शिवतत्त्ववर्णनम् (Śiva-tattva-varṇana) — “Description/Exposition of the Principle of Śiva”
અધ્યાય ૯માં ભક્તિ અને સ્તુતિના પ્રતિસાદરૂપે શિવનું કૃપામય સ્વપ્રાકટ્ય અને ત્યારબાદ પ્રમાણિક જ્ઞાનદાન વર્ણવાયું છે. બ્રહ્મા કહે છે કે મહાદેવ પરમ પ્રસન્ન થઈ કરુણાનિધિ રૂપે પ્રગટ થાય છે—પંચવક્ત્ર, ત્રિનેત્ર, જટાધારી, ભસ્મલિપ્ત દેહ, આભૂષણોથી શોભિત અને બહુભુજ; આ રૂપ માત્ર શણગાર નથી, પરંતુ દિવ્ય પ્રકાશન છે. વિષ્ણુ બ્રહ્મા સાથે સ્તોત્રગાન કરીને શ્રદ્ધાપૂર્વક શિવની સમીપ જાય છે. ત્યાર પછી શિવ પોતાના ‘શ્વાસ-રૂપે’ નિગમ અર્પે છે અને વિષ્ણુને જ્ઞાન ઉપદેશે છે; આગળ બ્રહ્માને પણ એ જ પરમાત્મા જ્ઞાન આપે છે—અર્થાત્ પ્રકાશન અનુકંપા-આધારિત છે. પછી વિષ્ણુ પૂછે છે—શિવને કેવી રીતે પ્રસન્ન કરવો, યોગ્ય પૂજા-ધ્યાન કેવી રીતે કરવું, તેમને અનુકૂળ/વશ્ય કેવી રીતે કરવું, અને શિવાજ્ઞાથી કયા કર્મ કરવાના—આ રીતે શિવતત્ત્વ આધારિત શૈવ આચારની સ્થાપના થાય છે.
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । अथाकर्ण्य नुर्तिविष्णुकृतां स्वस्य महेश्वरः । प्रादुर्बभूव सुप्रीतस्सवामं करुणानिधिः
બ્રહ્માએ કહ્યું—પોતાના હિતાર્થે વિષ્ણુએ કરેલું નૃત્ય સાંભળી કરુણાનિધિ મહેશ્વર અતિ પ્રસન્ન થઈ વામા સહિત પ્રાદુર્ભૂત થયા।
Verse 2
पंचवक्त्रस्त्रिनयनो भालचन्द्रो जटाधरः । गौरवर्णो विशालाक्षो भस्मोद्धूलितविग्रहः
તે પંચવક્ત્ર અને ત્રિનેત્ર હતા; ભાળ પર ચંદ્ર શોભતો હતો અને જટાધારી હતા. ગૌરવર્ણ, વિશાળ નેત્રોવાળા, તેમનું દિવ્ય શરીર પવિત્ર ભસ્મથી ધૂળાયેલું હતું।
Verse 3
दशबाहुर्नीलगल सर्वाभरणभूषितः । सर्वांगसुन्दरो भस्मत्रिपुण्ड्रांकितमस्तकः
તે દશબાહુ, નીલકંઠ અને સર્વ આભૂષણોથી અલંકૃત હતા. સર્વાંગસુંદર, તેમના મસ્તક પર ભસ્મનું પવિત્ર ત્રિપુંડ્ર અંકિત હતું।
Verse 4
तं दृष्ट्वा तादृशं देवं सवामं परमेश्वरम् । तुष्टाव पुनरिष्टाभिर्वाग्भिर्विष्णुर्मया सह
તે અદભુત રૂપે વામા સહિત પ્રગટ થયેલા પરમેશ્વર દેવને જોઈ, વિષ્ણુએ મારી સાથે ફરી ઇષ્ટ અને પસંદ કરેલા વચનો વડે તેમની સ્તુતિ કરી।
Verse 5
निगमं श्वासरूपेण ददौ तस्मै ततो हरः । विष्णवे च प्रसन्नात्मा महेशः करुणाकरः
પછી કરુણાસાગર મહેશ—હર—પ્રસન્નહૃદયે તેને નિગમ (વેદ) પોતાના શ્વાસરૂપે દાન કર્યો; અને એ જ રીતે વિષ્ણુને પણ આપ્યો.
Verse 6
ततो ज्ञानमदात्तस्मै हरये परमात्मने । परमात्मा पुनर्मह्यं दत्तवान्कृपया मुने
પછી મેં પરમાત્મા હરિને તે જ્ઞાન આપ્યું. હે મુનિ, એ પરમાત્માએ કૃપાથી એ જ્ઞાન ફરી મને પ્રદાન કર્યું.
Verse 7
संप्राप्य निगमं विष्णुः पप्रच्छ पुनरेव तम् । कृतार्थस्सांजलिर्नत्वा मया सह महेश्वरम्
નિગમ (વેદ) પ્રાપ્ત કરીને વિષ્ણુએ તેમને ફરી પ્રશ્ન કર્યો. હેતુ સિદ્ધ થતાં, તેણે અંજલિ બાંધી, મારી સાથે મહેશ્વરને નમસ્કાર કરીને ઊભો રહ્યો.
Verse 8
विष्णुरुवाच । कथं च तुष्यसे देव मया पूज्यः कथं प्रभो । कथं ध्यानं प्रकर्तव्यं कथं व्रजसि वश्यताम्
વિષ્ણુએ કહ્યું—હે દેવ! તમે કેવી રીતે પ્રસન્ન થાઓ છો? હે પ્રભુ! હું તમારી પૂજા કેવી રીતે કરું? ધ્યાન કેવી રીતે કરવું? અને કયા ઉપાયથી તમે કૃપાળુ બની સુલભ થાઓ છો?
Verse 9
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां प्रथम खण्डे सृष्ट्युपाख्याने शिवतत्त्ववर्णनो नाम नवमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રીશિવ મહાપુરાણના દ્વિતીય ગ્રંથ—રુદ્રસંહિતા—ના પ્રથમ ખંડ, સૃષ્ટ્યુપાખ્યાનમાં “શિવતત્ત્વવર્ણન” નામનો નવમ અધ્યાય સમાપ્ત થયો.
Verse 10
एतत्सर्वं महाराज कृपां कृत्वाऽवयोः प्रभो । कथनीयं तथान्यच्च विज्ञाय स्वानुगौ शिव
હે મહારાજ, હે પ્રભુ! અમ બંને પર કૃપા કરીને આ બધું કહો; અને હે શિવ, અમને તમારા અનુગામી ભક્ત જાણીને જે કંઈ વધુ કહેવાયોગ્ય હોય તે પણ કહો।
Verse 11
ब्रह्मोवाच । इत्येतद्वचनं श्रुत्वा प्रसन्नो भगवान्हरः । उवाच वचनं प्रीत्या सुप्रसन्नः कृपानिधिः
બ્રહ્માએ કહ્યું—આ વચન સાંભળી ભગવાન હર અતિ પ્રસન્ન થયા. કરુણાના નિધિ, પરમ પ્રસન્ન, તેમણે પ્રેમપૂર્વક હર્ષથી ઉત્તર આપ્યો।
Verse 12
श्रीशिव उवाच । भक्त्या च भवतोर्नूनं प्रीतोहं सुरसत्तमौ । पश्यतं मां महादेवं भयं सर्वं विमुंचताम्
શ્રીશિવે કહ્યું—હે દેવશ્રેષ્ઠો! તમારી ભક્તિથી હું નિશ્ચયે પ્રસન્ન છું. મને મહાદેવ રૂપે જુઓ અને સર્વ ભય ત્યજી દો।
Verse 13
मम लिंगं सदा पूज्य ध्येयं चैतादृशं मम । इदानीं दृश्यते यद्वत्तथा कार्यं प्रयत्नतः
મારું લિંગ સદા પૂજનીય છે અને આ જ મારા સ્વરૂપમાં ધ્યાન કરવા યોગ્ય છે. અત્યારે જેમ દેખાય છે તેમ જ પ્રયત્નપૂર્વક રચવું જોઈએ।
Verse 14
पूजितो लिंगरूपेण प्रसन्नो विविधं फलम् । दास्यामि सर्वलोकेभ्यो मनोभीष्टान्यनेकशः
લિંગરૂપે મારી પૂજા થાય ત્યારે હું પ્રસન્ન થઈ વિવિધ ફળ આપું છું; સર્વ લોકના જીવોને તેમના મનગમતા અનેક વર હું વારંવાર પ્રદાન કરું છું।
Verse 15
यदा दुःखं भवेत्तत्र युवयोस्सुरसत्तमौ । पूजिते मम लिंगे च तदा स्याद्दुःखनाशनम्
હે દેવશ્રેષ્ઠો! જ્યારે પણ તમારે બંનેને દુઃખ થાય, ત્યારે મારા લિંગની પૂજા થાય તો એ પૂજાજ દુઃખનો નાશ કરે છે।
Verse 16
युवां प्रसूतौ प्रकृतेर्मदीयाया महाबलौ । गात्राभ्यां सव्यसव्याभ्यां मम सर्वेश्वरस्य हि
તમે બંને મહાબળવાન મારી જ પ્રકૃતિમાંથી પ્રસૂત થયા છો; હું સર્વેશ્વર છું—મારા દેહના ડાબા અને જમણા અંગોથી તમે પ્રગટ થયા છો।
Verse 17
अयं मे दक्षिणात्पार्श्वाद्ब्रह्मा लोकपितामहः । वामपार्श्वाच्च विष्णुस्त्वं समुत्पन्नः परात्मनः
મારા જમણા પાર्श્વથી લોકપિતામહ બ્રહ્મા ઉત્પન્ન થયા છે; અને મારા ડાબા પાર्श્વથી તું વિષ્ણુ ઉત્પન્ન થયો છે, હે પરાત્મન।
Verse 18
प्रीतोहं युवयोस्सम्यग्वरं दद्यां यथेप्सितम् । मयि भक्तिर्दृढा भूयाद्युवयोरभ्यनुज्ञया
હું તમ બંનેથી સાચે જ પ્રસન્ન છું; તમે જેમ ઇચ્છો તેમ વર હું આપું છું. તમારી સંમતિથી મારી પ્રત્યે તમારી ભક્તિ સદા દૃઢ થતી રહે।
Verse 19
पार्थिवीं चैव मन्मूर्तिं विधाय कुरुतं युवाम् । सेवां च विविधां प्राज्ञौ कृत्वा सुखमवाप्स्यथ
મારા સ્વરૂપનું માટીનું પ્રતીક ઘડીને, તમે બંને જ્ઞાનીજન તેની વિવિધ પ્રકારની સેવા-પૂજા કરો; એમ કરવાથી તમે સુખ અને મંગળ પ્રાપ્ત કરશો.
Verse 20
ब्रह्मन्सृष्टिं कुरु त्वं हि मदाज्ञापरिपालकः । वत्स वत्स हरे त्वं च पालयैवं चराचरम्
હે બ્રહ્મા! તું મારી આજ્ઞાનો નિષ્ઠાપૂર્વક પાલક છે; તેથી સૃષ્ટિ-કાર્ય કર. અને હે વત્સ, હે હરિ! તું પણ એ જ રીતે ચરાચર સર્વ જગતનું પાલન-રક્ષણ કર.
Verse 21
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा नौ प्रभुरताभ्यां पूजाविधिमदाच्छुभाम् । येनैव पूजितश्शंभुः फलं यच्छत्यनेकशः
બ્રહ્માએ કહ્યું—આમ કહીને પ્રભુએ અમને બંનેને શુભ પૂજા-વિધિ અર્પી; જેના દ્વારા પૂજિત થતાં શંભુ અનેક રીતે અનેક ફળ આપે છે.
Verse 22
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचश्शंभोर्मया च सहितो हरिः । प्रत्युवाच महेशानं प्रणिपत्य कृतांजलिः
બ્રહ્માએ કહ્યું—શંભુના વચનો સાંભળી, મારી સાથે હરિએ મહેશાનને પ્રણામ કર્યો અને હાથ જોડીને ઉત્તર આપ્યો.
Verse 23
विष्णुरुवाच । यदि प्रीतिः समुत्पन्ना यदि देयो वरश्च नौ । भक्तिर्भवतु नौ नित्यं त्वयि चाव्यभिचारिणी
વિષ્ણુએ કહ્યું—જો તારા હૃદયમાં સાચી પ્રીતિ ઉત્પન્ન થઈ હોય અને અમને વર આપવાનો હોય, તો તારા પ્રત્યે અમારી ભક્તિ સદાય રહે—અવ્યભિચારિણી, કદી તારા પરથી ન ડગે તેવી।
Verse 24
त्वमप्यवतरस्वाद्य लीलया निर्गुणोपि हि । सहायं कुरु नौ तात त्वं परः परमेश्वरः
હે આદ્ય પ્રભુ! તમે નિર્ગુણ હોવા છતાં તમારી દિવ્ય લીલાથી આજે અવતરો. હે તાત, અમને સહાય કરો; તમે જ પરમ પરમેશ્વર છો.
Verse 25
आवयोर्देवदेवेश विवादमपि शोभनम् । इहागतो भवान्यस्माद्विवादशमनाय नौ
હે દેવદેવેશ! અમારો આ વિવાદ પણ શોભન અને યોગ્ય છે. તમે અહીં આવ્યા છો, તેથી અમારા વિવાદને શમાવી સમાધાન કરવા જ આવ્યા છો.
Verse 26
ब्रह्मोवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा पुनः प्राह हरो हरिम् । प्रणिपत्य स्थितं मूर्ध्ना कृतांजलिपुटः स्वयम्
બ્રહ્માએ કહ્યું: તેના વચન સાંભળી હર (શિવ) એ ફરી હરિ (વિષ્ણુ) ને સંબોધ્યા. પોતે મસ્તક નમાવી પ્રણામ કરીને, હાથ જોડીને ભક્તિપૂર્વક ઊભા રહી બોલ્યા.
Verse 27
श्रीमहेश उवाच । प्रलयस्थितिसर्गाणां कर्ताहं सगुणोऽगुणः । परब्रह्म निर्विकारी सच्चिदानंदलक्षणः
શ્રી મહેશ બોલ્યા: પ્રલય, સ્થિતિ અને સૃષ્ટિનો કર્તા હું જ છું—સગુણ પણ અને નિર્ગુણ પણ. હું પરબ્રહ્મ છું, નિર્વિકાર; મારું સ્વરૂપ સત્-ચિત્-આનંદ છે.
Verse 28
त्रिया भिन्नो ह्यहं विष्णो ब्रह्मविष्णुहराख्यया । सर्गरक्षालयगुणैर्निष्कलोहं सदा हरे
હે હરે! સર્જન, રક્ષણ અને લયના ગુણોથી મને બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને હર—એવા ત્રણ નામે ભિન્ન કહે છે; પરંતુ સત્યમાં હું સદા નિષ્કલ, અવિભાજ્ય છું.
Verse 29
स्तुतोऽहं यत्त्वया विष्णो ब्रह्मणा मेऽवतारणे । प्रार्थनां तां करिष्यामि सत्यां यद्भक्तवत्सलः
હે વિષ્ણુ! મારા અવતરણ સમયે તું અને બ્રહ્માએ મારી સ્તુતિ કરી છે; તેથી હું તે પ્રાર્થનાને નિશ્ચયે સત્ય કરીશ, કારણ કે હું સદા ભક્તવત્સલ છું।
Verse 30
मद्रूपं परमं ब्रह्मन्नीदृशं भवदंगतः । प्रकटीभविता लोके नाम्ना रुद्रः प्रकीर्तितः
હે બ્રહ્મન! મારા સ્વરૂપરૂપ આ પરમ બ્રહ્મ તારા જ અંગમાંથી આ રીતે પ્રકટ થશે અને લોકમાં ‘રુદ્ર’ નામે પ્રખ્યાત થશે।
Verse 31
मदंशात्तस्य सामर्थ्यं न्यूनं नैव भविष्यति । योहं सोहं न भेदोस्ति पूजाविधिविधानतः
તે મારો અંશ હોવાથી તેની સામર્થ્ય કદી ઓછું નહીં થાય. ‘તે હું છું અને હું તે છું’—પૂજા-વિધિ અને વિધાન બાબતે કોઈ ભેદ નથી।
Verse 32
यथा च ज्योतिषस्संगाज्जलादेः स्पर्शता न वै । तथा ममागुणस्यापि संयोगाद्बन्धनं न हि
જેમ પ્રકાશના સંયોગથી જળ વગેરે તેને ખરેખર ‘સ્પર્શ’ કરી શકતા નથી, તેમ ગુણાતીત એવા મને પણ માત્ર સંયોગથી બંધન થતું નથી।
Verse 33
शिवरूपं ममैतञ्च रुद्रोऽपि शिववत्तदा । न तत्र परभेदो वै कर्तव्यश्च महामुने
મારું આ સ્વરૂપ નિશ્ચયે શિવ જ છે; અને તે સમયે રુદ્ર પણ શિવ સમાન છે. તેથી, હે મહામુને, ત્યાં કોઈ ઊંચ-નીચનો ભેદ કરવો નહિ.
Verse 34
वस्तुतो ह्येकरूपं हि द्विधा भिन्नं जगत्युत । अतो न भेदा विज्ञेयः शिवे रुद्रे कदाचन
વાસ્તવમાં તે એક જ સ્વરૂપ છે; પરંતુ જગતમાં જાણે બે રૂપે ભિન્ન દેખાય છે. તેથી શિવ અને રુદ્રમાં ક્યારેય ભેદ માનવો નહીં।
Verse 35
सुवर्णस्य तथैकस्य वस्तुत्वं नैव गच्छति । अलंकृतिकृते देव नामभेदो न वस्तुतः
જેમ એક જ સોનું આભૂષણ બન્યા પછી પણ તત્ત્વે બદલાતું નથી, તેમ, હે દેવ, નામભેદ માત્ર રૂપ-અલંકારના કારણે છે—વસ્તુતઃ નહીં।
Verse 36
तथैकस्या मृदो भेदो नानापात्रे न वस्तुतः । कारणस्यैव कार्ये च सन्निधानं निदर्शनम्
તેમ જ એક જ માટીનો અનેક પાત્રોમાં ભેદ વાસ્તવમાં નથી. આ દૃષ્ટાંત છે કે કારણ જ કાર્યમાં પણ સન્નિહિત રહે છે—ઉત્પત્તિનું મૂળ પરિણામમાં નિવાસ કરે છે।
Verse 37
ज्ञातव्यं बुधवर्यैश्च निर्मलज्ञानिभिः सुरौ । एवं ज्ञात्वा भवभ्यां तु न दृश्यं भेदकार णम्
હે દેવો! આ તત્ત્વ શ્રેષ્ઠ બુદ્ધિમાનો અને નિર્મળ જ્ઞાનીઓએ જાણવું યોગ્ય છે. આમ જાણી લીધા પછી તમારાં બન્ને વચ્ચે ભેદનું કોઈ કારણ હવે દેખાતું નથી.
Verse 38
वस्तुवत्सर्वदृश्यं च शिवरूपम्मतम्मम । अहं भवानजश्चैव रुद्रो योऽयं भविष्यति
મારા મત પ્રમાણે, વસ્તુરૂપે જે કંઈ દેખાય છે તે સર્વ શિવરૂપ જ છે. હું, તમે અને અજ (બ્રહ્મા) પણ શિવ જ છીએ; અને જે આગળ રુદ્ર બનશે તે પણ શિવ જ છે.
Verse 39
एकरूपा न भेदस्तु भेदे वै बंधनं भवेत् । तथापि च मदीयं हि शिवरूपं सनातनम्
હું એકરૂપ, અખંડ સ્વભાવનો છું—મારામાં ભેદ નથી. જ્યાં ભેદ માનવામાં આવે છે ત્યાં બંધન થાય છે. તેમ છતાં મારું પોતાનું શિવરૂપ સનાતન છે.
Verse 40
मूलीभूतं सदोक्तं च सत्यज्ञानमनंतकम् । एवं ज्ञात्वा सदा ध्येयं मनसा चैव तत्त्वतः
તેમને સર્વનું મૂળકારણ, સદા સત્યરૂપ, સત્ય-ચૈતન્યરૂપ અને અનંત જાણીને—એ રીતે સમજી મનથી તત્ત્વતઃ હંમેશાં તેમનું ધ્યાન કરવું જોઈએ।
Verse 41
श्रूयतां चैव भो ब्रह्मन्यद्गोप्यं कथ्यते मया । भवंतौ प्रकृतेर्यातौ नायं वै प्रकृतेः पुनः
હે બ્રહ્મન, સાંભળો—હું એક ગુપ્ત વાત કહું છું. તમે બંને પ્રકૃતિમાંથી ઉત્પન્ન થયા છો; પરંતુ આ (પરમેશ્વર) પ્રકૃતિમાંથી ફરી જન્મ લેતા નથી।
Verse 42
मदाज्ञा जायते तत्र ब्रह्मणो भ्रुकुटेरहम् । गुणेष्वपि यथा प्रोक्तस्तामसः प्रकृतो हरः
ત્યાં મારી આજ્ઞાથી હું બ્રહ્માના ભ્રુકુટીમાંથી પ્રાદુર્ભવ છું. અને ગુણોમાં પણ, જેમ કહ્યું છે તેમ, હું—હર—પ્રકૃતિ અનુસાર તામસ રૂપે પ્રગટ થાઉં છું।
Verse 43
वैकारिकश्च विज्ञेयो योऽहंकार उदाहृतः । नामतो वस्तुतो नैव तामसः परिचक्ष्यते
જે અહંકારને ‘વૈકારિક’ કહેવાયો છે, તેને તેમ જ સમજવો; તે ન નામથી, ન વાસ્તવથી ‘તામસ’ કહેવાતો નથી।
Verse 44
एतस्मात्कारणाद्ब्रह्मन्करणीयमिदं त्वया । सृष्टिकर्ता भव ब्रह्मन्सृष्टेश्च पालको हरिः
અતએવ, હે બ્રહ્મન્! આ કાર્ય તારે જ કરવાનું—તું જગતનો સૃષ્ટિકર્તા થા; અને સૃષ્ટિનો પાલક તથા ધારક હરિ (વિષ્ણુ) થાઓ.
Verse 45
मदीयश्च तथांऽशो यो लयकर्ता भविष्यति । इयं या प्रकृतिर्देवी ह्युमाख्या परमेश्वरी
અને મારો જ એક અંશ લયનો કર્તા બનશે; આ જે દેવી પ્રકૃતિ છે, તે જ ‘ઉમા’ નામની પરમેશ્વરી છે.
Verse 46
तस्यास्तु शक्तिर्वा देवी ब्रह्माणं सा भजिष्यति । अन्या शक्तिः पुनस्तत्र प्रकृतेः संभविष्यति
તે દેવીની શક્તિ બ્રહ્મા સાથે એકરૂપ થશે; અને ત્યાં જ પ્રકૃતિમાંથી ફરી બીજી એક શક્તિ ઉત્પન્ન થશે.
Verse 47
समाश्रयिष्यति विष्णुं लक्ष्मीरूपेण सा तदा । पुनश्च काली नाम्ना सा मदंशं प्राप्स्यति ध्रुवम्
ત્યારે તે લક્ષ્મીરૂપે વિષ્ણુનો આશ્રય લેશે; અને ફરી ‘કાળી’ નામ ધારણ કરી તે નિશ્ચયે મારા અંશને પ્રાપ્ત કરશે.
Verse 48
ज्योती रूपेण सा तत्र कार्यार्थे संभविष्यति । एवं देव्यास्तथा प्रोक्ताश्शक्तयः परमाश्शुभाः
ત્યાં દિવ્ય કાર્યસિદ્ધિ માટે તે જ્યોતિરૂપે પ્રગટ થશે; આ રીતે દેવીની પરમ શુભ શક્તિઓ વર્ણવાઈ છે.
Verse 49
सृष्टिस्थितिलयानां हि कार्यं तासां क्रमाद्ध्रुवम् । एतस्याः प्रकृत्तेरंशा मत्प्रियायास्सुरौत्तम
સૃષ્ટિ, સ્થિતિ અને લય—આ જ તેમનું કાર્ય છે, જે ક્રમથી નિશ્ચિત રીતે થાય છે. હે દેવોત્તમ, મારી પ્રિયા દેવી આ પ્રકૃતિનો એક અંશ છે.
Verse 50
त्वं च लक्ष्मीमुपाश्रित्य कार्यं कर्तुमिहार्हसि । ब्रह्मंस्त्वं च गिरां देवीं प्रकृत्यंशामवाप्य च
અને તું, હે બ્રહ્મન્, લક્ષ્મીનો આશ્રય લઈને અહીં કાર્ય કરવા યોગ્ય છે. તેમજ વાણીદેવી (સરಸ್ವતી) અને પ્રકૃતિનો અંશ પ્રાપ્ત કરીને તારો નિયત કાર્ય યથાવિધિ કર.
Verse 51
सृष्टिकार्यं हृदा कर्तुम्मन्निदेशादिहार्हसि । अहं कालीं समाश्रित्य मत्प्रियांशां परात्पराम्
અહીં મારા આદેશ અનુસાર દૃઢ હૃદયથી સૃષ્ટિકાર્ય કરવા તું યોગ્ય છે. હું પરાત્પરા, મારી પ્રિય અંશરૂપા કાળીનું આશ્રય લઈને આ કાર્યને શક્તિ આપું છું.
Verse 52
रुद्ररूपेण प्रलयं करिष्ये कार्यमुत्तमम् । चतुर्वर्णमयं लोकं तत्सर्वैराश्रमै ध्रुवम्
રુદ્રરૂપ ધારણ કરીને હું પ્રલય કરું છું—આ પરમ દિવ્ય કાર્ય છે. અને ચાર વર્ણો તથા સર્વ આશ્રમો સહિત લોકવ્યવસ્થાને ધ્રુવ વિધાનરૂપે સ્થાપિત કરીશ.
Verse 53
तदन्यैर्विविधैः कार्यैः कृत्वा सुखमवाप्स्यथः । ज्ञानविज्ञानसंयुक्तो लोकानां हितकारकः
પછી અન્ય વિવિધ કાર્યો પણ કરીને તું સુખ પ્રાપ્ત કરશ—જ્ઞાન અને વિજ્ઞાનથી યુક્ત થઈ, લોકોના હિતકર્તા બનશ.
Verse 54
मुक्तिदोऽत्र भवानद्य भव लोके मदाज्ञया । मद्दर्शने फलं यद्वत्तदेव तव दर्शने
મારી આજ્ઞાથી તું હવે આ લોકમાં મુક્તિદાતા બનીને રહેજે. મારા દર્શનથી જે ફળ મળે છે, એ જ ફળ તારા દર્શનથી પણ પ્રાપ્ત થશે.
Verse 55
इति दत्तो वरस्तेद्य सत्यं सत्यं न संशयः । ममैव हृदये विष्णुर्विष्णोश्च हृदये ह्यहम्
આ રીતે આજે તને આ વરદાન અપાયું છે—સત્ય, સત્ય, તેમાં કોઈ શંકા નથી. વિષ્ણુ મારા હૃદયમાં નિવાસ કરે છે અને હું પણ વિષ્ણુના હૃદયમાં નિવાસ કરું છું.
Verse 56
उभयोरंतरं यो वै न जानाति मनो मम । वामांगजो मम हरिर्दक्षिणांगोद्भवो विधिः
જે મારા મન મુજબ તે બંને વચ્ચેનો આંતરિક ભેદ સાચે જાણતો નથી, તે જાણે—હરી (વિષ્ણુ) મારા ડાબા અંગથી જન્મ્યા છે અને વિધિ (બ્રહ્મા) મારા જમણા અંગથી પ્રગટ થયા છે.
Verse 57
महाप्रलयकृद्रुद्रो विश्वात्मा हृदयोद्भवः । त्रिधा भिन्नो ह्यहं विष्णो ब्रह्मविष्णुभवाख्यया
હું રુદ્ર છું—મહાપ્રલયનો કર્તા, વિશ્વાત્મા, હૃદયમાંથી ઉદ્ભવેલો. હું જ વિષ્ણુ પણ છું; અને બ્રહ્મા, વિષ્ણુ તથા ભવ (શિવ) એવા નામોથી હું ત્રિરૂપે પ્રગટ થાઉં છું.
Verse 58
सर्गरक्षालयकरस्त्रिगुणैरज आदिभिः । गुणभिन्नश्शिवस्साक्षात्प्रकृते पुरुषात्परः
ત્રિગુણો તથા અજા (બ્રહ્મા) આદિ દેવતાઓ દ્વારા સર્જન, પાલન અને પ્રલયનું કાર્ય સాక్షાત્ શિવ જ કરે છે. પરંતુ શિવ ગુણોથી ભિન્ન છે—તે પ્રકૃતિ અને પુરુષ બંનેથી પરે પરમેશ્વર છે.
Verse 59
परं ब्रह्माद्वयो नित्योऽनन्तः पूर्णो निरंजनः । अंतस्तमो वहिस्सत्त्वस्त्रिजगत्पालको हरिः
તે પરમ બ્રહ્મ છે—અદ્વય, નિત્ય, અનંત, પૂર્ણ અને નિરંજન. અંતરમાં તે તમસથી પર છે, બહાર સત્ત્વરૂપે પ્રગટે છે; હરિરૂપે તે ત્રિજગતનું પાલન-રક્ષણ કરે છે.
Verse 60
अंतस्सत्त्वस्तमोबाह्यस्त्रिजगल्लयकृद्धरः
તે અંતરમાં સત્ત્વમય છે અને બહાર તમસથી પર છે; તે જ ધારક ત્રિજગતનું પાલન કરનાર અને લય કરનાર છે.
Verse 61
अंतर्बहीरजाश्चैव त्रिजगत्सृष्टिकृद्विधिः । एवं गुणास्त्रिदेवेषु गुणभिन्नः शिवः स्मृतः
અંતર અને બહાર રજોગુણથી યુક્ત વિધિ (બ્રહ્મા) ત્રિજગતનો સર્જક છે. આ રીતે ત્રિદેવો ગુણોથી ઓળખાય છે; પરંતુ શિવને ગુણભિન્ન, ગુણાતીત (નિર્ગુણ) તરીકે સ્મરવામાં આવે છે.
Verse 62
विष्णो सृष्टिकरं प्रीत्या पालयैनं पितामहम् । संपूज्यस्त्रिषु लोकेषु भविष्यसि मदाज्ञया
હે વિષ્ણુ, સૃષ્ટિકર્તા આ પિતામહ (બ્રહ્મા)નું પ્રેમથી પાલન-રક્ષણ કર. મારી આજ્ઞાથી તું ત્રણેય લોકમાં પૂજ્ય બનશે.
Verse 63
तव सेव्यो विधेश्चापि रुद्र एव भविष्यति । शिवपूर्णावतारो हि त्रिजगल्लयकारकः
જેની તું ઉપાસના કરે છે અને જેને વિધાતા બ્રહ્મા પણ પૂજે છે, તે જ નિશ્ચયે રુદ્ર થશે. તે શિવનો પૂર્ણ અવતાર છે, ત્રિજગતનો લયકારક છે.
Verse 64
पाद्मे भविष्यति सुतः कल्पे तव पितामहः । तदा द्रक्ष्यसि मां चैव सोऽपि द्रक्ष्यति पद्मजः
પદ્મ-કલ્પમાં તારો પુત્ર જ તારો પિતામહ બનશે. ત્યારે તું મને દર્શન કરશ, અને તે પદ્મજ (બ્રહ્મા) પણ મને દર્શન કરશે.
Verse 65
एवमुक्त्वा महेशानः कृपां कृत्वातुलां हरः । पुनः प्रोवाच सुप्रीत्या विष्णुं सर्वेश्वरः प्रभुः
આમ કહી મહેશાન હરએ અતુલ કરુણા વરસાવી. પછી સર્વેશ્વર પ્રભુએ મહા પ્રીતિથી વિષ્ણુને ફરી સંબોધ્યો.
Frequently Asked Questions
Śiva (Maheśvara) manifests (prādurbabhūva) in a theophanic form after hearing/receiving devotional praise, prompting Viṣṇu and Brahmā to hymn him and seek instruction.
It encodes Vedic authority as emanational revelation from Śiva himself—knowledge is not merely composed but issued as a vital, intrinsic outflow of the supreme reality.
Pañcavaktra, trinayana, jaṭā, bhasma, ornaments, and multiple arms are foregrounded to present Śiva’s form as a doctrinal map—omniscience, transcendence, and compassionate sovereignty made visually legible.