Vyāsa-pūjana-prakāra (Procedure for Worship of Vyāsa / the Ācārya)
આ અધ્યાયમાં શૌનક સૂતને પૂછે છે કે પવિત્ર ગ્રંથ-શ્રવણ પૂર્ણ થયા પછી આચાર્યનું, ખાસ કરીને વ્યાસ-ગુરુનું, પૂજન અને સન્માન કેવી રીતે કરવું. સૂત વિધિપૂર્વક ક્રમ જણાવે છે—કથા સાંભળ્યા પછી ભક્તિથી ગુરુપૂજા કરવી; પાઠના અંતે શાંત અને પ્રસન્ન મનથી દાન આપવું; વક્તા/પાઠકને નમસ્કાર કરી વસ્ત્ર, આભૂષણ વગેરે વડે સત્કાર કરવો. શિવપૂજા પૂર્ણ થયા પછી વાછરડાં સહિત ગોદાન કરવું, સુવર્ણાસન તૈયાર કરવું, સુંદર લખાયેલ હસ્તપ્રત/ગ્રંથ મૂકીને આચાર્યને અર્પણ કરવું—આને સંસારબંધનથી મુક્તિ આપનારું કહેવામાં આવ્યું છે. શક્તિ અનુસાર ગામ-ભૂમિ, હાથી, ઘોડા વગેરે દાન પણ શ્રેષ્ઠ પાઠકને આપવા સૂચવાયું છે. અધ્યાય કહે છે કે વિધિ અને ગુરુપૂજા સાથેનું શ્રવણ જ પુરાણશ્રવણને ફળદાયી બનાવે છે; તેથી નિગમાર્થસમૃદ્ધ પુરાણ શ્રદ્ધાથી સાંભળવું. અધ્યાયનું નામ ‘વ્યાસ-પૂજન-પ્રકાર’.
Shlokas
Verse 1
शौनक उवाच । आचार्य्यपूजनं ब्रूहि सूत व्यासगुरोऽधुना । ग्रन्थस्य श्रवणान्ते हि किं कर्तव्यं तदप्यहो
શૌનકે કહ્યું—હે સૂત, હવે વ્યાસગુરુની પરંપરામાં આવેલા આચાર્યનું યથાવિધિ પૂજન જણાવો. અને આ ગ્રંથના શ્રવણના અંતે પછી શું કરવું, તે પણ કૃપા કરીને કહો.
Verse 2
सूत उवाच । पूजयेद्विधिवद्भक्त्याचार्य्यं श्रुत्वा कथां पराम् । ग्रन्थान्ते विधिवद्दद्यादाचार्य्याय प्रसन्नधीः
સૂતજીએ કહ્યું—આ પરમ પુણ્યકથા શ્રવણ કરીને ભક્તિપૂર્વક વિધિ મુજબ આચાર્યનું પૂજન કરવું. અને ગ્રંથના અંતે પ્રસન્ન ચિત્તે આચાર્યને યથાવિધિ દક્ષિણા અર્પણ કરવી.
Verse 3
ततो वक्तारमानम्य संपूज्य च यथाविधि । भूषणैर्हस्तकर्णानां वस्त्रैस्सौम्यादिभिस्सुधीः
પછી વિદ્વાને વક્તાને નમસ્કાર કરીને યથાવિધિ સંપૂર્ણ પૂજન કર્યું. તેણે હાથ અને કાનમાં આભૂષણો શોભાવ્યા અને ઉત્તમ વસ્ત્રો તથા અન્ય મનોહર દ્રવ્યો અર્પણ કર્યા.
Verse 4
शिवपूजासमाप्तौ तु दद्याद्धेनुं सवत्सिकाम् । कृत्वासनं सुवर्णस्य पलमानस्य साम्बरम्
શિવપૂજા પૂર્ણ થયા પછી વાછરડાંসহ ગાયનું દાન કરવું જોઈએ. તેમજ એક પલ વજનનું સુવર્ણ આસન, તેના આવરણসহ બનાવી (પવિત્ર દાનરૂપે) અર્પણ કરવું જોઈએ।
Verse 5
तत्रास्थाप्य शुभं ग्रंथं लिखितं ललिताक्षरैः । आचार्याय सुधीर्दद्यान्मुक्तः स्याद्भवबन्धनैः
ત્યાં લલિત અક્ષરોથી લખાયેલ શુભ ગ્રંથ સ્થાપી, બુદ્ધિમાન ભક્તે તેને આચાર્યને અર્પણ કરવો જોઈએ; તે કર્મથી તે ભવબંધનોથી મુક્ત થાય છે।
Verse 6
ग्रामो गजो हयश्चापि यथाशक्त्यपराणि च । मुने सर्वाणि देयानि वाचकाय महात्मने
હે મુને! યથાશક્તિ ગામ, હાથી, ઘોડો તથા અન્ય દાનો પણ—આ બધું મહાત્મા પુરાણવાચકને આપવાનું યોગ્ય છે।
Verse 7
विधानसहितं सम्यक्छतं हि सफलं स्मृतम् । पुराणं शौनकमुने सत्यमेवोदितं मया
વિધિ-વિધાન સહિત જે યોગ્ય રીતે કરવામાં આવે તે નિશ્ચયે ફળદાયક કહેવાય છે. હે શૌનક મુનિ, આ પુરાણ મેં માત્ર સત્યરૂપે જ કહ્યું છે.
Verse 8
तस्माद्विधानदुक्तं तु शृणुयाद्भक्तितो मुने । पुराणं निगमार्थाढ्यं पुण्यदं हृदयं श्रुतेः
અતએવ હે મુનિ, વિધાન મુજબ કહેલું આ પુરાણ ભક્તિપૂર્વક સાંભળવું જોઈએ. તે વેદાર્થથી સમૃદ્ધ, પુણ્યદાયક અને શ્રુતિનું હૃદયરૂપ છે.
Verse 43
इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितातायां व्यासपूजनप्रकारो नाम त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः
આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણના પંચમ ગ્રંથ ઉમાસંહિતામાં ‘વ્યાસપૂજનપ્રકાર’ નામનો ત્રેતાલીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.
Frequently Asked Questions
Rather than a mythic episode, the chapter presents a theological-ritual argument: hearing (śravaṇa) of Purāṇic discourse is not fully efficacious unless concluded with prescribed vidhi—especially honoring the ācārya/Vyāsa principle and the vācaka through worship and donations.
The cow-with-calf (dhenu savatsikā) signifies sustaining dharma and continuity of spiritual nourishment; the written grantha offered to the teacher sacralizes textual transmission and lineage; and dāna functions as ‘ritual sealing’ that converts listening into embodied commitment, purifying karmic residue and orienting the act toward mokṣa.
No distinct iconographic form of Śiva or Umā is foregrounded; Śiva appears as the ritual context (Śiva-pūjā completion), while the chapter’s focus is the guru/Vyāsa principle as the living conduit through which Śaiva scripture becomes spiritually operative.