Dehāśucitā-vicāraḥ (Inquiry into the Impurity of the Body)

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । शृणु व्यास महाबुद्धे देहस्याशुचितां मुने । महत्त्वं च स्वभावस्य समासात्कथयाम्यहम्

સનત્કુમાર બોલ્યા—હે મહાબુદ્ધિ વ્યાસ, હે મુને, સાંભળો. હું દેહની અશુચિતા અને સ્વભાવના મહાન મહત્ત્વને સંક્ષેપમાં કહું છું.

Verse 2

शुक्रशोणितसंयोगाद्देहस्संजायते यतः । नित्यं विण्मूत्रसंपूर्णस्तेनायमशुचिस्स्मृतः

આ દેહ શુક્ર અને શોણિતના સંયોગથી જન્મે છે અને સદા વિણ્-મૂત્રથી પરિપૂર્ણ રહે છે; તેથી તેને અશુચિ માનવામાં આવ્યો છે. શૈવ જ્ઞાનની દૃષ્ટિએ આ બોધ વૈરાગ્ય જગાવે છે, નશ્વર દેહની આસક્તિ દૂર કરી સાધકને મોક્ષદાતા શુદ્ધ પતિ ભગવાન શિવ તરફ વાળે છે.

Verse 3

यथांतर्विष्ठया पूर्णश्शुचिमान्न बहिर्घटः । शोध्यमानो हि देहोऽयं तेनायमशुचिस्ततः

જેમ બહારથી સ્વચ્છ દેખાતો ઘડો અંદરથી વિષ્ઠાથી ભરેલો હોય તો શુચિ નથી, તેમ જ આ દેહ—જેને વારંવાર શુદ્ધ કરવો પડે—સ્વભાવથી અશુચિ છે.

Verse 4

संप्राप्यातिपवित्राणि पंचगव्यहवींषि चा । अशुचित्वं क्षणाद्यांति किमन्यदशुचिस्ततः

અતિ પવિત્ર કરનાર પદાર્થો—જેમ કે પંચગવ્ય અને હવનની પવિત્ર આહુતિ—ના સંપર્કથી અશુચિતા ક્ષણમાં નાશ પામે છે; તો પછી બીજી કઈ અશુચિતા બાકી રહે?

Verse 5

हृद्यान्यप्यन्नपानानि यं प्राप्य सुरभीणि च । अशुचित्वं प्रयांत्याशु किमन्यदशुचिस्ततः

હૃદયને ગમતાં અન્ન-પાન અને સુગંધિત દ્રવ્યો પણ તેને સ્પર્શતાં જ તુરંત અશુદ્ધ થઈ જાય છે. તો પછી તે અશુદ્ધ છે તેનો બીજો કયો પુરાવો જોઈએ?

Verse 6

हे जनाः किन्न पश्यंति यन्निर्याति दिनेदिने । स्वदेहात्कश्मलं पूतिस्तदाधारः कथं शुचिः

હે જનોએ, તમે કેમ નથી જોતા કે રોજેરોજ દેહમાંથી શું નીકળે છે? પોતાના શરીરમાંથી મલિનતા અને દુર્ગંધ સતત નીકળે છે; તો તેનો આધાર આ દેહ કેવી રીતે શુચિ કહેવાય?

Verse 7

देहस्संशोध्यमानोऽपि पंचगव्यकुशांबुभिः । घृष्यमाण इवांगारो निर्मलत्वं न गच्छति

દેહને પંચગવ્ય અને કુશજળથી શુદ્ધ કરવામાં આવે તોય તે સાચી નિર્મળતા પામતો નથી—જેમ અંગારો ઘસવાથી પણ નિષ્કલંક થતો નથી.

Verse 8

स्रोतांसि यस्य सततं प्रभवंति गिरेरिव । कफमूत्रपुरीषाद्यैस्स देहश्शुध्यते कथम्

જે દેહના પ્રવાહો પર્વતના ઝરણાંની જેમ સતત વહે છે—કફ, મૂત્ર, પુરીષ વગેરે રૂપે—તો એવો દેહ કેવી રીતે શુદ્ધ થાય?

Verse 9

सर्वाशुचिनिधानस्य शरीरस्य न विद्यते । शुचिरेकः प्रदेशोऽपि विण्मूत्रस्य दृतेरिव

આ શરીર સર્વ અશુચિનું નિવાસસ્થાન છે; તેમાં સાચે શુચિ એવો એક પણ પ્રદેશ નથી—જેમ મલ-મૂત્રથી ભરેલી ચામડાની થેલીમાં.

Verse 10

सृष्ट्वात्मदेहस्रोतांसि मृत्तोयैः शोध्यते करः । तथाप्यशुचिभांडस्य न विभ्रश्यति किं करः

દેહના માર્ગો-છિદ્રો રચાયા પછી હાથ માટી અને પાણીથી ધોઈ શકાય; છતાં અશુચિ પાત્રને સ્પર્શે તો મલિનતા હાથને ચોંટતી નથી શું?

Verse 11

कायस्सुगंधधूपाद्यैर्य न्नेनापि सुसंस्कृतः । न जहाति स्वभावं स श्वपुच्छमिव नामितम्

સુગંધ, ધૂપ વગેરે વડે કેટલો પણ પ્રયત્ન કરીને સંસ્કાર કરાય, તોય દેહ પોતાનો સ્વભાવ છોડતો નથી—જેમ દબાવી સીધી કરેલી કૂતરાની પૂંછડી સ્થિર રહેતી નથી.

Verse 12

यथा जात्यैव कृष्णोर्थः शुक्लस्स्यान्न ह्युपायतः । संशोद्ध्यमानापि तथा भवेन्मूर्तिर्न निर्मला

જેમ જે વસ્તુ જાતે જ કાળી હોય તે કોઈ ઉપાયથી સફેદ થતી નથી; તેમ જ જે મૂર્તિ સ્વભાવથી અશુદ્ધ હોય તે વારંવાર શુદ્ધ કરાય તોય ખરેખર નિર્મળ થતી નથી.

Verse 13

जिघ्रन्नपि स्वदुर्गंधं पश्यन्नपि स्वकं मलम् । न विरज्येत लोकोऽयं पीडयन्नपि नासिकाम्

પોતાની દુર્ગંધ સૂંઘતા હોવા છતાં, પોતાનો મલ જોતા હોવા છતાં—જે નાકને પીડે છે—આ લોક વૈરાગ્ય પામતો નથી; દેહમોહનું બંધન એવું જ છે.

Verse 14

अहो मोहस्य माहात्म्यं येनेदं छादितं जगत् । शीघ्रं पश्यन्स्वकं दोषं कायस्य न विरज्यते

અહો, મોહનું કેટલું માહાત્મ્ય! તેના વડે આ સમગ્ર જગત ઢંકાઈ ગયું છે. પોતાનો દોષ તરત જોઈ લેતાં પણ દેહ પ્રત્યે તત્કાળ વૈરાગ્ય થતું નથી.

Verse 15

स्वदेहस्य विगंधेन न विरज्येत यो नरः । विरागकारणं तस्य किमेतदुपदिश्यते

જે મનુષ્ય પોતાના દેહની દુર્ગંધ અને અશુચિતા જોઈને પણ વૈરાગ્ય પામતો નથી, તેને ઉપદેશથી વૈરાગ્યનું કયું કારણ શીખવાય?

Verse 16

सर्वस्यैव जगन्मध्ये देह एवाशुचिर्भवेत् । तन्मलावयवस्पर्शाच्छुचिरप्यशुचिर्भवेत्

આ જગતમાં સૌ માટે દેહ જ ખરેખર અશુચિ છે; દેહના મલિન અંગો અને સ્રાવના સ્પર્શથી શુચિ પણ અશુચિ બની જાય છે.

Verse 17

गंधलेपापनोदार्थ शौचं देहस्य कीर्तितम् । द्वयस्यापगमाच्छुद्धिश्शुद्धस्पर्शाद्विशुध्यति

દેહનું શૌચ તે કહેવાય છે જે દુર્ગંધ અને મલિન લેપ દૂર કરે. આ બન્ને દૂર થતાં શુદ્ધિ થાય છે; અને શુદ્ધના સ્પર્શથી મનુષ્ય સંપૂર્ણ વિશુદ્ધ બને છે.

Verse 18

गंगातोयेन सर्वेण मृद्भारैः पर्वतोपमैः । आमृत्योराचरेच्छौचं भावदुष्टो न शुध्यति

કોઈ સમસ્ત ગંગાજળથી સ્નાન કરે અને પર્વત સમાન માટીના ઢગલાંથી દેહ પર લેપ કરે, તથા મૃત્યુ સુધી બાહ્ય શૌચ આચરે—તોય ભાવદૂષ્ટ મનુષ્ય શુદ્ધ થતો નથી.

Verse 19

तीर्थस्नानैस्तपोभिर्वा दुष्टात्मा नैव शुध्यति । श्वदृतिः क्षालिता तीर्थे किं शुद्धिमधिगच्छति

તીર્થસ્નાન કે તપથી પણ દુષ્ટાત્મા કદી શુદ્ધ થતો નથી. તીર્થમાં કૂતરાની ખાલ ધોઈએ તો તે કઈ શુદ્ધિ પામે?

Verse 20

अंतर्भावप्रदुष्टस्य विशतोऽपि हुताशनम् । न स्वर्गो नापवर्गश्च देहनिर्दहनं परम्

જેનો અંતર્ભાવ દૂષિત છે, તે પવિત્ર અગ્નિમાં પ્રવેશે તોય ન સ્વર્ગ મળે ન અપવર્ગ (મોક્ષ); તે તો માત્ર પરમ દહન—દેહનો વિનાશ—જ કરે છે.

Verse 21

सर्वेण गांगेन जलेन सम्यङ् मृत्पर्वतेनाप्यथ भावदुष्टः । आजन्मनः स्नानपरो मनुष्यो न शुध्यतीत्येव वयं वदामः

અમે કહીએ છીએ કે ભાવદૂષ્ટ મનુષ્ય શુદ્ધ થતો નથી—ભલે તે સમસ્ત ગંગાજળથી યોગ્ય રીતે સ્નાન કરે, પવિત્ર પર્વતોની શુદ્ધ માટી પણ વાપરે, અને જન્મથી સ્નાનપરાયણ રહે તોય.

Verse 22

प्रज्वाल्य वह्निं घृततैलसिक्तं प्रदक्षिणावर्तशिखं महांतम् । प्रविश्य दग्धस्त्वपि भावदुष्टो न धर्ममाप्नोति फलं न चान्यत

ઘી અને તેલથી સિંંચી, જમણી તરફ વળતી શુભ શિખાવાળી મહાન અગ્નિ પ્રજ્વલિત કરીને તેમાં પ્રવેશી દગ્ધ થયો તોય—જો ભાવ દૂષિત હોય તો ન ધર્મ મળે, ન કોઈ આધ્યાત્મિક ફળ।

Verse 23

इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायां संसारचिकित्सायां देहा शुचित्वबाल्याद्यवस्थादुःखवर्णनं नाम त्रयोविंशोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણના પંચમ ગ્રંથ ઉમા-સંહિતાના ‘સંસાર-ચિકિત્સા’ પ્રકરણમાં ‘દેહની શુચિતા-અશુચિતા તથા બાલ્યાદિ અવસ્થાઓથી ઉત્પન્ન દુઃખનું વર્ણન’ નામનો ત્રેવીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।

Verse 24

भावशुद्धिः परं शौचं प्रमाणे सर्वकर्मसु । अन्यथाऽऽलिंग्यते कांता भावेन दुहितान्यथा

ભાવશુદ્ધિ જ પરમ શૌચ છે; સર્વ કર્મોમાં એ જ સાચું પ્રમાણ છે. નહીંતર ભાવદોષથી કોઈ પ્રિયાને દીકરી સમજી, અથવા દીકરીને પ્રિયા સમજી આલિંગન કરી બેસે।

Verse 25

मनसो भिद्यते वृत्तिरभिन्नेष्वपि वस्तुषु । अन्यथैव सुतं नारी चिन्तयत्यन्यथा पतिम्

વસ્તુઓ સ્વરૂપે અભિન્ન હોવા છતાં મનની વૃત્તિ ભિન્ન થઈ જાય છે. તેથી સ્ત્રી પુત્રને એક રીતે અને પતિને બીજા રીતે વિચારે છે.

Verse 26

पश्यध्वमस्य भावस्य महाभाग्यमशेषतः । परिष्वक्तोपि यन्नार्य्या भावहीनं न कामयेत्

આ ભાવનું મહાભાગ્ય સર્વ રીતે જુઓ; આલિંગિત હોવા છતાં સ્ત્રી ભાવહીન પુરુષને ઇચ્છતી નથી—એટલો આવશ્યક છે સચ્ચો ભાવ।

Verse 27

नाद्याद्विविधमन्नाद्यं भक्ष्याणि सुरभीणि च । यदि चिंतां समाधत्ते चित्ते कामादिषु त्रिषु

જો ચિત્ત કામાદિ ત્રણ દોષોની ચિંતામાં સ્થિર હોય, તો બે પ્રકારનું અન્ન તથા સુગંધિત રસાળ ભક્ષ્ય-ભોજ્ય સેવન ન કરવું જોઈએ।

Verse 28

गृह्यते तेन भावेन नरो भावाद्विमुच्यते । भावतश्शुचि शुद्धात्मा स्वर्गं मोक्षं च विंदति

મનુષ્ય જે ભાવ ગ્રહણ કરે છે તે ભાવથી જ બંધાય છે અને તે ભાવથી જ મુક્ત પણ થાય છે; શુદ્ધ ભાવથી અંતરાત્મા પવિત્ર બની સ્વર્ગ અને મોક્ષ બંને પામે છે।

Verse 29

भावेनैकात्मशुद्धात्मा दहञ्जुह्वन्स्तुवन्मृतः । ज्ञानावाप्तेरवाप्याशु लोकान्सुबहुयाजिनाम्

ભાવભક્તિથી એકાગ્ર અને અંતઃશુદ્ધ બની તે હોમમાં અર્પણ કરે, આહુતિ આપે અને શિવની સ્તુતિ કરે છે; મૃત્યુ પછી પણ તે શીઘ્ર જ્ઞાનપ્રાપ્તિનું લક્ષ્ય મેળવી બહુ યજ્ઞ કરનારાઓના ઉત્તમ લોકોને પામે છે।

Verse 30

ज्ञानामलांभसा पुंसां सद्वैराग्यमृदा पुनः । अविद्यारागविण्मूत्रलेपगंधविशोधनम्

દેહધારી જીવો માટે સત્યજ્ઞાનનું નિર્મળ જળ અને ફરી સ્થિર વૈરાગ્યની શુદ્ધિકારક માટી—અવિદ્યા અને રાગરૂપ મલ-મૂત્રના લેપ તથા દુર્ગંધને ધોઈને દૂર કરે છે।

Verse 31

एवमेतच्छरीरं हि निसर्गादशुचि स्मृतम् । त्वङ्मात्रसारं निःसारं कदलीसारसन्निभम्

આ રીતે આ શરીર સ્વભાવથી જ અશુચિ કહેવાયું છે. તેનો સાર માત્ર ચામડી જેવો દેખાય છે, ખરેખર તો નિઃસાર છે, અને કેળાના થડના ગૂદાની સમાન છે।

Verse 32

ज्ञात्वैवं दोषवद्देहं यः प्राज्ञश्शिथिलो भवेत् । देह भोगोद्भवाद्भावाच्छमचित्तः प्रसन्नधीः

આ રીતે દોષયુક્ત દેહને જાણી જે પ્રાજ્ઞ છે તે આસક્તિથી શિથિલ થાય છે. દેહભોગમાંથી જ ભાવો ઊપજે છે એમ જોઈ તે શાંતચિત્ત અને પ્રસન્નબુદ્ધિ બને છે.

Verse 33

सोऽतिक्रामति संसारं जीवन्मुक्तः प्रजायते । संसारं कदलीसारदृढग्राह्यवतिष्ठते

તે સંસારને અતિક્રમી દેહમાં જ જીવન્મુક્ત બને છે. તેના માટે સંસાર કેળાના થાંભલાના ગૂદાં જેવો—દૃઢ દેખાય છતાં સારહીન—પકડાય એવો જણાય છે.

Verse 34

एवमेतन्महाकष्टं जन्म दुःखं प्रकीर्तितम् । पुंसामज्ञानदोषेण नानाकार्मवशेन च

આ રીતે ‘જન્મ’ નામનું મહાકષ્ટદાયક દુઃખ પ્રકીર્તિત થયું છે. દેહધારીઓને તે અજ્ઞાનદોષથી અને વિવિધ કર્મોના વશ થવાથી પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 35

श्लोकार्धेन तु वक्ष्यामि यदुक्तं ग्रन्थकोटिभिः । ममेति परमं दुःखं न ममेति परं सुखम्

કરોડો ગ્રંથોએ જે કહ્યું છે તે હું અર્ધ શ્લોકમાં કહું છું—‘મારું’ એવો ભાવ પરમ દુઃખ છે, અને ‘મારું નથી’ એવો ભાવ પરમ સુખ છે.

Verse 36

बहवोपीह राजानः परं लोक मितो गताः । निर्ममत्वसमेतास्तु बद्धाश्शतसहस्रशः

અહીં અનેક રાજાઓ પણ પરમ લોકે ગયા; છતાં નિર્મમત્વયુક્ત હોવા છતાં તેઓ લાખો-લાખ બંધનમાં બંધાયેલા રહે છે।

Verse 37

गर्भस्थस्य स्मृतिर्यासीत्सा च तस्य प्रणश्यति । संमूर्छितेन दुःखेन योनियन्त्रनिपीडनात्

ગર્ભમાં રહેલી જે સ્મૃતિ હતી તે પણ નષ્ટ થાય છે; કારણ કે યોનિયંત્રના સંકોચન-દબાણથી તે ઘોર દુઃખમાં મૂર્છિત થાય છે।

Verse 38

बाह्येन वायुना वास्य मोहसङ्गेन देहिनः । स्पृष्टमात्रेण घोरेण ज्वरस्समुपजायते

દેહીના પ્રાણવાયુ પર બાહ્ય વાયુનો પ્રભાવ પડી તે મોહસંગમાં ફસાય છે; અને એ ભયંકર સ્પર્શમાત્રથી જ જ્વર ઉપજે છે।

Verse 39

तेन ज्वारेण महता सम्मोहश्च प्रजायते । सम्मूढस्य स्मृतिभ्रंशश्शीघ्रं संजायते पुनः

તે મહાજ્વરથી મોહ ઉત્પન્ન થાય છે; અને મોહગ્રસ્તનું સ્મૃતિભ્રંશ ઝડપથી વારંવાર થાય છે।

Verse 40

स्मृतिभ्रंशात्ततस्तस्य स्मृतिर्न्नोऽपूर्वकर्मणः । रतिः संजायते तूर्णं जन्तोस्तत्रैव जन्मनि

પછી સ્મૃતિભ્રંશથી તેને પૂર્વકર્મોની સ્મૃતિ ઊભી થતી નથી; પરંતુ એ જ જન્મમાં જીવમાં રતિ અને આસક્તિ ઝડપથી જન્મે છે।

Verse 41

रक्तो मूढश्च लोकोऽयं न कार्य्ये सम्प्रवर्तते । न चात्मानं विजानाति न परं न च दैवतम्

આ લોક રાગમાં બંધાયેલો અને મોહગ્રસ્ત હોવાથી કર્તવ્યકર્મમાં યોગ્ય રીતે પ્રવર્તતો નથી. તે ન પોતાને આત્મરૂપે જાણે છે, ન પરમ તત્ત્વને, ન દૈવને.

Verse 42

न शृणोति परं श्रेयस्सति कर्णेऽपि सन्मुने । न पश्यति परं श्रेयस्सति चक्षुषि तत्क्षमे

હે સન્મુને! કાન હોવા છતાં તે પરમ શ્રેયને સાંભળતો નથી; અને સક્ષમ આંખો હોવા છતાં તે પરમ શ્રેયને જોતો નથી.

Verse 43

समे पथि शनैर्गच्छन् स्खलतीव पदेपदे । सत्यां बुद्धौ न जानाति बोध्यमानो बुधैरपि

સમ માર્ગે ધીમે ચાલતો હોવા છતાં તે જાણે દરેક પગલે લથડે છે. બુદ્ધિમાનો સમજાવે તોય, સ્થિર વિવેકબુદ્ધિ ન હોવાથી તે સત્યને ઓળખતો નથી.

Verse 44

संसारे क्लिश्यते तेन गर्भलोभवशानुगः । गर्भस्मृतेन पापेन समुज्झितमतिः पुमान्

અતએવ સંસારમાં તે પુરુષ ક્લેશ ભોગવે છે, જે ગર્ભ-લોભના વશમાં ચાલે છે. ગર્ભસ્મૃતિરૂપ પાપથી તેની મતિ ત્યજાઈ જાય છે અને તે મોહગ્રસ્ત બને છે.

Verse 45

इत्थं महत्परं दिव्यं शास्त्रमुक्तं शिवेन तु । तपसः कथनार्थाय स्वर्गमोक्षप्रसाधनम्

આ રીતે પરમ મહાન અને દિવ્ય શાસ્ત્ર ભગવાન શિવે તપસ્યાના નિયમનું વર્ણન કરવા કહ્યું; તે સ્વર્ગ અને મોક્ષ—બન્ને સિદ્ધ કરાવનાર સાધન છે.

Verse 46

ये सत्यस्मिच्छिवे ज्ञाने सर्वकामार्थ साधने । न कुर्वन्त्यात्मनः श्रेयस्तदत्र महदद्भुतम्

સત્ય શિવજ્ઞાન—જે સર્વ ધર્મસંગત ઇચ્છાઓ અને પુરુષાર્થોને સિદ્ધ કરે છે—ઉપલબ્ધ હોવા છતાં જે પોતાનું પરમ શ્રેય સાધતા નથી; આ અહીં ખરેખર મહા આશ્ચર્ય છે.

Verse 47

अव्यक्तेन्द्रियवृत्तित्वाद्बाल्ये दुःखं महत्पुनः । इच्छन्नपि न शक्नोति वक्तुं कर्त्तुं प्रतिक्रियाम्

બાળપણમાં ઇન્દ્રિયવૃત્તિઓ અવ્યક્ત હોવાથી ફરી મહાદુઃખ થાય છે; ઇચ્છા હોવા છતાં તે બોલી શકતો નથી અને પ્રતિભાવરૂપે કશું કરી શકતો નથી.

Verse 48

दंतोत्थाने महद्दुःखमल्पेन व्याधिना तथा । बालरोगैश्च विविधै पीडा बालग्रहैरपि

દાંત ઊગવાના સમયે મોટું દુઃખ થાય છે; નાની બીમારી પણ કષ્ટ આપે છે. વિવિધ બાળરોગો તથા ‘બાલગ્રહ’ કહેવાતા ગ્રહબાધાથી પણ બાળક પીડાય છે.

Verse 49

क्वचित्क्षुत्तृट्परीतांगः क्वचित्तिष्ठति संरटन् । विण्मूत्रभक्षणाद्यं च मोहाद्बालस्समाचरेत्

ક્યારેક ભૂખ-તરસથી વ્યાકુળ શરીર લઈને અહીં-ત્યાં ભટકે છે, ક્યારેક ત્યાં જ ઊભો રહી આર્ત રોદન કરે છે. મોહવશ બાળબુદ્ધિજન મલ-મૂત્ર ભક્ષણ જેવી ઘૃણિત ક્રિયાઓ પણ કરી બેસે છે.

Verse 50

कौमारे कर्णपीडायां मातापित्रोश्च साधनः । अक्षराध्ययनाद्यैश्च नानादुःखं प्रवर्तते

બાળ્યાવસ્થામાં કાન છિદ્રાવવાની પીડા, માતા‑પિતાનું શાસન અને અક્ષરાધ્યયનાદિ શિક્ષણોથી દેહીને અનેક પ્રકારનાં દુઃખો ઉપજે છે।

Verse 51

बाल्ये दुःखमतीत्यैव पश्यन्नपि विमूढधीः । न कुर्वीतात्मनः श्रेयस्तदत्र महदद्भुतम्

બાળ્યના દુઃખો વટાવીને પણ, સત્ય જોઈને પણ, મોહગ્રસ્ત બુદ્ધિવાળો મનુષ્ય પોતાના આત્મકલ્યાણનું કાર્ય કરતો નથી—આ જ અહીં મહા અદ્ભુત છે.

Verse 52

प्रवृत्तेन्द्रियवृत्तित्वात्कामरोगप्रपीडनात् । तदप्राप्ते तु सततं कुतस्सौख्यं तु यौवने

ઇન્દ્રિયો સતત બહાર તરફ દોડે છે અને કામરોગથી મન પીડાય છે; ઇચ્છિત વસ્તુ ન મળે તો સતત અશાંતિ રહે—તો યુવાનીમાં સુખ ક્યાં?

Verse 53

ईर्ष्यया च महद्दुःखं मोहाद्रक्तस्य तस्य च । नेत्रस्य कुपितस्येव त्यागी दुःखाय केवलम्

ઈર્ષ્યાથી મહાદુઃખ થાય છે; અને મોહ-રાગથી મલિન મનવાળા માટે ત્યાગ પણ માત્ર પીડા બને છે—જેમ ક્રોધથી સળગતું આંખ.

Verse 54

न रात्रौ विंदते निद्रां कामाग्निपरिवेदितः । दिवापि च कुतस्सौख्यमर्थोपार्जनचिंतया

કામાગ્નિથી દગ્ધ થઈ તે રાત્રે નિદ્રા પામતો નથી; અને દિવસે પણ ધન ઉપાર્જનની ચિંતા સતાવે તો સુખ ક્યાંથી મળે?

Verse 55

स्त्रीष्वध्यासितचित्तस्य ये पुंसः शुक्रबिन्दवः । ते सुखाय न मन्यन्ते स्वेदजा इव ते तथा

જે પુરુષનું ચિત્ત સ્ત્રીઓમાં આસક્ત છે, તેના શુક્રબિંદુઓને સાચા સુખનું કારણ માનવામાં આવતું નથી; તે સ્વેદજ જીવોની જેમ નીચ અને ક્ષણભંગુર છે.

Verse 56

कृमिभिस्तुद्यमानस्य कुष्ठिनो वानरस्य च । कंडूयनाभितापेन यद्भवेत्स्त्रिषु तद्विदः

કૃમિઓથી કોતરાતો કુષ્ઠી વાનર જેવો દાહ અને ખંજવાળથી પીડાય છે, તેવી જ પીડા સ્ત્રીઓમાં પણ પ્રગટ થાય છે—એવું વિદ્વાનો જાણે છે.

Verse 57

यादृशं मन्यते सौख्यं गंडे पूतिविनिर्गमात् । तादृशं स्त्रीषु मन्तव्यं नाधिकं तासु विद्यते

ગાંઠમાંથી દુર્ગંધયુક્ત પુય નીકળે ત્યારે જે સુખ માનવામાં આવે છે, સ્ત્રીઓમાં કહેવાતું સુખ પણ એવું જ સમજવું; ઇન્દ્રિયભોગરૂપે તેમાં વધુ કંઈ નથી.

Verse 58

विण्मूत्रस्य समुत्सर्गात्सुखं भवति यादृशम् । तादृशं स्त्रीषु विज्ञेयं मूढैः कल्पितमन्यथा

વિણ-મૂત્રનો ઉત્સર્ગ થતાં જેવો સુખાનુભવ થાય છે, સ્ત્રીઓ સાથેના કામભોગમાં પણ એવો જ સુખ છે એમ જાણો; તેને ભિન્ન માનવું મૂઢોની કલ્પના છે.

Verse 59

नारीष्ववस्तुभूतासु सर्वदोषाश्रयासु वा । नाणुमात्रं सुखं तासु कथितं पंचचूडया

પંચચૂડા એ કહ્યું—“સ્ત્રીઓ અસાર અને સર્વ દોષોના આશ્રયરૂપ કહેવાય છે; તેમામાં અણુમાત્ર પણ સાચું સુખ નથી.”

Verse 60

सम्माननावमानाभ्यां वियोगेनेष्टसंगमात् । यौवनं जरया ग्रस्तं क्व सौख्यमनुपद्रवम्

માન-અપમાનના આઘાતથી, પ્રિયસંગના વિયોગથી, અને યૌવનને જરા ગ્રસી લે ત્યારે—આ લોકમાં નિર્વિઘ્ન સુખ ક્યાં છે? તેથી અચલ શરણ શ્રીશિવના ચરણોમાં જ છે।

Verse 61

वलीपलितखालित्यैश्शिथिलिकृतविग्रहम् । सर्वक्रियास्वशक्तिं च जरया जर्जरीकृतम्

ચાંદલા, સફેદ વાળ અને ટકલા પડવાથી દેહ શિથિલ થાય છે; અને જરાથી મનુષ્ય સર્વ ક્રિયાઓમાં શક્તિહીન થઈ જર્જર બને છે.

Verse 62

स्त्रीपुंसयौवनं हृद्यमन्योऽन्यस्य प्रियं पुरा । तदेव जरयाग्रस्तमनयोरपि न प्रियम्

પૂર્વે સ્ત્રી-પુરુષનું યૌવન હૃદયને રોચક હતું અને તેઓ પરસ્પર પ્રિય હતા. એ જ યૌવન જ્યારે જરાથી ગ્રસ્ત થાય, ત્યારે બંનેને પણ અપ્રિય લાગે છે.

Verse 63

अपूर्ववत्स्वमात्मानं जरया परिवर्तितम् । यः पश्यन्नपि रज्येत कोऽन्यस्तस्मादचेतनः

પોતાના જ સ્વરૂપને જરાથી બદલાયેલું—પૂર્વવત્ ન રહેલું—જોઈને પણ જે આસક્ત રહે, તેના કરતાં વધુ અચેતન બીજો કોણ?

Verse 64

जराभिभूतः पुरुषः पुत्रीपुत्रादिबांधवैः । आसक्तत्वाद्दुराधर्षैर्भृत्यैश्च परिभूयते

જરાથી અભિભૂત પુરુષને પુત્રી, પુત્ર, પૌત્ર વગેરે બંધુઓ તિરસ્કારે છે; અને આસક્તિના કારણે તે પહેલાં દુર્ધર્ષ રહેલા સેવકો દ્વારા પણ અપમાનિત થાય છે.

Verse 65

धर्ममर्थं च कामं वा मोक्षं वातिजरातुरः । अशक्तस्साधितुं तस्माद्युवा धर्मं समाचरेत्

અતિ વૃદ્ધ અને રોગગ્રસ્ત મનુષ્ય ધર્મ, અર્થ, કામ અથવા મોક્ષ પણ સાધવામાં અસમર્થ બને છે. તેથી યુવાન અવસ્થામાં જ પ્રયત્નપૂર્વક ધર્મનું આચરણ કરવું જોઈએ.