विष्णु-ब्रह्म-विवाद-वर्णनम् (Description of the Viṣṇu–Brahmā Dispute and Brahmā’s Confusion)

Verse 1

ब्रह्मोवाच । सुप्ते नारायणे देवे नाभौ पंकजमुत्तमम् । आविर्बभूव सहसा बहव संकरेच्छया

બ્રહ્માએ કહ્યું: જ્યારે ભગવાન નારાયણ યોગનિદ્રામાં હતા, ત્યારે શંકરની ઈચ્છાથી તેમની નાભિમાંથી એક દિવ્ય કમળ પ્રગટ થયું.

Verse 2

अनंतयष्टिकायुक्तं कर्णिकारसमप्रभम् । अनंतयोजनायाममनंतोच्छ्रायसंयुतम्

તે અનંત દંડોથી યુક્ત, કર્ણિકાર પુષ્પ જેવી કાંતિવાળું, અનંત યોજન લાંબું અને અત્યંત ઊંચું હતું.

Verse 3

कोटिसूर्यप्रतीकाशं सुंदर वचसंयुतम् । अत्यद्भुतं महारम्यं दर्शनीयमनुत्तमम्

તે કરોડો સૂર્ય સમાન તેજસ્વી, સુંદર લક્ષણોવાળું, અત્યંત અદભૂત, પરમ રમણીય અને અનુપમ હતું.

Verse 4

कृत्वा यत्नं पूर्ववत्स शंकरः परमेश्वरः । दक्षिणांगान्निजान्मां कैसाशीश्शंभुरजीजनत्

પછી પરમેશ્વર શંકરે પૂર્વવત્ પ્રયત્ન કરીને પોતાના જ જમણા અંગમાંથી મને ઉત્પન્ન કર્યો; કૈલાસેશ શંભુએ મારી સૃષ્ટિ કરી।

Verse 6

एष पद्मात्ततो जज्ञे पुत्रोऽहं हेमगर्भकः । चतुर्मुखो रक्तवर्णस्त्रिपुड्रांकितमस्तकः

પછી તે કમળમાંથી હું પુત્રરૂપે જન્મ્યો—હિરણ્યગર્ભ. મારા ચાર મુખ, રક્તવર્ણ, અને મસ્તક પર ત્રિપુંડ્ર—શિવભક્તિનું ચિહ્ન—અંકિત હતું।

Verse 7

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसं हितायां प्रथमखंडे विष्णुब्रह्मविवादवर्णनोनाम सप्तमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણની દ્વિતીય રુદ્રસંહિતાના પ્રથમ ખંડમાં ‘વિષ્ણુ-બ્રહ્મ વિવાદવર્ણન’ નામનો સાતમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।

Verse 8

कोहं वा कुत आयातः किं कार्य तु मदीयकम् । कस्य पुत्रोऽहमुत्पन्नः केनैव निर्मितोऽधुना

હું કોણ છું અને ક્યાંથી આવ્યો છું? મારું કાર્ય શું છે? હું કોનો પુત્ર બનીને જન્મ્યો છું, અને હમણાં જ મને કોણે રચ્યો છે?

Verse 9

इति संशयमापन्नं बुद्धिर्मां समपद्यत । किमर्थं मोहमायामि तज्ज्ञानं सुकरं खलु

આ રીતે મારી બુદ્ધિ સંશયમાં પડી ગઈ અને મનમાં વિચાર ઊઠ્યો—“હું શા માટે મોહમાં પ્રવેશું છું? નિશ્ચયે તે સત્ય જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરી શકાય એવું છે.”

Verse 10

एतत्कमलपुष्पस्य पत्रारोहस्थलं ह्यधः । मत्कर्ता च स वै तत्र भविष्यति न संशयः

“આ કમળપુષ્પની નીચે, જ્યાં તેની પાંખડીઓનું મૂળસ્થાન છે, ત્યાં જ મારો કર્તા (સ્રષ્ટા) નિશ્ચયે પ્રગટ થશે—એમાં સંશય નથી.”

Verse 11

इति बुद्धिं समास्थाय कमलादवरोहयन् । नाले नालेगतस्तत्र वर्षाणां शतकं मुने

આ રીતે મનમાં નિશ્ચય કરીને તે કમળમાંથી નીચે ઉતરવા લાગ્યો. હે મુને! ડાંઠમાં વિભાગે વિભાગે આગળ વધતાં તેણે ત્યાં પૂરાં સો વર્ષ વિતાવ્યાં.

Verse 12

न लब्धं तु मया तत्र कमलस्थानमुत्तमम् । संशयं च पुनः प्राप्तः कमले गन्तुमुत्सुकः

પરંતુ ત્યાં મને તે પરમ ઉત્તમ કમલ-સ્થાન પ્રાપ્ત ન થયું. ફરી મારા મનમાં સંશય ઊઠ્યો અને હું કમળ તરફ પાછા જવા ઉત્સુક થયો.

Verse 13

आरुरोहाथ कमलं नालमार्गेण वै मुने । कुड्मलं कमलस्याथ लब्धवान्न विमोहिताः

હે મુને, ત્યારે તે નાળના માર્ગે કમળ પર ચઢ્યો; પછી કમળની કળી સુધી પહોંચ્યો, છતાં તે મોહિત થયો નહીં.

Verse 14

नालमार्गेण भ्रमतो गतं वर्षशतं पुनः । क्षणमात्र तदा तत्र ततस्तिष्ठन्विमोहितः

એ નળી જેવા માર્ગમાં વારંવાર ભટકતાં ભટકતાં તેના માટે સો વર્ષ વીતી ગયા. પછી તે ત્યાં ક્ષણમાત્ર ઊભો રહ્યો અને સંપૂર્ણ મોહમાં પડ્યો.

Verse 15

तदा वाणी समुत्पन्ना तपेति परमा शुभा । शिवेच्छया परा व्योम्नो मोहविध्वंसिनी मुने

ત્યારે પરમ શુભ એવી દિવ્ય વાણી ઉદ્ભવી—“તપ કરો.” શિવની ઇચ્છાથી તે પરમ વ્યોમમાંથી પ્રગટ થઈ; હે મુને, તે મોહનો નાશ કરનાર હતી.

Verse 16

तच्छ्रुत्वा व्योमवचनं द्वादशाब्दं प्रयत्नतः । पुनस्तप्तं तपो घोरं द्रष्टुं स्वजनकं तदा

આકાશવાણી સાંભળી તેણે બાર વર્ષ દૃઢ પ્રયત્ન કર્યો. પછી પોતાના જનક-કારણનું દર્શન કરવા તેણે ફરી ઘોર તપ કર્યું.

Verse 17

तदा हि भगवान्विष्णुश्चतुर्बाहुस्सुलोचनः । मय्येवानुग्रहं कर्तुं द्रुतमाविर्बभूव ह

ત્યારે જ ભગવાન વિષ્ણુ—ચતુર્ભુજ અને સુલોચન—મારા પર અનુગ્રહ કરવા માટે ત્વરિત પ્રગટ થયા.

Verse 18

शंखचक्रायुधकरो गदापद्मधरः परः । घनश्यामलसर्वांगः पीताम्बरधरः परः

તેમના કરોમાં શંખ અને ચક્ર આયુધરૂપે હતા, તેમજ ગદા અને પદ્મ પણ ધારણ કર્યાં હતાં. તેમનું સર્વાંગ ઘનશ્યામ હતું અને તેઓ પીતાંબરધારી પરમ પ્રભુરૂપે પ્રગટ થયા.

Verse 19

मुकुटादिमहाभूषः प्रसन्नमुखपंकजः । कोटिकंदर्पसंकाशस्सन्दष्टो मोहितेन सः

મુકુટ વગેરે મહાભૂષણોથી અલંકૃત, પ્રસન્નતાથી દીપ્ત કમળમુખ, કરોડો કામદેવ સમાન કાંતિથી ઝળહળતો—તેમને જોઈ દર્શક આશ્ચર્ય અને મોહમાં પડી ગયો.

Verse 20

तद्दृष्ट्वा सुन्दरं रूपं विस्मयं परमं गतः । कालाभं कांचनाभं च सर्वात्मानं चतुर्भुजम्

તે સુંદર રૂપ જોઈ તે પરમ વિસ્મયમાં પડ્યો—ચતુર્ભુજ, કાલાભ (શ્યામ) અને કાંચનાભ (સુવર્ણદીપ્ત), સર્વનો અંતરાત્મા એવા પ્રભુને જોઈને.

Verse 21

तथाभूतमहं दृष्ट्वा सदसन्मयमात्मना । नारायणं महाबाहु हर्षितो ह्यभवं तदा

હે મહાબાહો! નારાયણને એ જ સ્થિતિમાં જોઈ, આત્મામાં તેમને સત્-અસત્ બંનેના સારરૂપે અનુભવી, હું તે સમયે હર્ષથી પરિપૂર્ણ થયો.

Verse 22

मायया मोहितश्शम्भोस्तदा लीलात्मनः प्रभोः । अविज्ञाय स्वजनकं तमवोचं प्रहर्षितः

ત્યારે શંભુની માયાથી મોહિત થઈ, લીલા-સ્વરૂપ પ્રભુને પોતાનો જનક ન ઓળખીને, હું પરમ હર્ષથી તેમને બોલ્યો।

Verse 23

ब्रह्मोवाच । कस्त्वं वदेति हस्तेन समुत्थाप्य सनातनम् । तदा हस्तप्रहारेण तीव्रेण सुदृढेन तु

બ્રહ્માએ કહ્યું—“તું કોણ છે?” એમ કહી તેમણે તે સનાતન પર હાથ ઉઠાવ્યો; પછી હાથના પ્રચંડ અને અત્યંત દૃઢ પ્રહારે તેને આઘાત કર્યો.

Verse 24

प्रबुद्ध्योत्थाय शयनात्समासीनः क्षणं वशी । ददर्श निद्राविक्लिन्ननीरजामललोचनः

તે જાગીને શય્યા પરથી ઊઠ્યો અને ક્ષણભર સંયમિત થઈ બેઠો. નિદ્રાથી હજી ભીંજાયેલા, કમળસમાન નિર્મળ નેત્રોથી તેણે ચારે તરફ નજર કરી.

Verse 25

मामत्र संस्थितं भासाध्यासितो भगवान्हरिः । आह चोत्थाय ब्रह्माणं हसन्मां मधुरं सकृत्

હું ત્યાં બેઠો હતો ત્યારે ભસ્મવિભૂષિત ભગવાન હરિ ઊઠ્યા અને હળવી હાસ્ય સાથે બ્રહ્મા તથા મને એકવાર મધુર વચન બોલ્યા.

Verse 26

विष्णुरुवाच । स्वागतं स्वागतं वत्स पितामह महाद्युते । निर्भयो भव दास्येऽहं सर्वान्कामान्न संशयः

વિષ્ણુએ કહ્યું—“સ્વાગત, સ્વાગત, વત્સ! હે મહાદ્યુતિમાન પિતામહ, નિર્ભય થા. હું તને સર્વ કામનાઓ આપિશ—એમાં શંકા નથી.”

Verse 27

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा स्मितपूर्वं सुरर्षभः । रजसा बद्धवैरश्च तमवोचं जनार्दनम्

તેના તે વચન સાંભળી દેવોમાં શ્રેષ્ઠે પ્રથમ મૃદુ સ્મિત કર્યું; પછી રજોગુણથી બંધાયેલ વૈરભાવ લઈને તેણે જનાર્દન (વિષ્ણુ)ને કહ્યું।

Verse 28

ब्रह्मोवाच । भाषसे वत्स वत्सेति सर्वसंहारकारणम् । मामिहाति स्मितं कृत्वा गुरुश्शिष्यमिवानघ

બ્રહ્માએ કહ્યું—હે નિર્દોષ! હે સર્વસંહારના કારણ! તું અહીં મને ‘વત્સ, વત્સ’ કહીને બોલાવે છે, અને સ્મિત કરીને એવો મારી પાસે આવે છે જાણે તું ગુરુ અને હું શિષ્ય।

Verse 29

कर्तारं जगतां साक्षात्प्रकृतेश्च प्रवर्तकम् । सनातनमजं विष्णुं विरिंचिं विष्णुसंभवम्

તે સాక్షાત્ જગતોનો કર્તા અને પ્રકૃતિનો પ્રવર્તક છે—સનાતન, અજ, ભગવાન વિષ્ણુ; તેમજ વિષ્ણુમાંથી ઉત્પન્ન વિરિંચિ (બ્રહ્મા) પણ।

Verse 30

विश्वात्मानं विधातारं धातारम्पंकजेक्षणम् । किमर्थं भाषसे मोहाद्वक्तुमर्हसि सत्वरम्

વિશ્વાત્મા, વિધાતા-ધાતા, કમલનેત્ર પ્રભુ વિષે તું મોહવશ કેમ આવું બોલે છે? તારે તત્કાળ સત્ય વચન બોલવું યોગ્ય છે.

Verse 31

वेदो मां वक्ति नियमात्स्वयंभुवमजं विभुम् । पितामहं स्वराजं च परमेष्ठिनमुत्तमम्

વેદ પોતાના નિશ્ચિત નિયમથી મને સ્વયંભૂ, અજ, વિભુ—પિતામહ, સ્વરાજ અને ઉત્તમ પરમેષ્ઠી—રૂપે ઘોષિત કરે છે.

Verse 32

इत्याकर्ण्य हरिर्वाक्यं मम क्रुद्धो रमापतिः । सोऽपि मामाह जाने त्वां कर्तारमिति लोकतः

મારા આ વચન સાંભળી હરિ—રમાપતિ—ક્રોધિત થયા. તેમણે પણ મને કહ્યું: ‘લોકપ્રસિદ્ધિ મુજબ હું તને કર્તા તરીકે જાણું છું.’

Verse 33

विष्णुरुवाच । कर्तुं धर्त्तुं भवानंगादवतीर्णो ममाव्ययात् । विस्मृतोऽसि जगन्नाथं नारायणमनामयम्

વિષ્ણુ બોલ્યા—કર્તવ્ય કરવા અને ધારણ કરવા માટે તું મારા અવ્યય અંગમાંથી અવતીર્ણ થયો છે. છતાં તું જગન્નાથ, નિરામય નારાયણને ભૂલી ગયો છે.

Verse 34

पुरुषं परमात्मानं पुरुहूतं पुरुष्टुतम् । विष्णुमच्युतमीशानं विश्वस्य प्रभवोद्भवम्

હું તે પરમ પુરુષ, પરમાત્માને નમન કરું છું—જે સર્વત્ર આહૂત અને મહાસ્તુત છે; જે વિષ્ણુ, અચ્યુત અને ઈશાન કહેવાય છે; અને જેના પરથી આ સમગ્ર વિશ્વ પ્રભવે તથા ઉદ્ભવે છે.

Verse 35

नारायणं महाबाहुं सर्वव्याप कमीश्वरम् । मन्नाभिपद्मतस्त्वं हि प्रसूतो नात्र संशयः

હે મહાબાહુ નારાયણ, સર્વવ્યાપી ઈશ્વર! તું નિશ્ચયે મારી નાભિ-પદ્મમાંથી પ્રસૂતિ પામ્યો છે; તેમાં શંકા નથી।

Verse 36

तवापराधो नास्त्यत्र त्वयि मायाकृतं मम । शृणु सत्यं चतुर्वक्त्र सर्वदेवेश्वरो ह्यहम्

આમાં તારો કોઈ અપરાધ નથી; મારી માયાએ જ તારા મનમાં આ ભ્રમ ઊભો કર્યો છે. હે ચતુર્મુખ, સત્ય સાંભળ—હું જ સર્વ દેવોના ઈશ્વર છું।

Verse 37

कर्ता हर्ता च भर्ता च न मयास्तिसमो विभुः । अहमेव परं ब्रह्म परं तत्त्वं पितामह

હું જ કર્તા, હર્તા અને ભર્તા છું; મારા સમાન કોઈ વિભુ નથી. હે પિતામહ, હું જ પરબ્રહ્મ અને પરમ તત્ત્વ છું।

Verse 38

अहमेव परं ज्योतिः परमात्मा त्वहं विभुः । अद्य दृष्टं श्रुतं सर्वं जगत्यस्मिंश्चराचरम्

હું જ પરમ જ્યોતિ છું; હું જ સર્વવ્યાપી પરમાત્મા, પ્રભુ શિવ છું. આજે જે કંઈ જોયું-સાંભળ્યું—આ સમગ્ર ચરાચર જગત—મારામાં જ પ્રગટ છે.

Verse 39

तत्तद्विद्धि चतुर्वक्त्र सर्वं मन्मयमित्यथ । मया सृष्टं पुरा व्यक्तं चतुर्विंशतितत्त्वकम्

હે ચતુર્મુખ બ્રહ્મા, આ નિશ્ચય જાણો—આ બધું મન્મય, મારાથી વ્યાપ્ત છે. પૂર્વે મેં જ ચોવીસ તત્ત્વોથી યુક્ત વ્યક્ત સૃષ્ટિ પ્રગટ કરી હતી.

Verse 40

नित्यं तेष्वणवो बद्धास्सृष्टक्रोधभयादयः । प्रभावाच्च भवानंगान्यनेकानीह लीलया

તેમામાં અણુજીવો નિત્ય બંધાયેલા રહે છે—સૃષ્ટ ક્રોધ, ભય વગેરે પાશોથી. અને હે દેવ, તમારા જ પ્રભાવથી તમે અહીં લીલામાત્ર અનેક અંગ-રૂપ ધારણ કરો છો.

Verse 41

सृष्टा बुद्धिर्मया तस्यामहंकारस्त्रिधा ततः । तन्मात्रं पंकजं तस्मान्मनोदेहेन्द्रियाणि च

તેમાંથી મેં બુદ્ધિની સૃષ્ટિ કરી; ત્યારબાદ તેમાંથી ત્રિવિધ અહંકાર ઉત્પન્ન થયો. તેમાંથી તન્માત્રાઓ અને ‘પદ્મ’ (કમલજ તત્ત્વ) પ્રગટ થયા; અને તેમાંથી મન, દેહ તથા ઇન્દ્રિયો પણ ઉત્પન્ન થયા.

Verse 42

आकाशादीनि भूतानि भौतिकानि च लीलया । इति बुद्ध्वा प्रजानाथ शरणं व्रज मे विधे

આકાશથી શરૂ થતાં ભૂતો અને જે કંઈ ભૌતિક છે તે બધું લીલામાત્રથી ઉત્પન્ન થાય છે—એવું જાણી, હે પ્રજાનાથ, હે વિધાતા, મારી શરણમાં આવો.

Verse 43

अहं त्वां सर्वदुःखेभ्यो रक्षिष्यामि न संशयः । ब्रह्मोवाच । इति श्रुत्वा वचस्तस्य ब्रह्मा क्रोधसमन्वितः । को वा त्वमिति संभर्त्स्माब्रुवं मायाविमोहितः

“હું તને સર્વ દુઃખોથી રક્ષીશ—એમાં સંશય નથી.” બ્રહ્માએ કહ્યું—તે વચન સાંભળીને બ્રહ્મા ક્રોધથી ભરાયા; અને માયાથી મોહિત થઈ તેને ઠપકો આપી બોલ્યા—“તું કોણ છે?”

Verse 44

किमर्थं भाषसे भूरि वह्वनर्थकरं वचः । नेश्वरस्त्वं परब्रह्म कश्चित्कर्ता भवेत्तव

તું કેમ બહુ લાંબે એવા વચનો બોલે છે જે અનેક અનર્થો ઊભા કરે? હે પરબ્રહ્મ! તું ઈશ્વર નથી; તો તારા ઉપર કર્તા કે નિયંતા કોઈ કેવી રીતે હોઈ શકે?

Verse 45

मायया मोहितश्चाहं युद्धं चक्रे सुदारुणम् । हरिणा तेन वै सार्द्धं शंकरस्य महाप्रभोः

માયાથી મોહિત થઈ મેં અતિ ભયંકર યુદ્ધ કર્યું—તે હરિ સાથે મળીને—મહાપ્રભુ શંકર સામે.

Verse 46

एवं मम हरेश्चासीत्संगरो रोमहर्षणः । प्रलयार्णवमध्ये तु रजसा बद्धवैरयोः

આ રીતે મારા અને હરિના વચ્ચે રોમાંચક યુદ્ધ થયું—પ્રલય-સમુદ્રના મધ્યમાં—જ્યાં રજોગુણના બળથી અમે બન્ને પરસ્પર વૈરમાં બંધાયેલા હતા.

Verse 47

एतस्मिन्नंतरे लिंगमभवच्चावयोः पुरः । विवादशमनार्थं हि प्रबोधार्थं तथाऽऽवयोः

એ જ સમયે અમારા સમક્ષ એક લિંગ પ્રગટ થયું—વિવાદ શમાવવા માટે અને અમને બન્નેને યથાર્થ બોધ કરાવવા માટે.

Verse 48

ज्लामालासहस्राढ्यं कालानलशतोपमम् । क्षयवृद्धि विनिर्मुक्तमादिमध्यांतवर्जितम्

તે હજારો જ્વાલામાળાઓથી શોભિત હતું, જાણે કાળની પ્રલયાગ્નિના સો અગ્નિ સમાન; ક્ષય અને વૃદ્ધિથી મુક્ત, તથા આদি-મધ્ય-અંત રહિત હતું।

Verse 49

अनौपम्यमनिर्देश्यमव्यक्तं विश्वसंभवम् । तस्य ज्वालासहस्रेण मोहितो भगवान्हरिः

તે અનુપમ, અવર્ણનીય, અવ્યક્ત અને વિશ્વ-ઉદ્ભવનું મૂળ હતું; તેની હજારો જ્વાલાઓના તેજથી ભગવાન હરિ (વિષ્ણુ) પણ મોહિત થયા।

Verse 50

मोहितं चाह मामत्र किमर्थं स्पर्द्धसेऽधुना । आगतस्तु तृतीयोऽत्र तिष्ठतां युद्धमावयोः

પછી તેણે મને અહીં કહ્યું—“મોહિત થઈને પણ હવે કેમ સ્પર્ધા કરે છે? અહીં ત્રીજો આવ્યો છે; તેને રહેવા દો—હવે યુદ્ધ આપણાં બન્ને વચ્ચે જ થાઓ.”

Verse 51

कुत एवात्र संभूतः परीक्षावो ऽग्निसंभवम् । अधो गमिष्याम्यनलस्तंभस्यानुपमस्य च

અહીં આ અગ્નિજન્ય પરીક્ષા ક્યાંથી ઉપજી છે? આ અનુપમ જ્વાલાસ્તંભનો અંત જાણવા હું નીચે તરફ જઈશ.

Verse 52

परीक्षार्थं प्रजानाथ तस्य वै वायुवेगतः । भवानूर्द्ध्वं प्रयत्नेन गंतुमर्हति सत्वरम्

હે પ્રજાનાથ! તે પ્રાકટ્યની પરીક્ષા માટે તમે પવનના વેગે, પ્રયત્નપૂર્વક, તત્કાળ ઉપર તરફ જાવા યોગ્ય છો.

Verse 53

ब्रह्मोवाच । एवं व्याहृत्य विश्वात्मा स्वरूपमकरोत्तदा । वाराहमहप्याशु हंसत्वं प्राप्तवान्मुने

બ્રહ્માએ કહ્યું—“આ રીતે કહી વિશ્વાત્માએ ત્યારે પોતાનું સ્વરૂપ ધારણ કર્યું. અને હું પણ—વરાહરૂપમાં હોવા છતાં—હે મુને, ઝડપથી હંસત્વને પ્રાપ્ત થયો.”

Verse 54

तदा प्रभृति मामाहुर्हंसहंसो विराडिति । हंसहंसेति यो ब्रूयात्स हंसोऽथ भविष्यति

ત્યાંથી લોકો મને “હંસ-હંસ” અને “વિરાટ્” કહી બોલાવા લાગ્યા. જે “હંસ-હંસ” નામનું ઉચ્ચારણ અને મનન કરે, તે શિવાનુગ્રહથી નિશ્ચિત જ હંસ—શુદ્ધ અને મુક્ત—બને છે।

Verse 55

सुश्वे ह्यनलप्रख्यो विश्वतः पक्षसंयुतः । मनोनिलजवो भूत्वा गत्वोर्द्ध्वं चोर्द्ध्वतः पुरा

તે ખરેખર પ્રચંડ શ્વાસ છોડ્યો; અગ્નિ સમો તેજસ્વી, સર્વ દિશામાં પાંખોવાળો. મન અને પવનના વેગ સમો ઝડપી બની, પ્રાચીન કાળે ઉપર ઊઠ્યો—ઉચ્ચ લોકોની તરફ સતત આરોહણ કરતો રહ્યો.

Verse 56

नारायणोऽपि विश्वात्मा सुश्वेतो ह्यभवत्तदा । दश योजनविस्तीर्णं शतयोजनमायतम्

ત્યારે વિશ્વાત્મા નારાયણ પણ અતિશય શ્વેતવર્ણ થયો. તેણે વિરાટ દેહ ધારણ કર્યો—દસ યોજન પહોળો અને સો યોજન લાંબો।

Verse 57

मेरुपर्वतवर्ष्माणं गौरतीक्ष्णोग्रदंष्ट्रिणम् । कालादित्यसमाभासं दीर्घघोणं महास्वनम्

તેનું શરીર મેરુ પર્વત સમાન વિશાળ હતું; તે ગૌરવર્ણ, તીક્ષ્ણ અને ભયંકર દંતવાળો હતો. પ્રલયકાળના સૂર્ય સમો તેજ; લાંબી સૂંડ અને મહાગંભીર ગર્જના તેની હતી.

Verse 58

ह्रस्वपादं विचित्रांगं जैत्रं दृढमनौपमम् । वाराहाकारमास्थाय गतवांस्तदधौ जवात्

ટૂંકા પગવાળો, વિચિત્ર અંગોવાળો, વિજયી, દૃઢ અને અનુપમ—એવો વરાહાકાર ધારણ કરીને તે ઝડપથી તેની નીચે (પાતાળની ઊંડાઈમાં) ઉતરી ગયો.

Verse 59

एवम्बर्षसहस्रं च चरन्विष्णुरधो गतः । तथाप्रभृति लोकेषु श्वेतवाराहसंज्ञकः

આ રીતે વિષ્ણુ હજાર વર્ષ સુધી ચાલતા ચાલતા નીચે ગયો. ત્યારથી લોકોમાં તે ‘શ્વેત-વરાહ’ નામે પ્રસિદ્ધ થયો.

Verse 60

कल्पो बभूव देवर्षे नराणां कालसंज्ञकः । बभ्राम बहुधा विष्णुः प्रभविष्णुरधोगतः

હે દેવર્ષિ, મનુષ્યો માટે ‘કાલ’ નામનો કલ્પ પ્રગટ થયો. તે કલ્પમાં પ્રભવવિષ્ણુ વિષ્ણુ અનેક રીતે ભ્રમણ કરીને અધોલોક તરફ ઉતર્યા.

Verse 61

नापश्यदल्पमप्यस्य मूलं लिंगस्य सूकरः । तावत्कालं गतश्चोर्द्ध्वमहमप्यरिसूदन

વરાહરૂપે તેણે તે લિંગના મૂળનો અણુમાત્ર પણ પત્તો ન લગાવ્યો. અને એટલા જ દીર્ઘ કાળ સુધી, હે અરિસૂદન, હું પણ તેના શિખર શોધવા ઊર્ધ્વે ગયો.

Verse 62

सत्वरं सर्वयत्नेन तस्यान्तं ज्ञातुमिच्छया । श्रान्तो न दृष्ट्वा तस्यांतमहं कालादधोगतः

તેનો અંત જાણવા ઇચ્છાથી હું ત્વરિત સર્વ પ્રયત્ન કરતો રહ્યો. પરંતુ થાકી જઈને પણ તેનો અંત ન જોયો; દીર્ઘ કાળ પછી હું નીચે ઉતરી આવ્યો.

Verse 63

तथैव भगवान्विष्णुश्चांतं कमललोचनः । सर्वदेवनिभस्तूर्णमुत्थितस्स महावपुः

એ જ રીતે શાંત, કમલલોચન, સર્વ દેવ સમ તેજસ્વી ભગવાન વિષ્ણુ પોતાના મહાવપુ સાથે તુરંત ઊભા થયા।

Verse 64

समागतो मया सार्द्धं प्रणिपत्य भवं मुहुः । मायया मोहितश्शंभोस्तस्थौ संविग्नमानसः

તે મારી સાથે આવ્યો અને ભવ (ભગવાન શિવ)ને વારંવાર પ્રણામ કરીને, શંભુની માયાથી મોહિત થઈ વ્યાકુળ મનથી ત્યાં ઊભો રહ્યો।

Verse 65

पृष्ठतः पार्श्वतश्चैव ह्यग्रतः परमेश्वरम् । प्रणिपत्य मया सार्द्धं सस्मार किमिदं त्विति

પાછળથી, બાજુઓથી અને આગળથી—બધી તરફથી પરમેશ્વરને મારી સાથે પ્રણામ કરીને તે વિચારવા લાગ્યો: “આ ખરેખર શું છે?”

Verse 66

अनिर्देश्यं च तद्रूपमनाम कर्मवर्जितम् । अलिंगं लिंगतां प्राप्तं ध्यानमार्गेप्यगोचरम्

તે તત્ત્વનું રૂપ અનિર્દેશ્ય છે; તે નામાતીત અને કર્મથી અસ્પર્શ છે. સ્વયં અલિંગ હોવા છતાં પ્રકટતા માટે લિંગભાવને પ્રાપ્ત થાય છે; છતાં ધ્યાનમાર્ગથી પણ અગોચર રહે છે।

Verse 67

स्वस्थं चित्तं तदा कृत्वा नमस्कार परायणो । बभूवतुरुभावावामहं हरिरपि ध्रुवम्

ત્યારે ચિત્તને સ્થિર કરીને અને નમસ્કારમાં જ પરાયણ બની, હું અને હરિ (વિષ્ણુ) પણ નિશ્ચયે એ જ ભાવમાં સ્થિત થયા।

Verse 68

जानीवो न हि ते रूपं योऽसियोऽसि महाप्रभो । नमोऽस्तु ते महेशान रूपं दर्शय नौ त्वरन्

હે મહાપ્રભુ, અમે આપના સ્વરૂપને યથાર્થ જાણતા નથી—આપ જે સ્વરૂપે હો તે જ. હે મહેશાન, આપને નમસ્કાર; શીઘ્ર અમને આપનું સ્વરૂપ દર્શાવો।

Verse 69

एवं शरच्छतान्यासन्नमस्कारं प्रकुर्वतोः । आवयोर्मुनिशार्दूल मदमास्थितयोस्तदा

આ રીતે અમે બન્ને સૈકડો વર્ષો સુધી વારંવાર નમસ્કાર કરતા રહ્યા. પરંતુ તે સમયે, હે મુનિશાર્દૂલ, અમ બંનેમાં અહંકાર આવી વસ્યો હતો.