वैभ्राजवन-प्रसङ्गः / The Episode of Vaibhrāja and the Yogic Forest (Vibhrāja-vana)
આ અધ્યાયમાં ભીષ્મ માર્કંડેય મુનિને આગળની ઘટનાઓ પૂછે છે. મુનિ સાત મનોનિગ્રહયુક્ત, ધર્મ‑યોગપરાયણ તપસ્વીઓનું વર્ણન કરે છે, જે વાયુ/જલાહાર અને કઠોર સંયમથી દેહને શુષ્ક કરી તપ કરે છે. પછી વૈભ્રાજ નામનો રાજા નંદનવનમાં ઇન્દ્ર સમ સમૃદ્ધિ ભોગવી ઘરે પરત આવે છે; તેનો અત્યંત ધર્માત્મા પુત્ર અનૂહ છે. રાજા અનૂહને રાજ્ય સોંપીને તપસ્વીઓના પ્રદેશમાં વનમાં જઈ તપશ્ચર્યા કરે છે; તેથી તે વન ‘વૈભ્રાજવન’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થઈ યોગસિદ્ધિપ્રદ તપઃક્ષેત્ર બને છે. ઉપદેશરૂપે કહેવામાં આવે છે કે કેટલાક યોગધર્મમાં સ્થિર રહે છે, કેટલાક યોગભ્રષ્ટ થઈ દેહ ત્યાગે છે; સ્મૃતિસંપન્ન અને મોહગ્રસ્તનો ભેદ પણ દર્શાવવામાં આવે છે. સ્વતંત્ર, બ્રહ્મદત્ત, છિદ્રદર્શી, સુનેત્ર વગેરે વેદ‑વેદાંગવિદ પાત્રો તથા પૂર્વજન્મ‑સ્મૃતિની સતતતા ઉલ્લેખાય છે. યોગસ્થૈર્ય, સ્મૃતિનું મહત્ત્વ અને પવિત્ર તપોવનની સિદ્ધિદાયક મહિમા આ અધ્યાયનું સાર છે।
Shlokas
Verse 1
भीष्म उवाच । मार्कण्डेय महाप्राज्ञ पितृभक्तिभृतां वर । किं जातं तु ततो ब्रूहि कृपया मुनिसत्तम
ભીષ્મે કહ્યું—હે મહાપ્રાજ્ઞ માર્કંડેય, પિતૃભક્તિ ધરાવનારામાં શ્રેષ્ઠ! કૃપા કરીને, હે મુનિશ્રેષ્ઠ, ત્યાર પછી શું બન્યું તે કહો।
Verse 2
मार्कण्डेय उवाच । ते धर्मयोगनिरतास्सप्त मानसचारिणः । वाय्वंबुभक्षास्सततं शरीरमुपशोषयन्
માર્કંડેયે કહ્યું—તે સાત ઋષિઓ ધર્મ અને યોગમાં નિરત, મુખ્યત્વે મનમાં જ વિહરતા (અંતર્મુખ) હતા. તેઓ સદા વાયુ અને જળ માત્ર આહાર કરીને તપથી શરીરને અત્યંત કૃશ અને શુષ્ક કરતા.
Verse 3
स राजांतःपुरवृतो नन्दने मघवा इव । क्रीडित्वा सुचिरं तत्र सभार्य्यस्स्वपुरं ययौ
અંતઃપુરની સ્ત્રીઓથી ઘેરાયેલો તે રાજા નંદનમાં મઘવા (ઇન્દ્ર)ની જેમ લાંબા સમય સુધી ક્રીડા કરીને, પછી પત્ની સાથે પોતાના નગરે ગયો।
Verse 4
अनूहो नाम तस्यासीत्पुत्रः परमधार्मिकः । तं वैभ्राजः सुतं राज्ये स्थापयित्वा वनं ययौ
તેને અનૂહ નામનો પરમધાર્મિક પુત્ર હતો. વૈભ્રાજે તે પુત્રને રાજ્ય પર સ્થાપિત કરીને વનમાં પ્રસ્થાન કર્યું।
Verse 5
तपः कर्तुं समारेभे यत्र ते सहचारिणः । स वै तत्र निराहारो वायुभक्षो महातपाः
જ્યાં તેના સહચર હતા, ત્યાં જ તેણે તપ કરવા આરંભ કર્યો. એ જ સ્થાને તે મહાતપસ્વી નિરાહાર રહી માત્ર વાયુને જ આહારરૂપે ધારણ કરીને રહ્યો.
Verse 6
ततो विभ्राजितं तेन विभ्राजं नाम तद्वनम् । बभूव सुप्रसिद्धं हि योगसिद्धिप्रदायकम्
પછી તેના તેજથી પ્રકાશિત થતાં તે વન ‘વિભ્રાજ’ નામે પ્રસિદ્ધ થયું. ખરેખર તે યોગસિદ્ધિ પ્રદાન કરનાર સ્થાન તરીકે સર્વત્ર સુપ્રસિદ્ધ બન્યું.
Verse 7
तत्रैव ते हि शकुनाश्चत्वारो योगधर्मिणः । योगभ्रष्टास्त्रयश्चैव देहत्यागकृतोऽभवन्
ત્યાં જ તે પક્ષીઓમાં ચાર યોગધર્મમાં સ્થિત હતા; પરંતુ ત્રણ યોગથી ભ્રષ્ટ થઈ દેહત્યાગ કરીને અંતને પામ્યા।
Verse 9
स्मृतिमंतोऽत्र चत्वारस्त्रयस्तु परिमोहिताः । स्वतन्त्रस्याह्वयो जातो ब्रह्मदत्तो महौजसः
અહીં ચાર સ્મૃતિમાન હતા, પરંતુ ત્રણ સંપૂર્ણ મોહિત હતા. ‘સ્વતંત્ર’ નામના પાસેથી મહૌજસ્વી ‘બ્રહ્મદત્ત’ નામનો પુત્ર જન્મ્યો।
Verse 10
छिद्रदर्शी सुनेत्रस्तु वेदवेदांगपारगौ । जातौ श्रोत्रियदायादौ पूर्वजातिसहाषितौ
છિદ્રદર્શી અને સુનેત્ર—બંને વેદ તથા વેદાંગોમાં પારંગત—શ્રોત્રીય બ્રાહ્મણોના વારસ તરીકે જન્મ્યા અને જાણે પૂર્વજન્મ સ્મરીને સાથે સાથે બોલતા હતા।
Verse 11
पंचालो बह्वृचस्त्वासीदाचार्यत्वं चकार ह । द्विवेदः पुंडरीकश्च छंदोगोऽध्वर्युरेव च
પાંચાલ બહ્વૃચ (ઋગ્વેદ-વિદ્વાન) હતો અને તેણે આચાર્યપદ નિભાવ્યું. તેમ જ દ્વિવેદ અને પુંડરીક હતા; એક છાન્દોગ (સામવેદ પરંપરાનો જાણકાર) તથા એક અધ્વર્યુ (યજુર્વેદીય યજ્ઞ-કર્તા) પણ હતો।
Verse 12
ततो राजा सुतं दृष्ट्वा ब्रह्मदत्तमकल्मषम् । अभिषिच्य स्वराज्ये तु परां गतिमवाप्तवान्
પછી રાજાએ નિષ્કલંક પુત્ર બ્રહ્મદત્તને જોઈ તેને પોતાના રાજ્ય પર અભિષેક કર્યો; અને ત્યારબાદ તે પરમ ગતિ—મોક્ષ—ને પ્રાપ્ત થયો।
Verse 13
पंचालः पुण्डरीकस्तु पुत्रौ संस्थाप्य मन्दिरे । विविशतुर्वनं तत्र गतौ परमिकां गतिम्
પંચાલ અને પુન્ડરીકે પોતાના બે પુત્રોને મંદિરમાં વિધિપૂર્વક સ્થાપી વનમાં પ્રવેશ કર્યો; ત્યાં શ્રીશિવની કૃપા અને ભક્તિના પરિપાકથી તેમણે પરમ ગતિ પ્રાપ્ત કરી।
Verse 14
ब्रह्मदत्तस्य भार्य्या तु सन्नितिर्माम भारत । सा त्वेकभावसंयुक्ता रेमे भर्त्रा सहैव तु
હે ભારત! બ્રહ્મદત્તની પત્ની સન્નિતિ નામની મારી પ્રત્યે ભક્તિયુક્ત હતી; એકનિષ્ઠ ભાવથી જોડાઈ તે પતિ સાથે આનંદથી રહી।
Verse 15
शेषास्तु चक्रवाका वै कांपिल्ये सहचारिणः । जाताः श्रोत्रियदायादा दरिद्रस्य कुले नृप
પરંતુ બાકી રહેલા ચક્રવાક પક્ષીઓ, હે નૃપ! કાંપિલ્યમાં પોતાના સાથીઓ સાથે જન્મ્યા; તેઓ શ્રોત્રીય બ્રાહ્મણોના વારસદાર હોવા છતાં ગરીબના કુળમાં ઉત્પન્ન થયા।
Verse 16
धृतिमान्सुमहात्मा च तत्त्वदर्शीं निरुत्सुकः । वेदाध्ययन सम्पन्नाश्चत्वारश्छिद्रदर्शिनः
તેઓ ધૈર્યવાન, સુમહાત્મા, તત્ત્વદર્શી અને નિરુત્સુક હતા; વેદાધ્યયનમાં નિપુણ એવા તે ચાર જણ આચાર અને મતના દોષો ઓળખવામાં કુશળ હતા।
Verse 17
ते योगनिरतास्सिद्धाः प्रस्थितास्सर्व एव हि । आमंत्र्य च मिथः शंभोः पदाम्भोजं प्रणम्य तु
તે સિદ્ધ પુરુષો યોગમાં નિરત હતા; તેઓ બધા પ્રસ્થાન કર્યા. પરસ્પર વિદાય લઈને તેમણે શંભુના પદાંબુજને પ્રણામ કર્યો।
Verse 18
शूरा ये सम्प्रपद्यन्ते अपुनर्भवकांक्षिणः । पापम्प्रणाशयन्त्वद्य तच्छम्भोः परमम्पदम्
જે શૂર ભક્તો અપુનર્ભવ (પુનર્જન્મરહિત) અવસ્થાની ઇચ્છાથી પૂર્ણ શરણાગતિ કરે છે, તેમના પાપો આજે નાશ પામે અને તેઓ શંભુ (શિવ)નું પરમ પદ પ્રાપ્ત કરે।
Verse 19
शारीरे मानसे चैव पापे वाग्जे महामुने । कृते सम्यगिदम्भक्त्या पठेच्छ्रद्धासमन्वितः
હે મહામુને, શરીર, મન અને વાણીથી પાપ ઊભાં થાય ત્યારે, શ્રદ્ધાસહિત યોગ્ય ભક્તિથી આ (સ્તોત્ર/ઉપદેશ)નું પાઠ કરવું જોઈએ; તેથી તે દોષો સમ્યક શમન પામે છે।
Verse 20
मुच्यते सर्वपापेभ्यश्शिवनामानुकीर्तनात् । उच्चार्यमाण एतस्मिन्देवदेवस्य तस्य वै
શિવનામનું વારંવાર કીર્તન કરવાથી સર્વ પાપોથી મુક્તિ મળે છે; કારણ કે દેવોના દેવ એવા પ્રભુનું આ નામ ઉચ્ચારતાં જ નિશ્ચયે શુદ્ધિ અને મોક્ષ આપે છે।
Verse 21
विलयं पापमायाति ह्यामभाण्डमिवाम्भसि । तस्मात्तत्संचिते पापे समनंतरमेव च
પાપ ઝડપથી લય પામે છે—જેમ કાચું માટીનું વાસણ પાણીમાં ઓગળી જાય. તેથી સચિત પાપ હોય તો તેનું શમન તરત જ કરવું જોઈએ।
Verse 22
जप्तव्यमेतत्पापस्य प्रशमाय महामुने । नरैः श्रद्धालुभिभूर्यस्सर्वकामफलाप्तये
હે મહામુને, પાપના શમન માટે અને સર્વ ધર્મ્ય ઇચ્છાઓના ફળની પ્રાપ્તિ માટે શ્રદ્ધાળુ લોકોએ તેનો વારંવાર જપ કરવો જોઈએ।
Verse 23
पुष्ट्यर्थमिममध्यायं पठेदेनं शृणोति वा । मुच्यते सर्वपापेभ्यो मोक्षं याति न संशयः
આધ્યાત્મિક પુષ્ટિ અને કલ્યાણાર્થે જે આ અધ્યાયનું પાઠ કરે અથવા માત્ર સાંભળે પણ, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ મોક્ષને પામે છે—એમાં સંશય નથી.
Verse 42
इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायां पितृकल्पे पितृभाववर्णनं नाम द्विचत्वारिंशोऽध्यायः
આ રીતે શ્રીશિવ મહાપુરાણના પંચમ વિભાગ ઉમા-સંહિતાના પિતૃકલ્પમાં ‘પિતૃભાવવર્ણન’ નામનો બેતાલીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.
Frequently Asked Questions
It narrates Vaibhrāja’s transition from royal life to forest austerity, establishing Vibhrāja-vana as a renowned siddhi-producing tapas-field, while arguing—through narrative contrast—that yogic attainment depends on steadiness and clarity rather than mere austerity alone.
The text encodes a yogic taxonomy: smṛti functions as the stabilizer of identity and practice across changing conditions, whereas moha destabilizes discipline, leading to yogic lapse (yogabhraṃśa). The forest motif externalizes an inner field where discrimination either consolidates practice into siddhi or collapses it into delusion.
No explicit named manifestation (svarūpa) of Śiva or Umā is foregrounded in the sampled verses; the chapter instead advances Śaiva yogic pedagogy indirectly through exemplars of tapas, renunciation, and the siddhi-bearing sacred landscape.