરૂપ માની દાન આપવું; અને પુત્રકામના ધરાવનારોએ યુવાનોને વિષ્ણુરূপ માની દાન આપવું.

Verse 37

वृद्धानां रुद्र बुद्ध्या हि देयं ज्ञानार्थिभिर्नरैः । बालस्त्रीभारतीबुद्ध्या बुद्धिकामैर्नरोत्तमैः

સાચું જ્ઞાન ઇચ્છનાર પુરુષોએ વૃદ્ધોને રુદ્રસ્વરૂપ માની નિશ્ચયે દાન આપવું. અને સુક્ષ્મ બુદ્ધિ ઇચ્છનાર શ્રેષ્ઠ પુરુષોએ બાળક, સ્ત્રી અને વિદ્વાનોને ભારતી (સરಸ್ವતી) સ્વરૂપ માની આદરથી આપવું.

Verse 38

लक्ष्मीबुद्ध्या युवस्त्रीषु भोगकामैर्नरोत्तमैः । वृद्धासु पार्वतीबुद्ध्या देयमात्मार्थिभिर्जनैः

ભોગ ઇચ્છનાર શ્રેષ્ઠ પુરુષોએ યુવતીઓમાં લક્ષ્મીભાવ રાખવો. અને આત્મકલ્યાણ ઇચ્છનારોએ વૃદ્ધ સ્ત્રીઓમાં પાર્વતીભાવ રાખીને દાન તથા સેવા કરવી.

Verse 39

शिलवृत्त्योञ्छवृत्त्या च गुरुदक्षिणयार्जितम् । शुद्धद्रव्यमिति प्राहुस्तत्पूर्णफलदं विदुः

પથ્થર જેવી કઠોર મહેનતથી, કાપણી પછી બચેલું દાણા વીણીને (ઉઞ્છવૃત્તિથી), અથવા ગુરુદક્ષિણા રૂપે મેળવેલું દ્રવ્ય ‘શુદ્ધ દ્રવ્ય’ કહેવાય છે. વિદ્વાનો જાણે છે કે એવું શુદ્ધ અર્પણ પૂર્ણ ફળ આપે છે.

Verse 40

शुक्लप्रतिग्रहाद्दत्तं मध्यमं द्रव्यमुच्यते । कृषिवाणिज्यकोपेतमधमं द्रव्यमुच्यते

શુદ્ધ અને ધર્મસંગત પ્રતિગ્રહથી પ્રાપ્ત ધનમાંથી કરાયેલ દાન મધ્યમ દ્રવ્ય કહેવાય છે. પરંતુ કૃષિ અને વાણિજ્ય સાથે જોડાયેલ ધન દાન માટે અધમ દ્રવ્ય તરીકે ઘોષિત છે.

Verse 41

क्षत्रियाणां विशां चैव शौर्यवाणिज्यकार्जितम् । उत्तमं द्रव्यमित्याहुः शूद्राणां भृतकार्जितम्

ક્ષત્રિયોએ શૌર્યથી કમાયેલું ધન અને વૈશ્યોએ વાણિજ્યથી મેળવેલું ધન ‘ઉત્તમ દ્રવ્ય’ કહેવાય છે. શૂદ્રો માટે યોગ્ય સેવાકર્મ (વેતનશ્રમ)થી કમાયેલું ધન જ ઉત્તમ માનવામાં આવ્યું છે.

Verse 42

स्त्रीणां धर्मार्थिनां द्रव्यं पैतृकं भर्तृकं तथा । गवादीनां द्वादशीनां चैत्रादिषु यथाक्रमम्

ધર્મ અને સદ્સમૃદ્ધિ ઇચ્છનાર સ્ત્રીઓ માટે દાનયોગ્ય ધન પિતૃક તથા ભર્તૃક—બન્ને વિધાનુસાર યોગ્ય છે; તેમજ ગોદાન વગેરે દ્વાદશ વ્રતોમાં ચૈત્રાદિ માસોની ક્રમબદ્ધતા યથાક્રમે અનુસરવી જોઈએ।

Verse 43

संभूय वा पुण्यकाले दद्यादिष्टसमृद्धये । गोभूतिलहिरण्याज्यवासोधान्यगुडानि च

અથવા પુણ્યકાળે એકત્ર થઈ, પોતાના અભિષ્ટની સિદ્ધિ અને સમૃદ્ધિ માટે દાન આપવું—ગાયો, ભૂમિ, તલ, સોનું, ઘી, વસ્ત્ર, ધાન્ય અને ગોળ વગેરે।

Verse 44

रौप्यं लवणकूष्मांडे कन्याद्वादशकं तथा । गोदानाद्दत्तगव्येन गोमयेनोपकारिणा

રૂપ્ય (ચાંદી), લવણ અને કૂષ્માંડ (કદુ)નું દાન કરવું, તેમજ બાર કન્યાઓનું દાન પણ. ગોદાનથી ગવ્ય અને ગોમય દ્વારા પણ ઉપકારકતા પ્રાપ્ત થાય છે, કારણ કે તે ધર્માનુષ્ઠાનમાં શુદ્ધિકારક સહાયક માનવામાં આવે છે।

Verse 45

धनधान्याद्याश्रितानां दुरितानां निवारणम् । जलस्नेहाद्याश्रितानां दुरितानां तु गोजलैः

ધન-ધાન્ય વગેરે પર આશ્રિત દોષો નિવારાય છે; અને જળ, સ્નેહ (તેલ) વગેરે સંબંધિત દોષો ગોજલથી દૂર થાય છે।

Verse 46

कायिकादित्राणां तु क्षीरदध्याज्यकैस्तथा । तथा तेषां च पुष्टिश्च विज्ञेया हि विपश्चिता

દેહાદિ રક્ષણ માટે ક્ષીર, દહીં અને આજ્ય (ઘી) ને પવિત્ર અર્પણરૂપે ઉપયોગ કરવો. એથી જ પોષણ અને બળવૃદ્ધિ થાય છે—એવું વિદ્વાનો કહે છે।

Verse 47

भूदानं तु प्रतिष्ठार्थमिह चाऽमुत्र च द्विजाः । तिलदानं बलार्थं हि सदा मृत्युजयं विदुः

હે દ્વિજોઃ ભૂદાન ઇહ લોક અને પરલોક—બન્નેમાં પ્રતિષ્ઠા તથા સ્થિરતા માટે કહેવાયું છે. તિલદાન બળ માટે છે; તેને સદા મૃત્યુજયને સહાયક માનવામાં આવે છે.

Verse 48

हिरण्यं जाठराग्नेस्तु वृद्धिदं वीर्यदं तथा । आज्यं पुष्टिकरं विद्याद्वस्त्रमायुष्करं विदुः

સોનું જઠરાગ્નિ વધારનારું અને વીર્ય-બળ વધારનારું કહેવાય છે. ઘી પોષણકારક જાણવું, અને વસ્ત્રને વિદ્વાનો આયુષ્યદાયક કહે છે.

Verse 49

धान्यमन्नं समृद्ध्यर्थं मधुराहारदं गुडम् । रौप्यं रेतोभिवृद्ध्यर्थं षड्रसार्थं तु लावणम्

સમૃદ્ધિ માટે ધાન્ય અને અન્ન અર્પણ કરવું; મધુર આહાર માટે ગોળ. વીર્યવૃદ્ધિ માટે ચાંદી, અને ષડ્રસની સિદ્ધિ માટે લવણ (મીઠું) જ.

Verse 50

सर्वं सर्वसमृद्ध्यर्थं कूष्मांडं पुष्टिदं विदुः । प्राप्तिदं सर्वभोगानामिह चाऽमुत्र च द्विजाः

હે દ્વિજોઃ સર્વ પ્રકારની સમૃદ્ધિ માટે કૂષ્માંડ (એશ-ગોર્ડ/પેઠું) ને વિદ્વાનો પોષણદાયક માને છે. તે ઇહ અને પર—બન્ને લોકમાં—સર્વ ભોગોની પ્રાપ્તિ કરાવે છે.

Verse 51

यावज्जीवनमुक्तं हि कन्यादानं तु भोगदम् । पनसाम्रकपित्थानां वृक्षाणां फलमेव च

કન્યાદાન જીવનપર્યંત ભોગ અને કલ્યાણ આપનારું કહેવાયું છે; જેમ કે ફણસ, કેરી અને કૈથ (વુડ-એપલ) જેવા વૃક્ષોમાંથી પ્રાપ્ત થતું તો ફળ જ હોય છે.

Verse 52

कदल्याद्यौषधीनां च फलं गुल्मोद्भवं तथा । माषादीनां च मुद्गानां फलं शाकादिकं तथा

કેળા વગેરે ઔષધી વનસ્પતિઓનાં ફળ, તેમજ ઝાડીઓમાંથી ઉત્પન્ન ફળ; અને માષ, મુદગ વગેરે દાળવર્ગની ઉપજ—શાકભાજી વગેરે સહિત—આ બધું શિવપૂજામાં અર્પણયોગ્ય છે।

Verse 53

मरीचिसर्षपाद्यानां शाकोपकरणं तथा । यदृतौ यत्फलं सिद्धं तद्देयं हि विपश्चिता

મરી, રાઈ વગેરેમાંથી બનેલા શાક-ઉપકરણો અને મસાલા દ્રવ્યો પણ અર્પણ કરવા જોઈએ. અને જે ઋતુમાં જે ફળ સ્વાભાવિક રીતે પાકીને મળે, તે જ વિદ્વાન ભક્તે શિવપૂજામાં અર્પણ કરવું જોઈએ.

Verse 54

श्रोत्रादींद्रियतृप्तिश्च सदा देया विपश्चिता । शब्दादिदशभोगार्थं दिगादीनां च तुष्टिदा

શ્રવણ વગેરે ઇન્દ્રિયોને તૃપ્તિ આપનારું દાન/અર્પણ વિદ્વાને સદાય કરવું જોઈએ, જેથી શબ્દાદિ દશભોગો યોગ્ય રીતે પૂર્ણ થાય અને દિશાઓના અધિષ્ઠાતૃ દેવતાઓ તથા સંબંધિત શક્તિઓ પણ પ્રસન્ન થાય.

Verse 55

वेदशास्त्रं समादाय बुद्ध्वा गुरुमुखात्स्वयम् । कर्मणां फलमस्तीति बुद्धिरास्तिक्यमुच्यते

વેદ અને શાસ્ત્રોને ગ્રહણ કરીને, ગુરુના મુખથી સ્વયં તેમનો તત્ત્વાર્થ સમજી, ‘કર્મનું ફળ અવશ્ય છે’ એવી દૃઢ બુદ્ધિ—તેને જ આસ્તિક્ય (આસ્તિક શ્રદ્ધા) કહેવામાં આવે છે.

Verse 56

बंधुराजभयाद्बुद्धिश्रद्धा सा च कनीयसी । सर्वाभावे दरिद्र स्तु वाचा वा कर्मणा यजेत्

બંધુઓ કે રાજાના ભયથી જેમની બુદ્ધિ અને શ્રદ્ધા ક્ષીણ થાય, તેમની ભક્તિ ખરેખર નાની બની જાય છે. છતાં સર્વ અભાવમાં પણ, ગરીબ હોય તો પણ, વાણીથી (જપ-પ્રાર્થના) અથવા યથાશક્તિ કર્મથી શિવપૂજા કરવી જોઈએ.

Verse 57

वाचिकं यजनं विद्यान्मंत्रस्तोत्रजपादिकम् । तीर्थयात्राव्रताद्यं हि कायिकं यजनं विदुः

મંત્ર, સ્તોત્ર, જપ વગેરે વડે થતી પૂજા વાચિક યજન છે એમ જાણો. તીર્થયાત્રા, વ્રત વગેરે કાયિક (શારીરિક) યજન કહેવાય છે.

Verse 58

येन केनाप्युपायेन ह्यल्पं वा यदि वा बहु । देवतार्पणबुद्ध्या च कृतं भोगाय कल्पते

કોઈ પણ ઉપાયથી—અલ્પ હોય કે બહુ—દેવ (શિવ)ને અર્પણ કરવાની બુદ્ધિથી કરેલું હોય તો તે પ્રસાદરૂપ ભોગ માટે યોગ્ય બને છે.

Verse 59

तपश्चर्या च दानं च कर्तव्यमुभयं सदा । प्रतिश्रयं प्रदातव्यं स्ववर्णगुणशोभितम्

તપશ્ચર્યા અને દાન—બન્ને હંમેશાં કરવાં જોઈએ. પોતાના વર્ણ-ગુણને અનુરૂપ સદ્ગુણોથી શોભિત થઈ આશ્રય અને અતિથિ-સત્કાર આપવો જોઈએ.

Verse 60

देवानां तृप्तयेऽत्यर्थं सर्वभोगप्रदं बुधैः । इहाऽमुत्रोत्तमं जन्मसदाभोगं लभेद्बुधः । ईश्वरार्पणबुद्ध्या हि कृत्वा मोक्षफलं लभेत्

દેવતાઓની તૃપ્તિ માટે અત્યંત ભાવથી કરેલું આ કર્મ વિદ્વાનો મુજબ સર્વભોગપ્રદ છે. વિવેકી ભક્ત ઇહ-પર ઉત્તમ જીવન અને સ્થિર કલ્યાણ પામે છે; અને ઈશ્વર (શિવ)ને અર્પણબુદ્ધિથી કરે તો મોક્ષફળ પણ મેળવે છે.

Verse 61

य इमं पठतेऽध्यायं यः शृणोति सदा नरः । तस्य वैधर्मबुद्धिश्च ज्ञानसिद्धिः प्रजायते

જે આ અધ્યાયનું પાઠ કરે છે અથવા જે તેને સદા શ્રવણ કરે છે, તેને ધર્મવિવેકબુદ્ધિ તથા જ્ઞાનસિદ્ધિનું ફળ પ્રગટ થાય છે।