विष्णूत्पत्तिवर्णनम् (Description of the Origin/Manifestation of Viṣṇu)

Verse 1

ब्रह्मोवाच । भो ब्रह्मन्साधु पृष्टोऽहं त्वया विबुधसत्तम । लोकोपकारिणा नित्यं लोकानां हितकाम्यया

બ્રહ્માએ કહ્યું—હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, હે વિદ્વાનોમાં ઉત્તમ! તું મને ઉત્તમ પ્રશ્ન પૂછ્યો છે; કારણ કે તું સદા લોકહિત અને સર્વના કલ્યાણની ઇચ્છા રાખે છે.

Verse 2

अचन्द्रमनहोरात्रमनग्न्यनिलभूजलम् । अप्रधानं वियच्छून्यमन्यतेजोविवर्जितम्

ત્યારે ન ચંદ્ર હતો, ન દિવસ-રાત; ન અગ્નિ, ન વાયુ, ન પૃથ્વી, ન જળ. પ્રધાન પણ નહોતું; માત્ર આકાશસમાન શૂન્ય વિસ્તાર, અન્ય તેજ વિહિન હતો.

Verse 3

शिवतत्त्वं मया नैव विष्णुनापि यथार्थतः । ज्ञातश्च परमं रूपमद्भुतं च परेण न

શિવતત્ત્વને યથાર્થ રીતે ન મેં જાણ્યું છે, ન વિષ્ણુએ. અને તે પરમ, અદ્ભુત સ્વરૂપને બીજું કોઈ પણ સંપૂર્ણ રીતે સમજી શક્યું નથી.

Verse 4

महाप्रलयकाले च नष्टे स्थावरजंगमे । आसीत्तमोमयं सर्वमनर्कग्रहतारकम्

મહાપ્રલયના કાળે સ્થાવર-જંગમ સર્વે નષ્ટ થયા ત્યારે બધું જ તમોમય બની ગયું—ન સૂર્ય, ન ગ્રહ, ન તારાઓ.

Verse 6

अदृष्टत्वादिरहितं शब्दस्पर्शसमुज्झितम् । अव्यक्तगंधरूपं च रसत्यक्तमदिङ्मुखम्

તે દૃશ્યતા વગેરે રહિત હતું અને શબ્દ તથા સ્પર્શથી પણ મુક્ત હતું; ગંધ અને રૂપ અવ્યક્ત હતાં, રસ (સ્વાદ) નહોતો, દિશાઓ કે મુખો નહોતા—અર્થાત્ પ્રકટતા પહેલાંની અવಿಭક્ત અવ્યક્ત અવસ્થા.

Verse 7

इत्थं सत्यंधतमसे सूचीभेद्यं निरंतरे । तत्सद्ब्रह्मेति यच्छ्रुत्वा सदेकं प्रतिपद्यते

આ રીતે ઘન અંધકારમાં, જ્યારે સતત આવરણ સૂઈની અણીથી ભેદાય તેમ છિદ્રિત થાય છે અને ‘તત્ જ સત્—બ્રહ્મ’ એવો બોધ થાય છે, ત્યારે સાધક એકમાત્ર સત્તા-તત્ત્વમાં સ્થિર થાય છે.

Verse 8

इतीदृशं यदा नासीद्यत्तत्सदसदात्मकम् । योगिनोंतर्हिताकाशे यत्पश्यंति निरंतरम्

જ્યારે આવી સ્થિતિ હજી ઉત્પન્ન થઈ ન હતી, ત્યારે તે તત્ત્વ સદ્-અસદ્—વ્યક્ત અને અવ્યક્ત—બન્નેનું સારરૂપ હતું. એ જ તત્ત્વને યોગીઓ અંતર્હિત આકાશમાં, ચૈતન્યના સૂક્ષ્મ ગગનમાં, સતત જુએ છે।

Verse 9

अमनोगोचरम्वाचां विषयन्न कदाचन । अनामरूपवर्णं च न च स्थूलं न यत्कृशम्

તે મનની પહોંચથી પરે છે અને વાણીનો વિષય કદી બનતો નથી. તે નામ-રૂપ-વર્ણ રહિત છે; ન સ્થૂલ, ન કૃશ—એવો પરાત્પર પતિ પરમેશ્વર શિવ જાણવો।

Verse 10

अह्रस्वदीर्घमलघुगुरुत्वपरिवर्जितम् । न यत्रोपचयः कश्चित्तथा नापचयोऽपि च

તે પરમ તત્ત્વ હ્રસ્વ-દીર્ઘ અને લઘુ-ગુરુ જેવા ભેદોથી સર્વથા રહિત છે. તેમાં કોઈ વધારો નથી અને તેમ જ કોઈ ઘટાડો પણ કદી નથી.

Verse 11

अभिधत्ते स चकितं यदस्तीति श्रुतिः पुनः । सत्यं ज्ञानमनंतं च परानंदम्परम्महः

શ્રુતિ ફરી આશ્ચર્યભર્યા નિશ્ચયથી કહે છે—‘તે નિશ્ચયે અસ્તિત્વમાં છે.’ તે પરમ મહઃ સત્ય, જ્ઞાન અને અનંત છે; તે જ પરમાનંદ અને પરાત્પર મહાપ્રકાશ છે.

Verse 12

अप्रमेयमनाधारमविकारमनाकृति । निर्गुणं योगिगम्यञ्च सर्वव्याप्येककारकम्

તે અપ્રમેય, નિરાધાર, નિર્વિકાર અને નિરાકાર છે. તે નિર્ગુણ, યોગીઓને ગમ્ય, સર્વવ્યાપી અને સર્વનું એકમાત્ર પરમ કારણ છે.

Verse 13

निर्विकल्पं निरारंभं निर्मायं निरुपद्रवम् । अद्वितीयमनाद्यन्तमविकाशं चिदात्मकम्

તે નિર્વિકલ્પ, નિરારંભ, નિર્માય અને નિરુપદ્રવ છે. તે અદ્વિતીય, અનાદિ-અનંત, અવિકાશ અને શુદ્ધ ચિદાત્મસ્વરૂપ છે.

Verse 14

यस्येत्थं संविकल्पंते संज्ञासंज्ञोक्तितः स्म वै । कियता चैव कालेन द्वितीयेच्छाऽभवत्किल

આ રીતે તેમાં સંજ્ઞા અને સંજ્ઞોક્તિ (નામ અને નામિત)ના વ્યવહારથી આવા નિર્ધારો ઊભા થયા. પછી થોડા સમય બાદ, કહેવાય છે કે બીજી ઇચ્છા-પ્રેરણા પ્રગટ થઈ.

Verse 15

अमूर्तेन स्वमूर्तिश्च तेनाकल्पि स्वलीलया । सर्वैश्वर्यगुणोपेता सर्वज्ञानमयी शुभा

અમૂર્ત પરમેશ્વરમાંથી પોતાની લીલામય ઇચ્છાથી એ જ દિવ્ય મૂર્તિ પ્રગટ થઈ. તે શુભસ્વરૂપિણી, સર્વૈશ્વર્યગુણોથી યુક્ત અને સર્વજ્ઞાનમયી હતી.

Verse 16

सर्वगा सर्वरूपा च सर्वदृक्सर्वकारिणी । सर्वेकवंद्या सर्वाद्या सर्वदा सर्वसंस्कृतिः

તે સર્વત્ર વ્યાપેલી, સર્વરૂપધારિણી, સર્વદ્રષ્ટા અને સર્વકારિણી છે. તે એકમાત્ર સર્વવંદ્યા છે; તે આદિસ્રોત, સદા વિદ્યમાન, અને સમગ્ર અસ્તિત્વની પવિત્ર સંસ્કૃતિ તથા વ્યવસ્થા છે.

Verse 17

परिकल्येति तां मूर्तिमैश्वरीं शुद्धरूपिणीम् । अद्वितीयमनाद्यंतं सर्वाभासं चिदात्मकम् । अंतर्दधे पराख्यं यद्ब्रह्म सर्वगमव्ययम्

આ રીતે શુદ્ધસ્વરૂપિણી ઈશ્વરી મૂર્તિને પ્રગટ કરી ‘પરા’ નામનું પરબ્રહ્મ અંતર્હિત થયું—અદ્વિતીય, અનાદિ-અનંત, સર્વ આભાસોનું આધાર, ચિદાત્મક, સર્વવ્યાપી અને અવ્યય।

Verse 18

अमूर्ते यत्पराख्यं वै तस्य मूर्तिस्सदाशिवः । अर्वाचीनाः पराचीना ईश्वरं तं जगुर्बुधाः

જે અમૂર્ત અવસ્થામાં ‘પરા’ કહેવાય છે, તેની મૂર્તિ સદાશિવ છે. બાહ્યમુખ હોય કે અંતર્મુખ—બુદ્ધિમાનો તેમને જ ઈશ્વર કહે છે.

Verse 19

शक्तिस्तदैकलेनापि स्वैरं विहरता तनुः । स्वविग्रहात्स्वयं सृष्टा स्वशरीरानपायिनी

એ શક્તિ એક જ દેહરૂપે પ્રગટ થઈને પણ સ્વેચ્છાએ વિહરતી હતી. પોતાના જ સ્વરૂપમાંથી સ્વયં પ્રકટ થયેલી તે પોતાના સ્વભાવથી કદી વિમુખ થતી નથી; શિવથી અવિભાજ્ય રહે છે.

Verse 20

प्रधानं प्रकृति तां च मायां गुणवतीं पराम् । बुद्धितत्त्वस्य जननीमाहुर्विकृतिवर्जिताम्

તેણે પ્રધાન, પ્રકૃતિ અને ગુણવતી પરમ માયા તરીકે કહે છે. તે બુદ્ધિતત્ત્વની જનની છે, પરંતુ પોતે વિકૃતિથી રહિત છે.

Verse 21

सा शक्तिरम्बिका प्रोक्ता प्रकृतिस्सकलेश्वरी । त्रिदेवजननी नित्या मूलकारणमित्युत

તે શક્તિ ‘અંબિકા’ તરીકે પ્રખ્યાત છે; તે જ પ્રકૃતિ, સર્વની ઈશ્વરી છે. તે ત્રિદેવોની નિત્ય જનની છે અને સૃષ્ટિનું મૂળ કારણ કહેવાય છે.

Verse 22

अस्या अष्टौ भुजाश्चासन्विचित्रवदना शुभा । राकाचन्द्रसहस्रस्य वदने भाश्च नित्यशः

તેણે આઠ ભુજાઓ ધરાવતી હતી અને તેનું મુખ અદભુત તથા શુભ હતું. તેના મુખ પર સદા હજાર પૂર્ણિમાચંદ્ર સમી કાંતિ ઝળહળતી હતી.

Verse 23

नानाभरणसंयुक्ता नानागतिसमन्विता । नानायुधधरा देवी फुल्लपंकजलोचना

દેવી નાનાવિધ આભૂષણોથી સુશોભિત હતી, નાનાપ્રકારની મનોહર ગતિઓથી યુક્ત હતી; તે વિવિધ આયુધો ધારણ કરતી હતી, અને તેની આંખો પૂર્ણ વિકસિત કમળ જેવી હતી.

Verse 24

अचिंत्यतेजसा युक्ता सर्वयोनिस्समुद्यता । एकाकिनी यदा माया संयोगाच्चाप्यनेकिका

અચિંત્ય તેજથી યુક્ત એવી માયા—સર્વ યોનિઓની જનની—ઉદિત થઈ. સ્વભાવથી તે એકલી અને એક જ છે; પરંતુ પ્રભુશક્તિના સંયોગથી તે અનેકરૂપ બની જાય છે.

Verse 25

परः पुमानीश्वरस्स शिवश्शंभुरनीश्वरः । शीर्षे मन्दाकिनीधारी भालचन्द्रस्त्रिलोचनः

તે પરમ પુરુષ, ઈશ્વર—એ જ શિવ, શંભુ, કોઈના અધિન ન રહેનારો સ્વતંત્ર પ્રભુ છે. તેના શિરે મંદાકિની (દિવ્ય ગંગા) ધારિત છે, ભાળે ચંદ્ર છે, અને તે ત્રિલોચન છે.

Verse 26

पंचवक्त्रः प्रसन्नात्मा दशबाहुस्त्रिशूलधृक् । कर्पूरगौरसुसितो भस्मोद्धूलितविग्रहः

તે મંગલમય પ્રભુ પંચવક્ત્ર, પ્રસન્નાત્મા, દશબાહુ અને ત્રિશૂલધારી રૂપે પ્રગટ થયા. કપૂર સમાન ગૌર-શુભ્ર, તેમનું દિવ્ય શરીર પવિત્ર ભસ્મથી ધૂળાયેલું હતું.

Verse 27

युगपच्च तया शक्त्या साकं कालस्वरूपिणा । शिवलोकाभिधं क्षेत्रं निर्मितं तेन ब्रह्मणा

ત્યારે એકસાથે, તે શક્તિ (શક્તિ) સાથે અને કાળસ્વરૂપ સાથે, બ્રહ્માએ ‘શિવલોક’ નામનું પવિત્ર ક્ષેત્ર રચ્યું.

Verse 28

तदेव काशिकेत्येतत्प्रोच्यते क्षेत्रमुत्तमम् । परं निर्वाणसंख्यानं सर्वोपरि विराजितम्

એ જ ઉત્તમ ક્ષેત્ર ‘કાશિકા’ (કાશી) તરીકે કહેવાય છે. તે પરમ નિર્વાણ—મુક્તિનું સર્વોચ્ચ ધામ—છે, જે સર્વથી ઉપર તેજસ્વી રીતે વિરાજે છે।

Verse 29

ताभ्यां च रममाणाभ्यां च तस्मिन्क्षेत्रे मनोरमे । परमानंदरूपाभ्यां परमानन्दरूपिणी

તે મનોહર ક્ષેત્રમાં પરમાનંદસ્વરૂપ એવા તે બે જણ સાથે રમતાં હતાં; અને પરમાનંદસ્વરૂપિણી દેવી (શક્તિ) પણ તેમના સાથે દિવ્ય આનંદમાં એકાત્મ રહી।

Verse 30

मुने प्रलयकालेपि न तत्क्षेत्रं कदाचन । विमुक्तं हि शिवाभ्यां यदविमुक्तं ततो विदुः

હે મુને, પ્રલયકાળમાં પણ તે પવિત્ર ક્ષેત્ર ક્યારેય ત્યજાતું નથી. જેને શિવ અને શિવા કદી પરિત્યાગતા નથી, તેથી જ્ઞાની તેને ‘અવિમુક્ત’—‘કદી ન છોડાયેલું’—કહે છે।

Verse 31

अस्यानन्दवनं नाम पुराकारि पिनाकिना । क्षेत्रस्यानंदहेतुत्वादविमुक्तमनंतरम्

આ ક્ષેત્રનું આ વન પૂર્વે પિનાકી (પિનાકધારી શિવ) દ્વારા રચાયેલું હોવાથી તેનું નામ ‘આનંદવન’ છે. અને આ ક્ષેત્ર આધ્યાત્મિક આનંદનું કારણ બનતું હોવાથી, અનાદિ કાળથી તેને ‘અવિમુક્ત’ પણ કહેવામાં આવે છે।

Verse 32

अथानन्दवने तस्मिञ्च्छिवयो रममाणयोः । इच्छेत्यभूत्सुरर्षे हि सृज्यः कोप्यपरः किल

પછી, હે દેવર્ષિ, તે આનંદવનમાં શિવ અને શક્તિ રમતાં હતાં ત્યારે ‘ઇચ્છા’ નામનો દિવ્ય સંકલ્પ પ્રગટ થયો; સૃષ્ટિ માટે નિર્ધારિત કોઈ અન્ય સૃજ્ય સત્તા પ્રાદુર્ભૂત થઈ, એમ કહેવાય છે।

Verse 33

यस्मिन्यस्य महाभारमावां स्वस्वैरचारिणौ । निर्वाणधारणं कुर्वः केवलं काशिशायिनौ

તે અવસ્થામાં અમે બંને સ્વઇચ્છાએ સ્વચ્છંદ વિહરતા, અસ્તિત્વનો મહાભાર ધારણ કરતા હતા; છતાં નિર્વાણ-ધારણની સ્થિતિ જાળવીને માત્ર કાશીમાં નિવાસી હતા।

Verse 34

स एव सर्वं कुरुतां स एव परिपातु च । स एव संवृणोत्वं ते मदनुग्रहतस्सदा

એ જ એક સર્વ કાર્ય સિદ્ધ કરે, એ જ તને રક્ષે; મારા અનુગ્રહથી એ જ સદા તને સર્વ તરફથી ઢાંકી સુરક્ષિત રાખે।

Verse 35

चेतस्समुद्रमाकुंच्य चिंताकल्लोललोलितम् । सत्त्वरत्नं तमोग्राहं रजोविद्रुमवल्लितम्

ચિંતા-તરંગોથી ડોલતા મન-સમુદ્રને સંકોચીને (વિચાર)—તેમાં સત્ત્વનું રત્ન છે, તમસનો ગ્રાહ છે, અને રજસના પ્રવાળ તેને ચારે તરફથી ઘેરી રહ્યા છે।

Verse 36

यस्य प्रसादात्तिष्ठावस्सुखमानंदकानने । परिक्षिप्तमनोवृत्तौ बहिश्चिंतातुरे सुखम्

જેનાં પ્રસાદથી જીવ આનંદવનમાં સુખપૂર્વક સ્થિર રહે છે; મનની વૃત્તિઓ વિખેરાય અને બહારથી ચિંતાથી વ્યાકુળ હોય તોય, એ જ પ્રભુની કૃપાથી સુખ પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 37

संप्रधार्य्येति स विभुस्तया शक्त्या परेश्वरः । सव्ये व्यापारयांचक्रे दशमेंऽगेसुधासवम्

આ રીતે નિશ્ચય કરીને સર્વવ્યાપી પરમેશ્વર તે શક્તિ સાથે અમૃતસદૃશ સારને પ્રવર્તિત કરવા લાગ્યા; અને સર્જનક્રમના દશમ અંગમાં તેને પોતાના વામ ભાગે ક્રિયાશીલ કર્યું।

Verse 38

ततः पुमानाविरासीदेकस्त्रैलोक्यसुंदरः । शांतस्सत्त्वगुणोद्रिक्तो गांभीर्य्यामितसागरः

ત્યારબાદ ત્રિલોકને મનોહર એવો એક દિવ્ય પુરુષ પ્રગટ થયો—સ્વભાવથી શાંત, સત્ત્વગુણથી પરિપૂર્ણ, અને અપરિમિત સાગર સમો ગાંભીર્યવાન।

Verse 39

तथा च क्षमया युक्तो मुनेऽलब्धोपमो ऽभवत् । इन्द्रनीलद्युतिः श्रीमान्पुण्डरीकोत्तमेक्षणः

આ રીતે, હે મુનિ, ક્ષમાથી યુક્ત તે અદ્વિતીય બન્યો—ઇન્દ્રનીલ મણિ સમો તેજસ્વી, શ્રીમંત, અને ઉત્તમ કમળ સમા નેત્રો ધરાવતો।

Verse 40

सुवर्णकृतिभृच्छ्रेष्ठ दुकूलयुगलावृतः । लसत्प्रचंडदोर्दण्डयुगलोह्यपराजितः

તે સુવર્ણ અલંકારોનો શ્રેષ્ઠ ધારક હતો, ઉત્તમ દુકૂલના જોડાથી આવૃત; તેની બે ભુજાઓ પ્રચંડ તેજથી ઝળહળતી હતી, અને તે અપરાજિત રહ્યો।

Verse 41

ततस्स पुरुषश्शंभुं प्रणम्य परमेश्वरम् । नामानि कुरु मे स्वामिन्वद कर्मं जगाविति

ત્યારે તે પુરુષે પરમેશ્વર શંભુને પ્રણામ કરીને કહ્યું—“સ્વામી, મને નામો આપો અને મારું નિયત કર્મ પણ કહો।”

Verse 42

तच्छ्रुत्वा वचनम्प्राह शंकरः प्रहसन्प्रभुः । पुरुषं तं महेशानो वाचा मेघगभीरया

તે વચન સાંભળી પ્રભુ શંકર હસતાં હસતાં બોલ્યા. મહેશાને મેઘગર્જના જેવી ગંભીર વાણીથી તે પુરુષને સંબોધ્યો.

Verse 43

शिव उवाच । विष्ण्वितिव्यापकत्वात्ते नाम ख्यातं भविष्यति । बहून्यन्यानि नामानि भक्तसौख्यकराणि ह

શિવે કહ્યું—તારા સર્વવ્યાપકત્વને કારણે તારો નામ ‘વિષ્ણુ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થશે. અને ભક્તોને સુખ-શાંતિ આપનારાં અનેક અન્ય નામો પણ તને પ્રાપ્ત થશે.

Verse 44

तपः कुरु दृढो भूत्वा परमं कार्यसाधनम् । इत्युक्त्वा श्वासमार्गेण ददौ च निगमं ततः

દૃઢ બની તપ કર; એ જ કાર્યસિદ્ધિનું પરમ સાધન છે. એમ કહી તેમણે શ્વાસમાર્ગ દ્વારા નિગમ (વૈદિક પ્રકાશ) અર્પણ કર્યો.

Verse 46

दिव्यं द्वादश साहस्रं वर्षं तप्त्वापि चाच्युतः । न प्राप स्वाभिलषितं सर्वदं शंभुदर्शनम्

બાર હજાર દિવ્ય વર્ષ તપ કર્યા છતાં અચ્યુતને સર્વદાતા શંભુનું ઇચ્છિત દર્શન પ્રાપ્ત ન થયું.

Verse 47

तत्तत्संशयमापन्नश्चिंतितं हृदि सादरम् । मयाद्य किं प्रकर्तव्यमिति विष्णुश्शिवं स्मरन्

વારંવાર સંશયમાં પડી તેણે હૃદયમાં આદરપૂર્વક વિચાર્યું—“હવે મને શું કરવું?”—અને વિષ્ણુ શિવનું સ્મરણ કરતાં એમ વિચારવા લાગ્યો.

Verse 48

एतस्मिन्नंतरे वाणी समुत्पन्ना शिवाच्छुभा । तपः पुनः प्रकर्त्तव्यं संशयस्यापनुत्तये

તત્ક્ષણે શિવમાંથી શુભ વાણી પ્રગટ થઈ— “સંદેહ દૂર કરવા ફરી તપ કરો.”

Verse 49

ततस्तेन च तच्छ्रुत्वा तपस्तप्तं सुदारुणम् । बहुकालं तदा ब्रह्मध्यानमार्गपरेण हि

પછી તે ઉપદેશ સાંભળી તેણે બહુ સમય સુધી અત્યંત કઠોર તપ કર્યું અને દિવ્ય ધ્યાનવિધિ અનુસાર બ્રહ્મધ્યાનના માર્ગમાં સંપૂર્ણ રીતે તત્પર રહ્યો.

Verse 50

ततस्स पुरुषो विष्णुः प्रबुद्धो ध्यानमार्गतः । सुप्रीतो विस्मयं प्राप्तः किं यत्तव महा इति

ત્યારે તે પુરુષ—વિષ્ણુ—ધ્યાનમાર્ગમાંથી જાગ્યો. અત્યંત પ્રસન્ન થઈ આશ્ચર્ય પામી બોલ્યો— “આ શું છે? આપનું આ મહત્ત્વ શું છે?”

Verse 51

परिश्रमवतस्तस्य विष्णोः स्वाङ्गेभ्य एव च । जलधारा हि संयाता विविधाश्शिवमायया

તે કાર્યમાં પરિશ્રમ કરતા વિષ્ણુના પોતાના અંગોમાંથી જ જળધારાઓ પ્રગટ થઈ; શિવમાયાથી તે નાનાવિધ રીતે ઉત્પન્ન થઈ વહેવા લાગી।

Verse 52

अभिव्याप्तं च सकलं शून्यं यत्तन्महामुने । ब्रह्मरूपं जलमभूत्स्पर्शनात्पापनाशनम्

હે મહામુને, જ્યારે તે સર્વવ્યાપી શૂન્યે સર્વને વ્યાપ્ત કર્યું, ત્યારે જળ બ્રહ્મસ્વરૂપ બની પ્રગટ થયું; તેના સ્પર્શથી પાપોનો નાશ થાય છે।

Verse 53

तदा श्रांतश्च पुरुषो विष्णुस्तस्मिञ्जले स्वयम् । सुष्वाप परम प्रीतो बहुकालं विमोहितः

ત્યારે એ પુરુષ—વિષ્ણુ સ્વયં—તે જળમાં થાકી ગયા. એક અદભુત પરમ તૃપ્તિ સાથે તેઓ નિદ્રામાં લીન થયા અને લાંબા સમય સુધી મોહમાં રહ્યા।

Verse 54

नारायणेति नामापि तस्यसीच्छ्रुतिसंमतम् । नान्यत्किंचित्तदा ह्यासीत्प्राकृतं पुरुषं विना

તે (પરમ તત્ત્વ) માટે ‘નારાયણ’ નામ પણ શ્રુતિ-સંમતિથી માન્ય થયું. કારણ કે તે સમયે આદ્ય પ્રાકૃત પુરુષ સિવાય બીજું કશું જ નહોતું।

Verse 55

एतस्मिन्नन्तरे काले तत्त्वान्यासन्महात्मनः । तत्प्रकारं शृणु प्राज्ञ गदतो मे महामते

આ વચ્ચેના કાળમાં મહાત્મા પરમેશ્વરે તત્ત્વોને પ્રગટ કર્યા. હે પ્રાજ્ઞ, હું કહું તેમ તેમના પ્રાદુર્ભાવનો પ્રકાર સાંભળ, હે મહામતે।

Verse 56

प्रकृतेश्च महानासीन्महतश्च गुणास्त्रयः । अहंकारस्ततो जातस्त्रिविधो गुणभेदतः

પ્રકૃતિમાંથી મહાન્ (મહત્) ઉત્પન્ન થયો અને મહત્ માંથી ત્રણ ગુણ પ્રગટ થયા. ત્યારબાદ ગુણભેદ અનુસાર ત્રિવિધ અહંકાર જન્મ્યો.

Verse 58

तत्त्वानामिति संख्यानमुक्तं ते ऋषिसत्तम । जडात्मकञ्च तत्सर्वं प्रकृतेः पुरुषं विना

હે ઋષિશ્રેષ્ઠ, મેં તમને તત્ત્વોની ગણતરી કહી છે. તે બધું જ જડસ્વરૂપ છે; પ્રકૃતિ સિવાય ત્યાં પુરુષ (ચેતન તત્ત્વ) નથી.

Verse 59

तत्तदैकीकृतं तत्त्वं चतुर्विंशतिसंख्यकम् । शिवेच्छया गृहीत्वा स सुष्वाप ब्रह्मरूपके

આ રીતે ચોવીસ તત્ત્વોને એકરૂપ કરીને, શિવની ઇચ્છાથી તેણે તે બધાંને પોતાના અંદર ગ્રહણ કર્યા અને પછી બ્રહ્મારૂપ અવસ્થામાં નિદ્રામાં પ્રવેશ કર્યો.