नारदप्रश्नवर्णन (Nāradapraśna-varṇana) — “Account of Nārada’s Inquiry”

Verse 1

सूत उवाच । अंतर्हिते हरौ विप्रा नारदो मुनिसत्तमः । विचचार महीं पश्यञ्छिवलिंगानि भक्तितः

સૂત બોલ્યા—હે વિપ્રો, હરિ અંતર્હિત થયા પછી મુનિશ્રેષ્ઠ નારદ પૃથ્વી પર વિહર્યા અને ભક્તિપૂર્વક શિવલિંગોનું દર્શન કરતા રહ્યા।

Verse 2

पृथिव्या अटनं कृत्वा शिवरूपाण्यनेकशः । ददर्श प्रीतितो विप्रा भुक्तिमुक्तिप्रदानि सः

પૃથ્વી પર ભ્રમણ કરીને, હે વિપ્રો, તેમણે આનંદથી શિવના અનેક સ્વરૂપોનું દર્શન કર્યું—જે ભુક્તિ અને મુક્તિ બંને પ્રદાન કરે છે।

Verse 3

अथ तं विचरंतं कौ नारदं दिव्यदर्शनम् । ज्ञात्वा शंभुगणौ तौ तु सुचित्तमुपजग्मतुः

ત્યારે દિવ્યદર્શનથી તેજસ્વી રીતે વિહરતા નારદને ઓળખીને શંભુના તે બે ગણો શાંત અને શ્રદ્ધાભર્યા ચિત્તથી તેમની પાસે આવ્યા।

Verse 4

शिरसा सुप्रणम्याशु गणावूचतुरादरात् । गृहीत्वा चरणौ तस्य शापोद्धारेच्छया च तौ

તે બંને ગણોએ તત્કાળ શિર નમાવી પ્રણામ કરીને આદરથી કહ્યું; અને શાપ દૂર થાય તેવી ઇચ્છાથી તેમણે તેમના ચરણ પકડી લીધા।

Verse 5

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां प्रथमखंडे सृष्ट्युपाख्याने नारदप्रश्नवर्णनोनाम पञ्चमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણના દ્વિતીય વિભાગ રુદ્રસંહિતાના પ્રથમ ખંડ, સૃષ્ટ્યુપાખ્યાનમાં ‘નારદના પ્રશ્નોનું વર્ણન’ નામનો પાંચમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।

Verse 6

आवां हरगणौ विप्र तवागस्कारिणौ मुने । स्वयम्बरे राजपुत्र्या मायामोहितचेतसा

હે વિપ્ર, હે મુને! અમે બન્ને હર (શિવ)ના ગણ છીએ અને તમારા કાર્યસાધન માટે અહીં આવ્યા છીએ. રાજકન્યાના સ્વયંવરમાં તેનું ચિત્ત માયાથી મોહિત થયું છે।

Verse 7

त्वया दत्तश्च नौ शापः परेशप्रेरितेन ह । ज्ञात्वा कुसमयं तत्र मौनमेव हि जीवनम्

તમે આપેલો શાપ પણ ખરેખર પરમેશ (શિવ)ની પ્રેરણાથી જ થયો. ત્યાં સમય પ્રતિકૂળ છે એમ જાણી, તે સ્થિતિમાં મૌન જ જીવનનો ઉપાય છે।

Verse 8

स्वकर्मणः फलं प्राप्तं कस्यापि न हि दूषणम् । सुप्रसन्नो भव विभो कुर्वनुग्रहमद्य नौ

અમને જે મળ્યું છે તે આપણા જ કર્મનું ફળ છે; કોઈમાં દોષ નથી. હે સર્વસમર્થ વિભો, અતિ પ્રસન્ન થાઓ અને આજે અમ પર અનુગ્રહ કરો।

Verse 9

सूत उवाच । वच आकर्ण्य गणयोरिति भक्त्युक्तमादरात् । प्रत्युवाच मुनिः प्रीत्या पश्चात्तापमवाप्य सः

સૂત બોલ્યા—શિવગણોના બે સેવકો દ્વારા ભક્તિ અને આદરથી કહેલા વચનો સાંભળી મુનિ હૃદયથી પ્રસન્ન થઈને ઉત્તર આપ્યો; અને પશ્ચાત્તાપથી સ્પર્શિત થઈ ફરી બોલ્યા।

Verse 10

नारद उवाच । शृणुतं मे महादेव गणा मान्यतमौ सताम् । वचनं सुखदं मोहनिर्मुक्तं च यथार्थकम्

નારદે કહ્યું—હે મહાદેવ, મારું વચન સાંભળો; હે ગણો, તમે સજ્જનોમાં અતિ માન્ય છો. આ વચન સુખદ, મોહમુક્ત અને યથાર્થ છે.

Verse 11

पुरा मम मतिर्भ्रष्टासीच्छिवेच्छावशात् युवम् । सर्वथा मोहमापन्नश्शप्तवान्वां कुशेमुषिः

પૂર્વે શિવની ઇચ્છાવશ મારી બુદ્ધિ ભ્રષ્ટ થઈ ગઈ. સર્વથા મોહમાં પડીને હું—કુશેમુષિ—તમને બંનેને શાપ આપી બેઠો.

Verse 12

यदुक्तं तत्तथा भावि तथापि शृणुतां गणौ । शापोद्धारमहं वच्मि क्षमथा मघमद्य मे

જે કહ્યું છે તે તેમ જ થશે; છતાં હે ગણો, સાંભળો. હું શાપ-ઉદ્ધારનો ઉપાય કહું છું; તેથી આજે મારા અપરાધને ક્ષમા કરો.

Verse 13

वीर्यान्मुनिवरस्याप्त्वा राक्षसेशत्वमादिशम् । स्यातां विभवसंयुक्तौ बलिनो सुप्रतापिनौ

તે શ્રેષ્ઠ મુનિના તેજને પ્રાપ્ત કરીને તેણે તેમને રાક્ષસો પર અધિપત્ય આપ્યું; તેથી તેઓ બંને વૈભવયુક્ત, બળવાન અને અત્યંત પ્રતાપી બન્યા.

Verse 14

सर्वब्रह्मांडराजानौ शिवभक्तौ जितेन्द्रियौ । शिवापरतनोर्मृत्युं प्राप्य स्वं पदमाप्स्यथः

તમે બંને સર્વ બ્રહ્માંડોના અધિરાજ બનશો—શિવભક્ત અને ઇન્દ્રિયજિત. અને મૃત્યુ આવે ત્યારે, શિવપર આધાર રાખીને, તમારું પરમ પદ પ્રાપ્ત કરશો.

Verse 15

सूत उवाच । इत्याकर्ण्य मुनेर्वाक्यं नारदस्य महात्मनः । उभौ हरगणौ प्रीतौ स्वं पदं जग्मतुर्मुदा

સૂતએ કહ્યું—મહાત્મા મુનિ નારદના વચનો સાંભળી, હર (શિવ) ના તે બંને ગણો પ્રસન્ન થઈ આનંદથી પોતાના ધામે ગયા.

Verse 16

नारदोऽपि परं प्रीतो ध्यायञ्छिवमनन्यधीः । विचचार महीं पश्यञ्छिवतीर्थान्यभीक्ष्णशः

નારદ પણ પરમ પ્રીતિથી પરિપૂર્ણ થઈ, અનન્ય ચિત્તે શિવનું ધ્યાન કરતાં, પૃથ્વી પર વિહર્યા અને વારંવાર શિવના પવિત્ર તીર્થોનું દર્શન કરતા રહ્યા।

Verse 17

काशीं प्राप्याथ स मुनिः सर्वोपरि विराजिताम् । शिवप्रियां शंभुसुखप्रदां शम्भुस्वरूपिणीम्

પછી તે મુનિ કાશીમાં પહોંચ્યા—જે સર્વોપરી તેજસ્વી છે; શિવપ્રિયા, શંભુસુખ આપનારી અને સ્વયં શંભુના સ્વરૂપરૂપિણી।

Verse 18

दृष्ट्वा काशीं कृताऽर्थोभूत्काशीनाथं ददर्श ह । आनर्च परम प्रीत्या परमानन्दसंयुतः

કાશીનું દર્શન કરીને તે કૃતાર્થ થયો. પછી તેણે કાશીનાથનું દર્શન કર્યું અને પરમ પ્રીતિથી, પરમાનંદથી યુક્ત થઈ, તેમની આરાધના કરી।

Verse 19

स मुदः सेव्यतां काशीं कृतार्थो मुनिसत्तमः । नमन्संवर्णयन्भक्त्या संस्मरन्प्रेमविह्वलः

હે મુનિશ્રેષ્ઠ! આનંદથી કાશીમાં નિવાસ કરીને તેની સેવા કર; તું કૃતાર્થ છે. ભક્તિથી નમન કરીને, (શિવના) ગુણગાન કરતાં અને પ્રેમથી વિહ્વળ થઈ તેમનું સ્મરણ કરતો રહેજે.

Verse 20

ब्रह्मलोकं जगामाथ शिवस्मरणसन्मतिः । शिवतत्त्वं विशेषेण ज्ञातुमिच्छुस्स नारदः

ત્યારે શિવસ્મરણમાં દૃઢમતિ નારદ બ્રહ્મલોક ગયો; શિવતત્ત્વને વિશેષ રીતે સૂક્ષ્મતાથી જાણવા ઇચ્છ્યો।

Verse 21

नत्वा तत्र विधिं भक्त्या स्तुत्वा च विविधैस्तवैः । पप्रच्छ शिवत्तत्वं शिवसंभक्तमानसः

ત્યાં તેણે ભક્તિપૂર્વક વિધાતા બ્રહ્માને નમસ્કાર કર્યો અને વિવિધ સ્તવો દ્વારા સ્તુતિ કરી; પછી શિવભક્તિથી પરિપૂર્ણ મનવાળા નારદે શિવતત્ત્વ વિષે પૂછ્યું।

Verse 22

नारद उवाच । ब्रह्मन्ब्रह्मस्वरूपज्ञ पितामह जगत्प्रभो । त्वत्प्रसादान्मया सर्वं विष्णोर्माहात्म्यमुत्तमम्

નારદ બોલ્યા— હે બ્રહ્મન, બ્રહ્મસ્વરૂપજ્ઞ, હે પિતામહ જગત્પ્રભો! તમારા પ્રસાદથી મેં વિષ્ણુનું ઉત્તમ માહાત્મ્ય સંપૂર્ણ રીતે જાણ્યું છે।

Verse 23

भक्तिमार्गं ज्ञानमार्गं तपोमार्गं सुदुस्तरम् । दानमार्गञ्च तीर्थानां मार्गं च श्रुतवानहम्

મેં ભક્તિમાર્ગ, જ્ઞાનમાર્ગ, અતિ દુસ્તર તપોમાર્ગ, દાનમાર્ગ તથા તીર્થયાત્રાનો માર્ગ પણ સાંભળ્યો છે।

Verse 24

न ज्ञातं शिवतत्त्वं च पूजाविधिमतः क्रमात् । चरित्रं विविधं तस्य निवेदय मम प्रभो

મને હજી શિવતત્ત્વનું જ્ઞાન નથી, તેમજ વિધિ મુજબ પૂજાનો ક્રમ પણ સમજાયો નથી. હે પ્રભુ, કૃપા કરીને તેમના વિવિધ પવિત્ર ચરિત્રો મને કહો.

Verse 25

निर्गुणोऽपि शिवस्तात सगुणश्शंकरः कथम् । शिवतत्त्वं न जानामि मोहितश्शिवमायया

હે પ્રિય, શિવ નિર્ગુણ હોવા છતાં શંકર સગુણ કેવી રીતે? શિવની જ માયાથી મોહીત થઈ હું શિવતત્ત્વ જાણતો નથી.

Verse 26

सृष्टेः पूर्वं कथं शंभुस्स्वरूपेण प्रतिष्ठितः । सृष्टिमध्ये स हि कथं क्रीडन्संवर्तते प्रभुः

સૃષ્ટિ પહેલાં શંભુ પોતાના સ્વરૂપમાં કેવી રીતે પ્રતિષ્ઠિત હતા? અને સૃષ્ટિ વચ્ચે તે પરમ પ્રભુ કેવી રીતે લીલા કરતાં કરતાં સંવર્ત (પ્રલય) પણ કરે છે?

Verse 27

तदन्ते च कथं देवस्स तिष्ठति महेश्वरः । कथं प्रसन्नतां याति शंकरो लोकशंकरः

અને અંતે તે દેવ મહેશ્વર કેવી રીતે સ્થિત રહે છે? તથા લોકકલ્યાણક શંકર કેવી રીતે પ્રસન્ન થાય છે?

Verse 28

संतुष्टश्च स्वभक्तेभ्यः परेभ्यश्च महेश्वरः । किं फलं यच्छति विधे तत्सर्वं कथयस्व मे

મહેશ્વર પોતાના ભક્તો અને અન્ય લોકો પર પણ પ્રસન્ન થાય ત્યારે, હે વિધાતા (બ્રહ્મા), તે કયું ફળ આપે છે? તે સર્વ મને કહો.

Verse 29

सद्यः प्रसन्नो भगवान्भवतीत्यनुसंश्रुतम् । भक्तप्रयासं स महान्न पश्यति दयापरः

પરંપરાથી સાંભળ્યું છે કે સાચી ભક્તિથી ભગવાન શિવ તત્ક્ષણ પ્રસન્ન થાય છે. દયાપર તે મહાન પ્રભુ ભક્તના કષ્ટપ્રયાસને નથી જોતો; માત્ર ભક્તિને જ ગ્રહણ કરે છે.

Verse 30

ब्रह्मा विष्णुर्महेशश्च त्रयो देवाश्शिवांशजाः । महेशस्तत्र पूर्णांशस्स्वयमेव शिवः परः

બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ—આ ત્રણેય દેવો શિવના અંશમાંથી પ્રગટ થયા છે. પરંતુ તેમાં મહેશ પૂર્ણાંશ છે; એ જ સ્વયં પરમ શિવ છે.

Verse 31

तस्याविर्भावमाख्याहि चरितानि विशेषतः । उमाविर्भावमाख्याहि तद्विवाहं तथा विभो

હે વિભો, કૃપા કરીને તેમના (શિવના) આવિર્ભાવ અને પવિત્ર ચરિત્રો વિશેષ રીતે વર્ણવો. તેમજ ઉમાના આવિર્ભાવ અને તેમના દિવ્ય વિવાહનું વર્ણન પણ કરો.

Verse 32

तद्गार्हस्थ्यं विशेषेण तथा लीलाः परा अपि । एतत्सर्वं तथान्यच्च कथनीयं त्वयानघ

તેમના ગૃહસ્થ જીવનનું વિશેષ રીતે અને તેમની પરમ દિવ્ય લીલાઓનું પણ વર્ણન કરો. હે નિષ્પાપ, આ બધું અને સંબંધિત અન્ય જે કંઈ હોય તે પણ તમારે કહેવું જોઈએ.

Verse 33

तदुत्पत्तिं विवाहं च शिवायास्तु विशेषतः । प्रब्रूहि मे प्रजानाथ गुहजन्म तथैव च

હે પ્રજાનાથ, કૃપા કરીને તેણી (દેવી)ની ઉત્પત્તિ અને શિવ સાથેના તેના વિવાહનું વિશેષ વર્ણન મને કહો; તેમજ ગુહ (કાર્ત્તિકેય)ના જન્મની કથા પણ કહો.

Verse 34

बहुभ्यश्च श्रुतं पूर्वं न तृप्तोऽस्मि जगत्प्रभो । अतस्त्वां शरणं प्राप्तः कृपां कुरु ममोपरि

હે જગત્પ્રભો, મેં અગાઉ ઘણાં પાસેથી ઘણું સાંભળ્યું છે, છતાં તૃપ્તિ થઈ નથી. તેથી હું તમારી શરણમાં આવ્યો છું—મારા ઉપર કૃપા કરો।

Verse 35

इति श्रुत्वा वचस्तस्य नारदस्यांगजस्य हि । उवाच वचनं तत्र ब्रह्मा लोकपितामहः

પોતાના માનસપુત્ર નારદના વચનો સાંભળી, લોકપિતામહ બ્રહ્માએ ત્યાં પ્રત્યుత્તર આપ્યો.