शब्दब्रह्मतनुवर्णनम् — Description of the Form of Śabda-Brahman
આ અધ્યાયમાં શબ્દ/નાદને બ્રહ્મ-શિવનું પ્રકાશક સ્વરૂપ માની તત્ત્વચિંતનાત્મક વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. બ્રહ્મા કહે છે—દીન પર દયા કરનાર અને અહંકાર હરણ કરનાર શંભુ, દેવોના દર્શન-અભિલાષાના પ્રસંગે પ્રતિસાદ આપે છે. ત્યારે સ્પષ્ટ અને દીર્ઘ (પ્લુત) ‘ૐ’ નાદ પ્રગટ થાય છે. વિષ્ણુ ધ્યાનપૂર્વક આ મહાધ્વનિનું મૂળ શોધે છે અને લિંગના સંદર્ભે ઓંકારના અકાર, ઉકાર, મકાર તથા અંત્ય નાદને અનુભવે છે. સૂર્યમંડળ, અગ્નિતેજ, ચંદ્રશીતલ કાંતિ અને સ્ફટિકશુદ્ધિ જેવી તેજસ્વી ઉપમાઓથી વર્ણ-દિશા અને તત્ત્વસ્તરો દર્શાવાયા છે. અંતે તુરીયાતીત, નિર્મળ, નિષ્કલ, નિઃક્ષોભ પરતત્ત્વ—અદ્વૈત, શૂન્યસદૃશ, બાહ્ય-આંતરિક ભેદથી પર, છતાં બંનેનું આધાર—એ રીતે નિરૂપણ થાય છે.
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । एवं तयोर्मुनिश्रेष्ठ दर्शनं कांक्षमाणयोः । विगर्वयोश्च सुरयोः सदा नौ स्थितयोर्मुने
બ્રહ્માએ કહ્યું—હે મુનિશ્રેષ્ઠ, તે બે દેવો દર્શનની ઇચ્છા રાખતા અને ગર્વથી ફૂલેલા હતા; અને હે મુને, અમે ત્યાં સદા સ્થિત રહ્યા।
Verse 2
दयालुरभवच्छंभुर्दीनानां प्रतिपालकः । गर्विणां गर्वहर्ता च सवेषां प्रभुरव्ययः
શંભુ દયાળુ હતા—દીનજનના પ્રતિપાલક; ગર્વિષ્ટોના ગર્વને હરનાર; અને સર્વના અવિનાશી પ્રભુ।
Verse 3
तदा समभवत्तत्र नादो वै शब्दलक्षणः । ओमोमिति सुरश्रेष्ठात्सुव्यक्तः प्लुतलक्षणः
ત્યારે ત્યાં શબ્દસ્વરૂપ નાદ પ્રગટ થયો. દેવશ્રેષ્ઠમાંથી ‘ઓમ્, ઓમ્’ આ અક્ષર સ્પષ્ટ રીતે, દીર્ઘ નાદ સાથે ગુંજ્યું।
Verse 4
किमिदं त्विति संचिंत्य मया तिष्ठन्महास्वनः । विष्णुस्सर्वसुराराध्यो निर्वैरस्तुष्टचेतसा
“આ શું છે?” એમ વિચારીને હું ત્યાં જ ઊભો રહ્યો; તે મહાન નાદ સતત ગુંજતો રહ્યો. સર્વ દેવોથી આરાધ્ય વિષ્ણુ વૈરરહિત, પ્રસન્ન અને શાંત ચિત્તે સ્થિત હતા।
Verse 5
लिंगस्य दक्षिणे भागे तथापश्यत्सनातनम् । आद्यं वर्णमकाराख्यमुकारं चोत्तरं ततः
ત્યારે તેણે લિંગના દક્ષિણ ભાગે સનાતન તત્ત્વનું દર્શન કર્યું—પ્રથમ ‘અ’ નામનો આદ્ય વર્ણ, અને તેના ઉપર ત્યારબાદ ‘ઉ’ વર્ણ।
Verse 6
मकारं मध्यतश्चैव नादमंतेऽस्य चोमिति । सूर्यमंडलवद्दृष्ट्वा वर्णमाद्यं तु दक्षिणे
‘મ’ અક્ષરને મધ્યમાં સ્થિત માની ધ્યાન કરવું, અને અંતે તેનો સૂક્ષ્મ નાદ—આ રીતે ‘ૐ’. સૂર્યમંડળ સમાન તેજસ્વી જોઈ, આદ્ય અક્ષરને જમણા (દક્ષિણ) ભાગે સ્થાપવું।
Verse 7
उत्तरे पावकप्रख्यमुकारमृषि सत्तम । शीतांशुमण्डलप्रख्यं मकारं तस्य मध्यतः
હે ઋષિશ્રેષ્ઠ! ઉત્તર ભાગમાં અગ્નિ સમ તેજસ્વી ‘ઉ’ અક્ષર છે; અને તેના મધ્યમાં શીતાંશુ (ચંદ્ર) મંડળ સમ પ્રકાશમાન ‘મ’ અક્ષર છે।
Verse 8
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां प्रथमखण्डे सृष्ट्युपाख्याने शब्दब्रह्मतनुवर्णनो नामाष्टमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણની દ્વિતીય રુદ્રસંહિતાના પ્રથમ ખંડના સૃષ્ટ્યુપાખ્યાનમાં ‘શબ્દબ્રહ્મ-તનુવર્ણન’ નામનો આઠમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।
Verse 9
निर्द्वंद्वं केवलं शून्यं बाह्याभ्यंतरवर्जितम् । स बाह्यभ्यंतरे चैव बाह्याभ्यंतरसंस्थितम्
તે દ્વંદ્વરહિત, એકમાત્ર, અવર્ણનીય ‘શૂન્ય’ સમાન, બાહ્ય-આભ્યંતર ભેદથી પર છે; છતાં એ જ પ્રભુ બહાર અને અંદર બંનેમાં સ્થિત, બંનેમાં પ્રતિષ્ઠિત છે।
Verse 10
आदिमध्यांतरहितमानंदस्यापिकारणम् । सत्यमानन्दममृतं परं ब्रह्मपरायणम्
તે આદિ, મધ્ય અને અંતથી રહિત છે; આનંદનું પણ કારણ તે જ છે। તે સત્યસ્વરૂપ—આનંદ, અમૃત, પરમ બ્રહ્મ છે; તે પરાત્પર તત્ત્વ (શિવ)માં જ પરમ આશ્રય છે।
Verse 11
कुत एवात्र संभूतः परीक्षावोऽग्निसंभवम् । अधोगमिष्याम्यनलस्तंभस्यानुपमस्य च
અહીં આ અગ્નિજન્ય પરીક્ષા ક્યાંથી ઉપજી? તે અનુપમ અગ્નિસ્તંભની તપાસ કરવા હું નીચે જઈશ।
Verse 12
वेदशब्दोभयावेशं विश्वात्मानं व्यचिंतयत् । तदाऽभवदृषिस्तत्र ऋषेस्सारतमं स्मृतम्
તેણે વેદધ્વનિથી બંને બાજુ વ્યાપ્ત વિશ્વાત્માનું ચિંતન કર્યું. ત્યારે ત્યાં જ એક ઋષિ પ્રગટ થયા, જે ઋષિઓમાં સારતમ તરીકે સ્મરાય છે।
Verse 13
तेनैव ऋषिणा विष्णुर्ज्ञातवान्परमेश्वरम् । महादेवं परं ब्रह्म शब्दब्रह्मतनुं परम्
એ જ ઋષિ દ્વારા વિષ્ણુએ પરમેશ્વરને જાણ્યા—મહાદેવને, જે પરબ્રહ્મ છે અને જેમનું સ્વરૂપ જ પરમ શબ્દબ્રહ્મ છે.
Verse 14
चिंतया रहितो रुद्रो वाचो यन्मनसा सह । अप्राप्य तन्निवर्तंते वाच्यस्त्वेकाक्षरेण सः
રુદ્ર સર્વ ચિંતન-કલ્પનાથી રહિત છે; મન સાથેની વાણી પણ તેમને ન પામી પાછી વળે છે. છતાં તેઓ તે એક અવિનાશી અક્ષર—‘ૐ’—થી સૂચિત થાય છે.
Verse 15
एकाक्षरेण तद्वाक्यमृतं परमकारणम् । सत्यमानन्दममृतं परं ब्रह्म परात्परम्
એક અક્ષરથી ઉચ્ચારાયેલું તે વાક્ય અમૃતરૂપ અને પરમ કારણ છે. એ જ સત્ય, આનંદ અને અમરત્વ—પરાત્પર પરમ બ્રહ્મ છે.
Verse 16
एकाक्षरादकाराख्याद्भगवान्बीजकोण्डजः । एकाक्षरादुकाराख्याद्धरिः परमकारणम्
‘અ’ નામના એક અક્ષરથી બીજ-અંડજ ભગવાન પિતામહ બ્રહ્મા પ્રગટ થયા. ‘ઉ’ નામના એક અક્ષરથી હરિ (વિષ્ણુ) પ્રગટ થયા—પાલનના પરમ કારણ.
Verse 17
एकाक्षरान्मकाराख्याद्भगवान्नीललोहितः । सर्गकर्ता त्वकाराख्यो ह्युकाराख्यस्तु मोहकः
‘મ’ નામના એક અક્ષરથી ભગવાન નીલલોહિત પ્રગટ થાય છે. ‘ત’ અક્ષરથી સર્ગકર્તા પ્રગટ થાય છે, અને ‘હુ’ અક્ષર મોહક—જે માયાથી જીવોને ઢાંકે છે.
Verse 18
मकाराख्यस्तु यो नित्यमनुग्रहकरोऽभवत् । मकाराख्यो विभुर्बीजी ह्यकारो बीज उच्यते
‘મ’ નામે પ્રસિદ્ધ તે તત્ત્વ નિત્ય અનુગ્રહ કરનાર બન્યું. ‘મ’ તરીકે નિર્દિષ્ટ સર્વવ્યાપી પ્રભુ બીજસ્વરૂપ છે, અને ‘અ’ અક્ષર પણ બીજ કહેવાય છે.
Verse 19
उकाराख्यो हरिर्योनिः प्रधानपुरुषेश्वरः । बीजी च बीजं तद्योनिर्नादाख्यश्च महेश्वरः
‘ઉ’ નામે પ્રસિદ્ધ હરિ જ યોનિ (ઉત્પત્તિ-સ્થાન) છે, જે પ્રધાન અને પુરુષના અધિેશ્વર છે. તે જ બીજધારી અને બીજ સ્વયં; અને એ જ યોનિ ‘નાદ’ નામે મહેશ્વર છે.
Verse 20
बीजी विभज्य चात्मानं स्वेच्छया तु व्यवस्थितः । अस्य लिंगादभूद्बीजमकारो बीजिनः प्रभोः
બીજસ્વરૂપ પ્રભુએ પોતાની સ્વેચ્છાથી પોતાને વિભાજિત કરી પ્રકટ રૂપે સ્થિત થયા. તે બીજિનઃ પરમેશ્વરના લિંગમાંથી ‘અ’ અક્ષરરૂપ બીજ ઉત્પન્ન થયું.
Verse 21
उकारयोनौ निःक्षिप्तमवर्द्धत समंततः । सौवर्णमभवच्चांडमावेद्य तदलक्षणम्
‘ઉ’ અક્ષરની યોનિમાં નિક્ષિપ્ત થયેલું તે સર્વ દિશાઓમાં વિસ્તર્યું. ત્યારબાદ સુવર્ણમય બ્રહ્માંડ પ્રગટ થયું અને તે આદિતત્ત્વનાં લક્ષણો પ્રકટ કર્યાં.
Verse 22
अनेकाब्दं तथा चाप्सु दिव्यमंडं व्यवस्थितम् । ततो वर्षसहस्रांते द्विधाकृतमजोद्भवम्
ઘણા વર્ષો સુધી તે દિવ્ય મંડલ જળમાં સ્થિત રહ્યું. પછી હજાર વર્ષ પૂર્ણ થતાં તે અજ-ઉદ્ભવ તત્ત્વ દ્વિધા થઈ પ્રગટ થયું.
Verse 23
अंडमप्सु स्थितं साक्षाद्व्याघातेनेश्वरेण तु । तथास्य सुशुभं हैमं कपालं चोर्द्ध्वसंस्थितम्
બ્રહ્માંડ જળમાં સాక్షાત્ સ્થિત હતું; પછી સ્વયં ઈશ્વરના પ્રચંડ આઘાતથી તે વિદિર્ણ થયું. ત્યારબાદ તેનું અતિ શોભન સુવર્ણમય ઉપરનું કપાલ ઉપર ઊઠીને સ્થિર રહ્યું.
Verse 24
जज्ञे सा द्यौस्तदपरं पृथिवी पंचलक्षणा । तस्मादंडाद्भवो जज्ञे ककाराख्यश्चतुर्मुखः
ત્યાથી પ્રથમ દ્યૌ (સ્વર્ગ) ઉત્પન્ન થયું અને પછી પંચલક્ષણાવાળી પૃથ્વી પ્રગટ થઈ. એ જ અંડમાંથી ભવ (શિવ) એ સૃષ્ટિકાર્ય માટે ‘ક’ અક્ષરથી પ્રસિદ્ધ ચતુર્મુખ બ્રહ્માને ઉત્પન્ન કર્યા.
Verse 25
स स्रष्टा सर्वलोकानां स एव त्रिविधः प्रभुः । एवमोमोमिति प्रोक्तमित्याहुर्यजुषां वराः
એ જ સર્વ લોકોના સ્રષ્ટા છે; એ જ ત્રિવિધ પ્રકટ થનાર પ્રભુ છે. ‘ઓં, ઓં’ એમ કહેવાયું છે—એવું યજુર્વેદના શ્રેષ્ઠ ઋષિઓ કહે છે.
Verse 26
यजुषां वचनं श्रुत्वा ऋचः समानि सादरम् । एवमेव हरे ब्रह्मन्नित्याहुश्चावयोस्तदा
યજુર્વેદનું વચન સાંભળી ઋગ્વેદની ઋચાઓ અને સામવેદના સામો આદરપૂર્વક બોલ્યા—“હા, એમ જ છે, હે હરિ! હે બ્રહ્મન! તમારાં બન્ને વિષે અમે સદૈવ એમ જ કહીએ છીએ.”
Verse 27
ततो विज्ञाय देवेशं यथावच्छक्तिसंभवैः । मंत्रं महेश्वरं देवं तुष्टाव सुमहोदयम्
પછી શક્તિના યથોચિત પ્રાકટ્યથી પ્રગટ થયેલા દેવેશને યથાર્થ રીતે જાણી, તેણે મંત્રસ્વરૂપ, મહામંગલમય દેવ મહેશ્વરની સ્તુતિ કરી.
Verse 28
एतस्मिन्नंतरेऽन्यच्च रूपमद्भुतसुन्दरम् । ददर्श च मया सार्द्धं भगवान्विश्वपालकः
આ વચ્ચે ભગવાન—વિશ્વના પાલક—મારી સાથે મળીને બીજું એક અદ્ભુત અને અત્યંત સુંદર રૂપ દર્શન કર્યું.
Verse 29
पंचवक्त्रं दशभुजं गौरकर्पूरवन्मुने । नानाकांति समायुक्तं नानाभूषणभूषितम्
હે મુને! તેણે શિવને પંચવક્ત્ર, દશભુજ, કપૂર સમ ગૌરવર્ણ, નાનાવિધ કાંતિથી યુક્ત અને વિવિધ દિવ્ય આભૂષણોથી ભૂષિત રૂપે જોયા।
Verse 30
महोदारं महावीर्यं महापुरुषलणम् । तं दृष्ट्वा परमं रूपं कृतार्थोऽभून्मया हरिः
તે મહોદાર, મહાવીર્યવાન અને મહાપુરુષના લક્ષણોથી ચિહ્નિત હતા. તે પરમ, અતુલ રૂપને જોઈને હું—હરિ (વિષ્ણુ)—કૃતાર્થ થયો।
Verse 31
अथ प्रसन्नो भगवान्महेशः परमेश्वरः । दिव्यं शब्दमयं रूपमाख्याय प्रहसन्स्थितः
ત્યારે ભગવાન મહેશ, પરમેશ્વર, પ્રસન્ન થયા. તેમણે પોતાના દિવ્ય શબ્દમય સ્વરૂપનું વર્ણન કરીને મંદ હાસ્ય સાથે સ્થિત રહ્યા।
Verse 32
अकारस्तस्य मूर्द्धा हि ललाटो दीर्घ उच्यते । इकारो दक्षिणं नेत्रमीकारो वामलोचनम्
‘અ’ અક્ષર જ તેમનું મસ્તક છે; વિશાળ લલાટને તેનું દીર્ઘ સ્વરૂપ કહેવામાં આવે છે. ‘ઇ’ અક્ષર તેમનું જમણું નેત્ર અને ‘ઈ’ અક્ષર તેમનું ડાબું નેત્ર છે।
Verse 33
उकारो दक्षिणं श्रोत्रमूकारो वाम उच्यते । ऋकारो दक्षिणं तस्य कपोलं परमेष्ठिनः
‘ઉ’ પરમેષ્ઠિનનું જમણું કાન કહેવાય છે, ‘ઊ’ ડાબું; અને ‘ઋ’ તે પરમેશ્વરના જમણા કપોલ તરીકે ઘોષિત છે.
Verse 34
वामं कपोलमूकारो लृ लॄ नासापुटे उभे । एकारश्चोष्ठ ऊर्द्ध्वश्च ह्यैकारस्त्वधरो विभोः
‘ઉ’ અક્ષર ડાબો કપોલ છે; ‘લૃ’ અને ‘લૄ’ બે નાસાપુટ છે. ‘એ’ ઉપરનો ઓઠ અને ‘ઐ’ સર્વવ્યાપી પ્રભુનો નીચલો ઓઠ છે.
Verse 35
ओकारश्च तथौकारो दन्तपंक्तिद्वयं क्रमात् । अमस्तु तालुनी तस्य देवदेवस्य शूलिनः
ક્રમ મુજબ ‘ઓ’ અને ‘ઔ’ બે દાંતની પંક્તિઓ છે; અને ‘અં’ ધ્વનિ દેવદેવ, શૂલધારી મહાદેવના બે તાલુ કહેવાય છે.
Verse 36
कादिपंचाक्षराण्यस्य पञ्च हस्ताश्च दक्षिणे । चादिपंचाक्षराण्येवं पंच हस्तास्तु वामतः
‘ક’થી શરૂ થતા પાંચ અક્ષરો જમણી બાજુના પાંચ હાથ પર સ્થિત છે; તેમજ ‘ચ’થી શરૂ થતા પાંચ અક્ષરો ડાબી બાજુના પાંચ હાથ પર સ્થિત છે.
Verse 37
टादिपंचाक्षरं पादास्तादिपंचाक्षरं तथा । पकार उदरं तस्य फकारः पार्श्व उच्यते
‘ટ’થી શરૂ થતા પાંચ અક્ષરો પગોમાં; તેમજ ‘ત’થી શરૂ થતા પાંચ અક્ષરો પણ. ‘પ’ અક્ષર તેમનું ઉદર છે અને ‘ફ’ અક્ષર તેમનો પાર्श્વ કહેવાય છે.
Verse 38
बकारो वामपार्श्वस्तु भकारः स्कंध उच्यते । मकारो हृदयं शंभोर्महादेवस्य योगिनः
‘બ’ પ્રભુના ડાબા પાર्श્વનું સૂચક છે, ‘ભ’ સ્કંધ કહેવાય છે; અને ‘મ’ યોગિરાજ મહાદેવ શંભુનું હૃદય છે.
Verse 39
यकारादिसकारान्ता विभोर्वै सप्तधातवः । हकारो नाभिरूपो हि क्षकारो घ्राण उच्यते
‘ય’ થી ‘સ’ સુધીના અક્ષરો સર્વવ્યાપી વિભુના સાત ધાતુ તરીકે કહેવાય છે. ‘હ’ નાભિરૂપ છે અને ‘ક્ષ’ ઘ્રાણ (નાક) કહેવાય છે.
Verse 40
एवं शब्दमयं रूपमगुणस्य गुणात्मनः । दृष्ट्वा तमुमया सार्द्धं कृतार्थोऽभून्मया हरिः
આ રીતે ગુણાતીત હોવા છતાં સર્વ ગુણોના સારરૂપ પ્રભુનું શબ્દમય સ્વરૂપ, ઉમાસહિત જોઈને હું હરિ (વિષ્ણુ) કૃતાર્થ થયો.
Verse 41
एवं दृष्ट्वा महेशानं शब्दब्रह्मतनुं शिवम् । प्रणम्य च मया विष्णुः पुनश्चापश्यदूर्द्ध्वतः
આ રીતે શબ્દબ્રહ્મ-તનુ શિવ મહેશાનને જોઈને હું વિષ્ણુએ પ્રણામ કર્યો; પછી ફરી ઉપર તરફ નજર કરી.
Verse 42
ओंकारप्रभवं मंत्रं कलापंचकसंयुतम् । शुद्धस्फटिकसंकाशं शुभाष्टत्रिंशदक्षरम्
ઓંકારથી પ્રભવેલ આ મંત્ર પંચકલાઓથી સંયુક્ત છે; શુદ્ધ સ્ફટિક સમાન પ્રકાશમાન છે અને અડત્રીસ શુભ અક્ષરો ધરાવે છે.
Verse 43
मेधाकारमभूद्भूयस्सर्वधर्मार्थसाधकम् । गायत्रीप्रभवं मंत्रं सहितं वश्यकारकम्
પછી ફરી મેધાસ્વરૂપ શક્તિ પ્રગટ થઈ, જે સર્વ ધર્મ અને અર્થસાધનનું સાધન બની. ગાયત્રીપ્રભવ તે મંત્ર વિધિપૂર્વક જપાય તો વશ્યતા આપે છે.
Verse 44
चतुर्विंशतिवर्णाढ्यं चतुष्कालमनुत्तमम् । अथ पंचसितं मंत्रं कलाष्टक समायुतम्
તે ચોવીસ વર્ણોથી સમૃદ્ધ, ચાર પવિત્ર કાળોમાં પ્રયોગ્ય અને અનુત્તમ છે. ત્યારબાદ પાંચસો વર્ણ/અક્ષરવાળો મંત્ર છે, જે અષ્ટકલાઓથી સંયુક્ત છે.
Verse 45
आभिचारिकमत्यर्थं प्रायस्त्रिंशच्छुभाक्षरम् । यजुर्वेदसमायुक्तं पञ्चविंशच्छुभाक्षरम्
આભિચારિક (પ્રતિકાર/ઉપશમન) કર્મમાં મંત્ર સામાન્ય રીતે ત્રીસ શુભ અક્ષરનો હોય છે. યજુર્વેદીય પ્રયોગોથી સંયુક્ત થાય તો તે પચ્ચીસ શુભ અક્ષરનો બને છે.
Verse 46
कलाष्टकसमा युक्तं सुश्वेतं शांतिकं तथा । त्रयोदशकलायुक्तं बालाद्यैस्सह लोहितम्
અષ્ટકલાઓથી યુક્ત તે અત્યંત શ્વેત અને શાંતિદાયક છે. ત્રયોદશ કલાઓથી યુક્ત તે લોહિતવર્ણનું છે અને બાલા આદિ દેવતાઓসহ (પ્રકાશે છે).
Verse 47
बभूवुरस्य चोत्पत्तिवृद्धिसंहारकारणम् । वर्णा एकाधिकाः षष्टिरस्य मंत्रवरस्य तु
આ પરમ મંત્ર સૃષ્ટિ, સ્થિતિ/વૃદ્ધિ અને સંહારનું કારણ બન્યો. આ શ્રેષ્ઠ મંત્રના અક્ષરો એકસઠ છે.
Verse 48
पुनर्मृत्युंजयं मन्त्रं पञ्चाक्षरमतः परम् । चिंतामणिं तथा मंत्रं दक्षिणामूर्ति संज्ञकम्
પછી મૃత్యુંજય મંત્ર, ત્યારબાદ પરમ પંચાક્ષરી મંત્ર; તેમજ ‘ચિંતામણિ’ મંત્ર અને ‘દક્ષિણામૂર્તિ’ નામનો મંત્ર (છે).
Verse 49
ततस्तत्त्वमसीत्युक्तं महावाक्यं हरस्य च । पञ्चमंत्रांस्तथा लब्ध्वा जजाप भगवान्हरिः
ત્યારબાદ ‘તત્ત્વમસિ’ એવું મહાવાક્ય કહેવાયું, અને હરનાં પાંચ મંત્રો પણ પ્રાપ્ત થયા. તે મેળવી ભગવાન હરિએ તેમનો જપ શરૂ કર્યો.
Verse 50
अथ दृष्ट्वा कलावर्णमृग्यजुस्सामरूपिणम् । ईशानमीशमुकुटं पुरुषाख्यं पुरातनम्
ત્યારે તેણે ઈશાનનું દર્શન કર્યું—જે ઋક્, યજુઃ અને સામ વેદસ્વરૂપ છે, સર્વ કલાઓ અને વર્ણોથી યુક્ત છે, સર્વ અધિપતિઓના મુકુટસમાન, પ્રાચીન સનાતન પુરુષ—અને ભક્તિપૂર્વક તેમનું ધ્યાન કર્યું।
Verse 51
अघोरहृदयं हृद्यं सर्वगुह्यं सदाशिवम् । वामपादं महादेवं महाभोगीन्द्रभूषणम्
તેમનો વામ પાદ અઘોરનું હૃદય છે—અતિ હૃદ્ય, પરમ ગુહ્ય, અને સ્વયં સદાશિવ; એ જ મહાદેવ છે, મહાન નાગરાજના ભૂષણથી અલંકૃત।
Verse 52
विश्वतः पादवन्तं तं विश्वतोक्षिकरं शिवम् । ब्रह्मणोऽधिपति सर्गस्थितिसंहारकारणम्
હું તે શિવનું ધ્યાન કરું છું—જેનાં પાદ સર્વત્ર છે અને જેમનાં નેત્ર તથા કર પણ સર્વત્ર છે; જે બ્રહ્માના પણ અધિપતિ છે અને સૃષ્ટિ, સ્થિતિ તથા સંહારનું કારણ છે।
Verse 53
तुष्टाव वाग्भिरिष्टाभिस्साम्बं वरदमीश्वरम् । मया च सहितो विष्णुर्भगवांस्तुष्टचेतसा
ઇષ્ટ અને પ્રિય વચનો વડે મેં વરદ સામ્બ શિવ—ઈશ્વર—ની સ્તુતિ કરી; અને મારી સાથે ભગવાન વિષ્ણુએ પણ પ્રસન્ન ચિત્તે તેમની સ્તુતિ કરી।
Frequently Asked Questions
A revelatory nāda arises as the sound “oṃ,” prompting Viṣṇu to investigate; he perceives the phonemic constituents of Oṃ in relation to the liṅga, framed within Brahmā’s narration of Śiva’s responsive grace.
A-kāra, u-kāra, m-kāra, and the concluding nāda are treated as a graded manifestation of śabda-brahman—linking phoneme, luminous imagery, and ontological levels that culminate in the partless (niṣkala) reality beyond turīya.
Śiva is emphasized as dayālu (compassionate), as the guardian of the humble, and as the remover of pride; metaphysically, the chapter highlights nāda/Oṃ and a crystal-pure, turīyātīta, non-dual ground beyond inner/outer distinctions.