नरकलोकमार्गयमदूतस्वरूपवर्णनम् / Description of the Path to Naraka and the Nature of Yama’s Messengers
આ અધ્યાયમાં સનત્કુમાર ઉપદેશરૂપે જણાવે છે કે મૃત્યુ પછી જીવો યમલોક તરફ કેવી રીતે જાય છે અને કર્મફળનો નિર્ણય કેવી રીતે થાય છે. બાળપણ-યૌવન-વૃદ્ધાવસ્થા, સ્ત્રી-પુરુષ—બધા કર્મના ન્યાય હેઠળ છે; ચિત્રગુપ્ત વગેરે અધિકારીઓ શુભ-અશુભ કર્મોના લેખા તપાસીને ફળ નક્કી કરે છે. કરેલું કર્મ ભોગ્યા વિના રહેતું નથી, તેથી યમના ક્ષેત્રથી કોઈ મુક્ત નથી—આ મુખ્ય સિદ્ધાંત છે. પુણ્યવાન અને દયાળુ લોકો તુલનાત્મક રીતે સૌમ્ય માર્ગે જાય છે, જ્યારે પાપી—ખાસ કરીને દાનહીન—ભયંકર દક્ષિણ માર્ગે લઈ જવાય છે. વૈવસ્વત નગરી સુધીનું યોજનમાન, પુણ્યવાનને માર્ગ નજીક અને પાપીને દૂર દેખાવું, તથા તીક્ષ્ણ પથ્થર, કાંટા, ક્ષુરધાર જેવી આપત્તિઓથી ભરેલો કષ્ટદાયક પથ વર્ણવાયો છે; આ ‘માર્ગ’ અંતરના સ્વભાવ અને સંચિત કર્મનું સ્પષ્ટ પરિણામ-યાત્રારૂપ બને છે।
Shlokas
Verse 1
सनत्कुमार उवाच । अथ पापैर्नरा यांति यमलोकं चतुर्विधैः । संत्रासजननं घोरं विवशास्सर्वदेहिनः
સનત્કુમાર બોલ્યા—હવે પાપોના કારણે મનુષ્યો ચાર રીતે યમલોકમાં જાય છે; તે અત્યંત ભયંકર, ભય ઉત્પન્ન કરનાર છે, અને સર્વ દેહધારી ત્યાં અસમર્થ બનીને લઈ જવાય છે.
Verse 2
गर्भस्थैर्जायमानैश्च बालैस्तरुणमध्यमैः । स्त्रीपुन्नपुंसकैर्जीवैर्ज्ञातव्यं सर्वजंतुषु
સર્વ પ્રાણીઓમાં જીવાત્માને દરેક અવસ્થામાં હાજર જાણવો—ગર્ભમાં, જન્મ સમયે, બાળપણમાં, યુવાનીમાં અને મધ્યવયે; તેમજ સ્ત્રી, પુરુષ અને નપુંસક દેહોમાં પણ.
Verse 3
शुभाशुभफलं चात्र देहिनां संविचार्यते । चित्रगुप्तादिभिस्सर्वैर्वसिष्ठप्रमुखैस्तथा
અહીં દેહધારી જીવોના શુભ-અશુભ ફળનું યોગ્ય વિચારણ થાય છે—ચિત્રગુપ્ત આદિ સર્વ લેખકો દ્વારા તથા વસિષ્ઠ-પ્રમુખ ઋષિઓ દ્વારા પણ।
Verse 4
न केचित्प्राणिनस्संति ये न यांति यमक्षयम् । अवश्यं हि कृतं कर्म भोक्तव्यं तद्विचार्य्यताम्
યમના ધામે ન જતો એવો કોઈ પ્રાણી નથી. કરેલું કર્મ નિશ્ચયે ભોગવવું જ પડે; તેથી આ વિષયે યોગ્ય વિચાર કરવો જોઈએ।
Verse 5
तत्र ये शुभकर्माणस्सौम्यचित्ता दयान्विताः । ते नरा यांति सौम्येन पूर्वं यमनिकेतनम्
ત્યાં જે શુભ કર્મ કરે છે—મનમાં સૌમ્ય અને દયાથી યુક્ત—તે નર શાંતિથી પહેલાં યમના નિકેતને જાય છે।
Verse 6
ये पुनः पापकर्म्माणः पापा दानविवर्जिताः । ते घोरेण पथा यांति दक्षिणेन यमालयम्
જે પાપકર્મ કરનારા પાપી અને દાનથી વંચિત છે, તેઓ ભયંકર માર્ગે જઈ દક્ષિણ દિશામાં યમાલયને પહોંચે છે.
Verse 7
इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायां नरकलोकमार्गयमदूतस्वरूपवर्णनं नाम सप्तमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણના પંચમ ગ્રંથ—ઉમાસંહિતા—માં ‘નરકલોકના માર્ગ અને યમદૂતના સ્વરૂપનું વર્ણન’ નામનો સાતમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.
Verse 8
समीपस्थमिवाभाति नराणां पुण्यकर्मणाम् । पापिनामतिदूरस्थं पथा रौद्रेण गच्छताम्
પુણ્યકર્મમાં સ્થિત મનુષ્યોને (પરમ ગતિ) જાણે નજીક જ દેખાય છે; પરંતુ રૌદ્ર અને ક્રૂર માર્ગે ચાલતા પાપીઓને તે અત્યંત દૂર જણાય છે.
Verse 9
तीक्ष्णकंटकयुक्तेन शर्कराविचितेन च । क्षुरधारानिभैस्तीक्ष्णैः पाषाणै रचितेन च
તે માર્ગ તીક્ષ્ણ કાંટાઓથી યુક્ત હતો, કંકરોથી છંટાયેલો હતો અને ક્ષુરધારાની સમાન કાપે એવા તીક્ષ્ણ પથ્થરોથી રચાયેલો હતો।
Verse 10
क्वचित्पंकेन महता उरुतोकैश्च पातकैः । लोहसूचीनिभैर्दर्भैस्सम्पन्नेन पथा क्वचित्
ક્યારેક માર્ગ ઘન કાદવથી અટકી જાય છે, ક્યારેક પ્રચંડ પ્રવાહો અને મહા આપત્તિઓથી ઘેરાય છે. ક્યાંક લોખંડની સોય જેવી તીક્ષ્ણ દર્ભ ઘાસ છવાયેલું હોય છે—આવો જ સંસારમાર્ગ વારંવાર મળે છે।
Verse 11
तटप्रायातिविषमैः पर्वतैर्वृक्षसंकुलैः । प्रतप्तांगारयुक्तेन यांति मार्गेण दुःखिताः
દુઃખથી પીડિત થઈ તેઓ એવો માર્ગ પકડે છે, જે ઊંચા કાંઠાની નજીક અત્યંત કઠિન છે; અસમતલ પર્વતો અને ઘન વૃક્ષોથી ભરેલો છે; અને જ્યાં તપતા અંગારા છવાયેલા છે।
Verse 12
क्वचिद्विषमगर्तैश्च क्वचिल्लोष्टैस्सुदुष्करैः । सुतप्तवालुकाभिश्च तथा तीक्ष्णैश्च शंकुभिः
ક્યાંક અસમતલ ખાડા હતા, ક્યાંક કઠોર ઢેલાંના ઢગલા—જે પાર કરવું અતિ દુષ્કર; ક્યાંક તપતી રેતી, અને ક્યાંક તીક્ષ્ણ શંકુ જેવા ખૂંટા।
Verse 13
अनेक शाखाविततैर्व्याप्तं वंशवनैः क्वचित् । कष्टेन तमसा मार्गे नानालम्बेन कुत्रचित्
ક્યાંક અનેક શાખાઓથી વિસ્તરેલા વાંસવનોએ માર્ગ ઘેરી લીધો; ક્યાંક ઘોર અંધકારથી તે કષ્ટદાયક બન્યો; અને ક્યાંક વિવિધ આધાર પકડીને જ તેને પાર કરવો પડતો।
Verse 14
अयश्शृंगाटकैस्तीक्ष्णैः क्वचिद्दावाग्निना पुनः । क्वचित्तप्तशिलाभिश्च क्वचिद्व्याप्तं हिमेन च
ક્યાંક તીક્ષ્ણ લોખંડના કાંટાઓથી માર્ગ ભરાયો હતો; ક્યાંક ફરી દાવાગ્નિની જ્વાળાએ તેને ઘેરી લીધો. ક્યાંક તપ્ત શિલાઓ હતી અને ક્યાંક હિમ તથા કડક ઠંડી વ્યાપી હતી।
Verse 15
क्वचिद्वालुकया व्याप्तमाकंठांतः प्रवेशया । क्वचिद्दुष्टाम्बुना व्याप्तं क्वचिच्च करिषाग्निना
કેટલાક સ્થળે રેતીથી ઘેરાઈ ગળા સુધી ધસી જવું પડે; કેટલાક સ્થળે દુર્ગંધિત પાણીથી વ્યાપ્ત થવું પડે; અને ક્યાંક બળતા છાણની અગ્નિથી પીડાવું પડે।
Verse 16
क्वचित्सिंहैर्वृकैर्व्याघ्रैर्मशकैश्च सुदारुणैः । क्वचिन्महाजलौकाभिः क्वचिच्चाजगरैस्तथा
કેટલાક સ્થળે સિંહ, વરુ અને વાઘ હતા, તેમજ અત્યંત ભયંકર મચ્છરો પણ; ક્યાંક વિશાળ જોકો (જલૌકા); અને ક્યાંક મહાકાય અજગરો પણ હતા।
Verse 17
मक्षिकाभिश्च रौद्राभिः क्वचित्सर्पैर्विषोल्बणैः । मत्तमातंगयूथैश्च बलोन्मत्तैः प्रमाथिभिः
કેટલાક સ્થળે ઉગ્ર માખીઓના ઝુંડ; ક્યાંક પ્રાણઘાતક વિષથી ફૂલેલા સર્પ; અને ક્યાંક બળથી ઉન્મત્ત, મદથી મત્ત હાથીઓના ટોળાં—જે ભય અને વિનાશ ફેલાવતા।
Verse 18
पंथानमुल्लिखद्भिश्च सूकरैस्तीक्ष्णदंष्ट्रिभिः । तीक्ष्णशृंगैश्च महिषैस्सर्वभूतैश्च श्वापदैः
તીક્ષ્ણ દાંતવાળા જંગલી સૂઅરોએ માર્ગને ઉખેડી નાખ્યો હતો; નોકદાર શિંગવાળા મહિષો અને સર્વ પ્રકારના ક્રૂર વન્ય શ્વાપદોએ પણ તેને ચારે તરફથી ઘેરી લીધો હતો।
Verse 19
डाकिनीभिश्च रौद्राभिर्विकरालैश्च राक्षसैः । व्याधिभिश्च महाघोरैः पीड्यमाना व्रजंति हि
તેઓ ખરેખર પીડિત થઈને ભટકે છે—રૌદ્ર ડાકિનીઓ, વિકરાળ રાક્ષસો અને અત્યંત ભયંકર વ્યાધિઓ દ્વારા સતાવાઈને।
Verse 20
महाधूलिविमिश्रेण महाचण्डेन वायुना । महापाषाणवर्षेण हन्यमाना निराश्रयाः
ઘણી ધૂળથી ભરેલા પ્રચંડ પવન અને મોટા પથ્થરોની વર્ષાથી આઘાત પામી તેઓ આશ્રયવિહોણા, અસહાય બન્યા।
Verse 21
क्वचिद्विद्युत्प्रपातेन दह्यमाना व्रजन्ति च । महता बाणवर्षेण विध्यमानाश्च सर्वतः
ક્યાંક અચાનક વીજળી પડવાથી દાઝતા તેઓ લથડતાં આગળ વધે છે; અને સર્વત્ર મહા બાણવર્ષાથી તેઓ વિંધાય છે॥
Verse 22
पतद्भिर्वज्रपातैश्च उल्कापातैश्च दारुणैः । प्रदीप्तांगारवर्षेण दह्यमानाश्च संति हि
પડતા વજ્રપાતોથી, ભયંકર ઉલ્કાપાતોથી, અને પ્રજ્વલિત અંગારવર્ષાથી તેઓ નિશ્ચયે દાઝી રહ્યા છે॥
Verse 23
महता पांसुवर्षेण पूर्यमाणा रुदंति च । महामेघरवैर्घोरैस्त्रस्यंते च मुहुर्मुहुः
ભારે ધૂળવર્ષાથી ઢંકાઈ તેઓ રડે છે; અને મહામેઘોના ઘોર ગર્જનથી તેઓ વારંવાર ભયથી કંપે છે॥
Verse 24
निशितायुधवर्षेण भिद्यमानाश्च सर्वतः । महाक्षाराम्बुधाराभिस्सिच्यमाना व्रजंति च
તીક્ષ્ણ આયુધવર્ષાથી સર્વ તરફથી વિભાજિત થતા અને અતિ ક્ષારયુક્ત જળધારાઓથી ભીંજાતા છતાં તેઓ અડગ રહી આગળ વધે છે।
Verse 25
महीशीतेन मरुता रूक्षेण परुषेण च । समंताद्बाध्यमानाश्च शुष्यंते संकुचन्ति च
પૃથ્વીની ઠંડકવાળી, રૂક્ષ અને કઠોર પવનથી સર્વ તરફથી પીડિત થઈ પ્રાણીઓ સૂકાઈ જાય છે અને સંકોચાય છે।
Verse 26
इत्थं मार्गेण रौद्रेण पाथेयरहितेन च । निरालम्बेन दुर्गेण निर्जलेन समंततः
આ રીતે તેઓ ઉગ્ર અને ભયંકર માર્ગે આગળ વધ્યા—પાથેય વિના, આધાર વિના, દુર્ગમ પ્રદેશમાં, અને ચારે તરફ જળ વિના.
Verse 27
विषमेणैव महता निर्जनापाश्रयेण च । तमोरूपेण कष्टेन सर्वदुष्टाश्रयेण च
તે સ્થાન ખરેખર અત્યંત વિષમ અને ભયંકર છે—વિસ્તૃત, નિર્જન આશ્રય સમાન, કષ્ટદાયક અંધકારરૂપ, અને સર્વ પ્રકારના દુષ્ટોનું આશ્રયસ્થાન.
Verse 28
नीयंते देहिनस्सर्वे ये मूढाः पापकर्मिणः । यमदूतैर्महाघोरैस्तदाज्ञाकारिभिर्बलात्
મોહગ્રસ્ત અને પાપકર્મમાં રત સર્વ દેહધારીઓને, યમની આજ્ઞા પાળનારા મહાઘોર યમદૂતોએ બળપૂર્વક ખેંચી લઈ જાય છે।
Verse 29
एकाकिनः पराधीना मित्रबन्धुविवर्जिताः । शोचंतस्स्वानि कर्म्माणि रुदंतश्च मुहुर्मुहुः
તેઓ એકલા, પરાધીન, મિત્ર-બંધુ વિહોણા બની પોતાના કર્મો માટે શોક કરે છે અને વારંવાર રડે છે।
Verse 30
प्रेता भूत्वा विवस्त्राश्च शुष्ककंठौष्ठतालुकाः । असौम्या भयभीताश्च दह्यमानाः क्षुधान्विताः
તેઓ પ્રેત બની નિર્વસ્ત્ર રહે છે; ગળું, હોઠ અને તાળવું સૂકી જાય છે. અમંગળરૂપ, ભયથી કંપતા, જાણે દહન થાય તેમ અનુભવે છે અને ભૂખથી પીડાય છે।
Verse 31
बद्धाश्शृंखलया केचिदुत्ता नपादका नराः । कृष्यंते कृष्यमाणाश्च यमदूतैर्बलोत्कटैः
કેટલાક મનુષ્યો સાંકળોથી કસીને બાંધેલા, પીઠે પાડી દેવાયેલા—પગ ઉપર વળેલા—બળવાન અને ઉગ્ર યમદૂતો દ્વારા નિર્દયતાથી ખેંચાઈને લઈ જવાય છે।
Verse 32
उरसाधोमुखाश्चान्ये घृष्यमाणास्सुदुःखिताः । केशपाशनि बंधेन संस्कृष्यंते च रज्जुना
બીજાઓ, તેમની છાતી નીચે તરફ દબાયેલી અને તેમના ચહેરા નીચા નમેલા રાખીને, ખેંચાઈ રહ્યા હતા—ઘસાઈ રહ્યા હતા અને અત્યંત પીડા ભોગવી રહ્યા હતા; વાળના પાશ અને દોરડાથી બાંધીને તેમને ખેંચવામાં આવતા હતા.
Verse 33
ललाटे चांकुशेनान्ये भिन्ना दुष्यंति देहिनः । उत्तानाः कंटकपथा क्वचिदंगारवर्त्मना
કેટલાક દેહધારીઓના લલાટ પર અંકુશથી પ્રહાર કરીને તેમને વિદીર્ણ કરવામાં આવે છે અને તેઓ દુઃખ ભોગવે છે. કેટલાકને કાંટાવાળા માર્ગો પર ફેંકવામાં આવે છે; અને કેટલાકને સળગતા અંગારાના માર્ગ પર ચલાવવામાં આવે છે.
Verse 35
ग्रीवापाशेन कृष्यंते प्रयांत्यन्ये सुदुःखिताः । जिह्वांकुशप्रवेशेन रज्ज्वाकृष्यन्त एव ते
કેટલાક અત્યંત દુઃખમાં ગળામાં ફાંસો નાખીને ખેંચાય છે. અન્ય લોકોને પણ જીભમાં અંકુશ ભોંકીને દોરડાથી આગળ ખેંચવામાં આવે છે—આ રીતે તેઓને હાંકવામાં આવે છે.
Verse 36
नासाभेदेन रज्ज्वा च त्वाकृश्यन्ते तथापरे । भिन्नाः कपोलयो रज्ज्वाकृष्यंतेऽन्ये तथौष्ठयोः
કેટલાકને વીંધેલા નાકમાંથી પસાર કરેલા દોરડા વડે ખેંચવામાં આવે છે; અન્યને ચામડીથી ખેંચવામાં આવે છે. કેટલાકના ગાલ ફાડીને દોરડાથી ખેંચવામાં આવે છે; તેવી જ રીતે અન્યને તેમના હોઠથી ખેંચવામાં આવે છે.
Verse 37
छिन्नाग्रपादहस्ताश्च च्छिन्नकर्णोष्ठनासिकाः । संछिन्नशिश्नवृषणाः छिन्नभिन्नांगसंधयः
તેમના હાથ-પગના અગ્રભાગ કાપી નાખવામાં આવ્યા, કાન, હોઠ અને નાક કાપી નાખવામાં આવ્યા, જનનાંગો કાપી નાખવામાં આવ્યા અને સાંધાઓ છિન્નભિન્ન કરી દેવામાં આવ્યા.
Verse 38
आभिद्यमानाः कुंतैश्च भिद्यमानाश्च सायकैः । इतश्चेतश्च धावंतः क्रंदमाना निराश्रयाः
ભાલાઓથી ભેદાયેલા અને બાણોથી છિદ્રિત થયેલા તેઓ ઇધર-ઉધર દોડતા રહ્યા; રડતા-કરગતા, નિરાશ્રય બન્યા.
Verse 39
मुद्गरैर्लोहदण्डैश्च हन्यमाना मुहुर्मुहुः । कंटकैर्विविधैर्घोरैर्ज्वलनार्कसमप्रभैः
તેઓ વારંવાર મુદગરો અને લોખંડના દંડોથી માર ખાય છે; અને જ્વલંત સૂર્યસમાન તેજવાળા ભયંકર વિવિધ કાંટાઓથી અત્યંત પીડાય છે.
Verse 40
भिन्दिपालैर्विभियंते स्रवतः पूयशोणितम् । शकृता कृमिदिग्धाश्च नीयंते विवशा नराः
ભિંદિપાલોથી ભયભીત એવા મનુષ્યો—જેનામાંથી પૂય અને રક્ત વહે છે—મળથી લિપ્ત અને કીડાઓથી કોતરાયેલા, વિવશ થઈ ખેંચી લઈ જવાય છે.
Verse 41
याचमानाश्च सलिलमन्नं वापि बुभुक्षिताः । छायां प्रार्थयमानाश्च शीतार्ताश्चानलं पुनः
કેટલાક પાણી માટે વિનંતી કરે છે; ભૂખ્યા અન્ન માગે છે. કેટલાક છાંયાની પ્રાર્થના કરે છે, અને ઠંડીથી પીડિતો ફરી અગ્નિ માગે છે.
Verse 42
दानहीनाः प्रयांत्येवं प्रार्थयंतस्सुखं नराः । गृहीतदान पाथेयास्सुखं यांति यमालयम्
દાનવિહોણા મનુષ્યો સુખની યાચના કરતા ભિક્ષુક સમા આ લોકથી પ્રસ્થાન કરે છે; પરંતુ જેમણે દાનને પાથેય માની સ્વીકારી ને આપ્યું છે, તેઓ સુખેથી યમાલયે જાય છે।
Verse 43
एवं न्यायेन कष्टेन प्राप्ताः प्रेतपुरं यदा । प्रज्ञापितास्ततो दूतैर्निवेश्यंते यमाग्रतः
આ રીતે ન્યાયના કઠોર માર્ગે અને દુઃખદ કષ્ટે જ્યારે તેઓ પ્રેતપુર પહોંચે છે, ત્યારે યમદૂતોએ તેમને ઓળખી અહેવાલ આપે છે અને નિર્ણય માટે યમના સમક્ષ ઊભા કરાવે છે।
Verse 44
तत्र ये शुभकर्म्माणस्तांस्तु सम्मानयेद्यमः । स्वागतासनदानेन पाद्यार्घ्येण प्रियेण च
ત્યાં જે શુભ કર્મ કરનારાં છે તેમને યમ સન્માન આપે છે—સ્વાગત સાથે આસન આપે છે, પાદ્ય-અર્ઘ્ય વગેરે પ્રિય ઉપચારોથી આદર કરે છે।
Verse 45
धन्या यूयं महात्मानो निगमोदितकारिणः । यैश्च दिव्यसुखार्थाय भवद्भिस्सुकृतं कृतम्
ધન્ય છો તમે, હે મહાત્માઓ! તમે વેદે કહેલા માર્ગ મુજબ આચરણ કરનારાં છો; દિવ્ય સુખ માટે તમે પુણ્યકર્મ કર્યું છે।
Verse 46
दिव्यं विमानमारुह्य दिव्यस्त्रीभोगभूषितम् । स्वर्गं गच्छध्वममलं सर्वकामसमन्वितम्
દિવ્ય વિમાનમાં આરોહણ કરીને, દિવ્ય સ્ત્રીઓના ભોગ-વૈભવથી શોભિત, નિર્મળ સ્વર્ગમાં જાઓ—જે સર્વકામથી સમન્વિત છે.
Verse 47
तत्र भुक्त्वा महाभोगानंते पुण्यस्य संक्षयात् । यत्किंचिदल्पमशुभं पुनस्तदिह भोक्ष्यथ
ત્યાં મહાભોગો ભોગવીને, પુણ્ય ક્ષય પામે ત્યારે, જે કંઈ થોડું અશુભ બાકી રહે—તે ફરી અહીં ભોગવવું પડે છે.
Verse 48
धर्म्मात्मानो नरा ये च मित्रभूत्वा इवात्मनः । सौम्यं सुखं प्रपश्यंति धर्मराजत्वमेव च
જે પુરુષો સ્વભાવથી ધર્માત્મા છે અને પોતાના અંતરાત્મા સાથે જાણે મિત્રભાવ પામે છે, તેઓ સૌમ્ય, મંગલમય સુખને જુએ છે અને ધર્મરાજત્વ—ધર્મયુક્ત અધિપત્ય—પણ પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 49
ये पुनः क्रूरकर्म्माणस्ते पश्यंति भयानकम् । दंष्ट्राकरालवदनं भृकुटीकुटिलेक्षणम्
પરંતુ જે ક્રૂર કર્મોમાં રત છે, તેઓ ભયાનક દર્શન કરે છે—દંષ્ટ્રાઓથી વિકરાળ મુખવાળું અને ભ્રુકુટીની ગાંઠથી વાંકડી નજરવાળું।
Verse 50
ऊर्ध्वकेशं महाश्मश्रुमूर्ध्वप्रस्फुरिताधरम् । अष्टादशभुजं क्रुद्धं नीलांजनचयोपमम्
તેના વાળ ઊર્ધ્વ તરફ ઊભા હતા, મોટી દાઢી હતી અને હોઠ ઊર્ધ્વ તરફ કંપતા હતા. અઢાર ભુજાવાળો, ક્રોધિત, તે ઘન નীল અંજનના ઢગલા સમાન લાગતો હતો।
Verse 51
सर्वायुधोद्धतकरं सर्वदण्डेन तर्जयन् । महामहिषमारूढं दीप्ताग्निसमलोचनम्
તે પોતાના હાથમાં સર્વ શસ્ત્રો ઉંચા કરી, સર્વ પ્રકારના દંડોથી તર્જના કરતો; મહામહિષ પર આરુઢ, તેની આંખો દીપ્ત અગ્નિ સમાન પ્રજ્વલિત હતી।
Verse 52
रक्तमाल्यांबरधरं महामेरुमिवोच्छ्रितम् । प्रलयाम्बुदनिर्घोषं पिबन्निव महोदधिम्
તે રક્તમાળા અને રક્તવસ્ત્ર ધારણ કરનાર, મહામેરુ સમાન ઊંચે ઊભો; પ્રલયકાળના મેઘગર્જન જેવો નાદ કરતો, જાણે મહાસાગરને જ પી રહ્યો હોય।
Verse 53
ग्रसंतमिव शैलेन्द्रमुद्गिरंतमिवानलम् । मृत्युश्चैव समीपस्थः कालानलसमप्रभुः
તે જાણે શૈલેન્દ્રને ગળી રહ્યો હોય અને જાણે પ્રચંડ અગ્નિ ઉગારી રહ્યો હોય તેમ દેખાતો. મૃત્યુ પણ નજીક ઊભું હતું—કાલાનલ સમાન તેજસ્વી અને ભયંકર।
Verse 54
कालश्चांजनसंकाशः कृतांतश्च भयानकः । मारीचोग्रमहामारी कालरात्रिश्च दारुणा
ત્યાં અંજન સમાન કાળો ‘કાલ’ હતો અને ભયંકર ‘કૃતાંત’ (મૃત્યુ) હતો; તેમજ મારીચ, ઉગ્ર ‘મહામારી’ અને દારુણ ‘કાલરાત્રિ’ પણ—કાળ, પ્રલય અને આપત્તિના મૂર્ત સ્વરૂપો।
Verse 55
विविधा व्याधयः कुष्ठा नानारूपा भयावहाः । शक्तिशूलांकुशधराः पाशचक्रासिपाणयः
વિવિધ વ્યાધિઓ—કુષ્ઠ વગેરે, નાનારૂપે ભયાવહ—પ્રગટ થઈ; તેઓ શક્તિ, શૂલ અને અંકુશ ધારણ કરનાર, અને હાથમાં પાશ, ચક્ર તથા ખડ્ગ ધરાવતા હતા।
Verse 56
वजतुंडधरा रुद्रा क्षुरतूणधनुर्द्धराः । नानायुधधरास्सर्वे महावीरा भयंकराः
તે રુદ્રો વજ્રસમાન દાંત ધરાવતા, ક્ષુરધાર શસ્ત્રો, તૂણિર અને ધનુષ ધારણ કરનાર હતા. તેઓ સર્વે નાનાવિધ આયુધોથી સજ્જ, મહાવીર અને ભયંકર પ્રતિાપશાળી હતા.
Verse 57
असंख्याता महावीराः कालाञ्जनसमप्रभाः । सर्वायुधोद्यतकरा यमदूता भयानकाः
અસંખ્ય મહાવીરો કાલાંજન સમ કાંતિ ધરાવતા—અંજના જેવી ગાઢ કાળાશભરી તેજસ્વિતા વાળા—હતા. તેઓ હાથ ઉંચા કરી સર્વ પ્રકારના આયુધો લહેરાવતા, યમના ભયંકર દૂત હતા.
Verse 58
अनेन परिचारेण वृतं तं घोरदर्शनम् । यमं पश्यंति पापिष्ठाश्चित्रगुप्तं च भीषणम्
આ પરિચારક સમૂહથી ઘેરાયેલા, ઘોર દર્શનવાળા યમને પાપિષ્ઠ લોકો જુએ છે; અને સાથે ભયંકર ચિત્રગુપ્તને પણ જુએ છે.
Verse 59
निर्भर्त्सयति चात्यंतं यमस्तान्पापकर्म्मणः । चित्रगुप्तश्च भगवान्धर्म्मवाक्यैः प्रबोधयेत्
યમ પાપકર્મ કરનારાઓને અત્યંત કઠોર રીતે ઠપકો આપે છે; અને ભગવાન ચિત્રગુપ્ત ધર્મયુક્ત વચનો દ્વારા તેમને બોધ આપી જાગૃત કરે છે.
Frequently Asked Questions
The chapter argues for universal karmic accountability: all embodied beings, regardless of status or life-stage, confront Yama’s domain because action necessarily matures into experienced results; the afterlife journey is presented as the operational theater of this moral law.
The road functions as a symbolic projection of karma and mental disposition: merit compresses distance and softens experience, while sin expands distance and intensifies suffering, turning ethics into an experiential geography that teaches causality through imagery.
Citragupta is foregrounded as the record-keeper/assessor, alongside other authorities (including Vasiṣṭha and associated evaluators), under the jurisdiction of Yama (Vaivasvata), forming a judicial metaphor for moral causation.