कैलासगमनं कुबेरसख्यं च — Śiva’s Journey to Kailāsa and His Friendship with Kubera
અધ્યાય 17 સંવાદરૂપે રચાયેલો છે. સૂત કહે છે—બ્રહ્માના પૂર્વ વચનો સાંભળીને નારદ ફરી શ્રદ્ધાપૂર્વક પૂછે છે: શંકરનું કૈલાસગમન કેવી રીતે થયું, કુબેર (ધનદ) સાથે તેમની મિત્રતા કયા કારણોથી થઈ, અને ત્યાં પૂર્ણ મંગલમય શિવાકૃતિમાં ભગવાને શું કર્યું. બ્રહ્મા આ પ્રસંગ કહેવા સંમત થઈ પહેલાં પૃષ્ઠભૂમિ આપે છે—કાંપિલ્ય નગરમાં યજ્ઞદત્ત નામના વિદ્વાન દીક્ષિત રહેતા; વૈદિક કર્મ અને વેદાંગોમાં નિપુણ, દાનશીલ અને પ્રતિષ્ઠિત. તેમનો પુત્ર ગુણનિધિ ઉપનયનાદિથી શિક્ષિત હોવા છતાં ગુપ્ત રીતે જુગારમાં ફસાયો, વારંવાર માતાનું ધન લઈ જુગારીઓની સંગત કરતો રહ્યો. આમ અધ્યાય ધર્મ-વિદ્યા સામે ગુપ્ત પાપ, ધનપતન અને આગળના કુબેર-શિવ સંબંધને કર્મ અને ભક્તિના તર્કથી સમજાવવાની ભૂમિકા રચે છે.
Shlokas
Verse 1
प्रत्यहं तस्य जननी सुतं गुणनिधिं मृदु । शास्ति स्नेहार्द्रहृदया ह्युपवेश्य स्म नारद
હે નારદ, તેની માતા દરરોજ તે મૃદુ, ગુણનિધિ પુત્રને બેસાડીને, સ્નેહથી દ્રવિત હૃદયે, પ્રેમપૂર્વક તેને શિક્ષા આપતી અને શિસ્તમાં રાખતી હતી.
Verse 2
नारद उवाच । कदागतो हि कैलासं शंकरो भक्तवत्सलः । क्व वा सखित्वं तस्यासीत्कुबेरेण महात्मना
નારદ બોલ્યા— ભક્તવત્સલ શંકર ક્યારે કૈલાસે આવ્યા? અને મહાત્મા કુબેર સાથે તેમનું સખ્ય ક્યાં અને કેવી રીતે ઉત્પન્ન થયું?
Verse 3
किं चकार हरस्तत्र परिपूर्णः शिवाकृतिः । एतत्सर्वं समाचक्ष्व परं कौतूहलं मम
ત્યાં શિવસ્વરૂપે પરિપૂર્ણ હરએ શું કર્યું? આ બધું મને સંપૂર્ણ રીતે કહો, કારણ કે મારી કૌતૂહલતા અત્યંત મોટી છે.
Verse 4
ब्रह्मोवाच । शृणु नारद वक्ष्यामि चरितं शशिमौलिनः । यथा जगाम कैलासं सखित्वं धनदस्य च
બ્રહ્માએ કહ્યું—હે નારદ, સાંભળો. હું ચંદ્રમૌલિ ભગવાન શિવના પવિત્ર ચરિત્રનું વર્ણન કરું છું—તેઓ કેવી રીતે કૈલાસ ગયા અને ધનદ (કુબેર) સાથે તેમનું સખ્ય કેવી રીતે થયું.
Verse 5
असीत्कांपिल्यनगरे सोमयाजिकुलोद्भवः । दीक्षितो यज्ञदत्ताख्यो यज्ञविद्याविशारदः
કાંપિલ્ય નગરમાં સોમયાજી કુળમાં જન્મેલો, દીક્ષિત યજ્ઞદત્ત નામનો એક બ્રાહ્મણ હતો; તે યજ્ઞવિદ્યામાં વિશારદ હતો.
Verse 6
वेदवेदांगवित्प्राज्ञो वेदान्तादिषु दक्षिणः । राजमान्योऽथ बहुधा वदान्यः कीर्तिभाजनः
તે વેદો અને વેદાંગોનો જ્ઞાતા, પ્રાજ્ઞ અને વેદાંતાદિ શાસ્ત્રોમાં દક્ષ હતો. રાજાઓ દ્વારા માનિત, તે અનેક રીતે દાનશીલ બની સદ્કીર્તિનો પાત્ર થયો.
Verse 7
अग्निशुश्रूषणरतो वेदाध्ययनतत्परः । सुन्दरो रमणीयांगश्चन्द्रबिंबसमाकृतिः
તે અગ્નિ-શુશ્રૂષામાં રત અને વેદાધ્યયનમાં તત્પર હતો. તે સુંદર, રમણીય અંગોવાળો અને ચંદ્રબિંબ સમાન તેજસ્વી આકૃતિવાળો હતો.
Verse 8
आसीद्गुणनिधिर्नाम दीक्षितस्यास्य वै सुतः । कृतोपनयनस्सोष्टौ विद्या जग्राह भूरिशः । अथ पित्रानभिज्ञातो यूतकर्मरतोऽभवत्
તે દીક્ષિતનો ગુણનિધિ નામનો પુત્ર હતો. ઉપનયન સંસ્કાર કર્યા પછી તેણે બહુ પરિશ્રમથી અનેક વિદ્યાઓ ગ્રહણ કરી; પરંતુ પછી પિતાને અજાણ રાખીને જુગાર વગેરે કર્મોમાં આસક્ત થયો.
Verse 9
आदायादाय बहुशो धनं मातुस्सकाशतः । समदाद्यूतकारेभ्यो मैत्रीं तैश्च चकार सः
તે વારંવાર માતા પાસેથી ધન લઈ જૂઆરાઓને આપી દેતો. અને તેમની સાથે જ મિત્રતા પણ બાંધતો ગયો.
Verse 10
संत्यक्तब्राह्मणाचारः संध्यास्नानपराङ्मुखः । निंदको वेदशास्त्राणां देवब्राह्मणनिंदकः
તે બ્રાહ્મણોચિત આચાર ત્યજી દીધો, સંધ્યા-વંદન અને સ્નાનથી વિમુખ થયો. તે વેદ-શાસ્ત્રોની નિંદા કરવા લાગ્યો—દેવો અને બ્રાહ્મણોની પણ નિંદા કરતો હતો.
Verse 11
स्मृत्याचारविहीनस्तु गीतवाद्यविनोदभाक् । नटपाखंडभाण्डैस्तु बद्धप्रेमपरंपरः
સ્મૃતિઓમાં કહેલા નિયમો અને સદાચારથી રહિત તે ગીત-વાદ્ય વગેરે વિનોદમાં રમે છે. નટો, પાખંડી ઢોંગીઓ અને ભાંડોના સંગથી તે વધતી જતી સાંસારિક આસક્તિની શૃંખલામાં બંધાઈ જાય છે.
Verse 12
प्रेरितोऽपि जनन्या स न ययौ पितुरंतिकम् । गृहकार्यांतरव्याप्तो दीक्षितो दीक्षितायिनीम्
માતાએ પ્રેર્યા છતાં તે પિતાની પાસે ગયો નહીં. ઘરકામના અન્ય કાર્યોમાં વ્યસ્ત રહી, દીક્ષિત પુરુષ દીક્ષા કરાવનારી સ્ત્રીની સેવા-પરિચર્યા કરતો રહ્યો.
Verse 13
यदा यदैव तां पृच्छेदये गुणनिधिस्सुतः । न दृश्यते मया गेहे कल्याणि विदधाति किम्
ગુણનિધિનો પુત્ર જ્યારે જ્યારે તેને પૂછતો, ત્યારે તે કહેતો—“કલ્યાણી! મને ઘરમાં કશું જ દેખાતું નથી; તો પછી તું અહીં શું ગોઠવી રહી છે, શું સિદ્ધ કરી રહી છે?”
Verse 14
तदा तदेति सा ब्रूयादिदानीं स बहिर्गतः । स्नात्वा समर्च्य वै देवानेतावंतमनेहसम्
ત્યારે તે કહે—“તથાસ્તુ, તથાસ્તુ।” “હમણાં તે બહાર ગયો છે; સ્નાન કરીને દેવતાઓની યોગ્ય રીતે પૂજા કરી રહ્યો છે”—એમ કહી તે લાંબો, અવિચ્છિન્ન સમય ઉતાવળ વિના પસાર કરે.
Verse 15
अधीत्याध्ययनार्थं स द्विजैर्मित्रैस्समं ययौ । एकपुत्रेति तन्माता प्रतारयति दीक्षितम्
અભ્યાસ પૂર્ણ કરીને તે વધુ અધ્યયન માટે બ્રાહ્મણ મિત્રોની સાથે નીકળ્યો. પરંતુ તેની માતા “આ મારો એકમાત્ર પુત્ર છે” એમ વિચારી, દીક્ષિત પુત્રને જવા ન દેવા પ્રયત્ન કરવા લાગી.
Verse 16
न तत्कर्म च तद्वृत्तं किंचिद्वेत्ति स दीक्षितः । सर्वं केशांतकर्मास्य चक्रे वर्षेऽथ षोडशे
તે દીક્ષિતને પોતાના પૂર્વ કર્મો કે પૂર્વ જીવનવૃત્તાંતનું કશું જ જ્ઞાન ન હતું. ત્યારબાદ તેના સોળમા વર્ષે, કેશાંત-સંસ્કાર સુધીના સર્વ સંસ્કારો તેના માટે કરાવ્યા.
Verse 17
अथो स दीक्षितो यज्ञदत्तः पुत्रस्य तस्य च । गृह्योक्तेन विधानेन पाणिग्राहमकारयम्
પછી દીક્ષિત યજ્ઞદત્તે ગૃહ્ય પરંપરામાં જણાવેલા વિધાન મુજબ પોતાના પુત્રનું પાણિગ્રહણ (વિવાહ) સંસ્કાર વિધિવત્ કરાવ્યું.
Verse 19
क्रोधनस्तेऽस्ति तनय स महात्मा पितेत्यलम् । यदि ज्ञास्यति ते वृत्तं त्वां च मां ताडयिष्यति
પુત્ર, તારો પિતા—એ મહાત્મા—ક્રોધમાં અત્યંત ઉગ્ર છે; હવે બસ. જો તેને તારો વર્તાવ જાણ થશે, તો તે તને અને મને—બન્નેને—મારશે.
Verse 20
आच्छादयामि ते नित्यं पितुरग्रे कुचेष्टितम् । लोकमान्योऽस्ति ते तातस्सदाचारैर्न वै धनैः
હું તારા પિતાની સામે તારા અયોગ્ય વર્તનને હંમેશાં ઢાંકી રાખીશ. પ્રિય, તારો પિતા લોકમાન્ય છે—ધનથી નહીં, સદાચારથી જ.
Verse 21
ब्राह्मणानां धनं तात सद्विद्या साधुसंगमः । किमर्थं न करोषि त्वं सुरुचिं प्रीतमानसः
વત્સ, બ્રાહ્મણોનું સાચું ધન સદ્વિદ્યા અને સાધુસંગ છે. તો પછી તું પ્રસન્ન મનથી ઉત્તમ રુચિ અને શુદ્ધ વૃત્તિ કેમ નથી વિકસાવતો?
Verse 22
सच्छ्रोत्रियास्तेऽनूचाना दीक्षितास्सोमयाजिनः । इति रूढिमिह प्राप्तास्तव पूर्वपितामहाः
તારા પૂર્વપિતામહો અહીં સચ્ચ્રોત્રિય હતા—વેદપાઠમાં નિપુણ, દીક્ષિત અને સોમયજ્ઞ કરનાર. આ રીતે તેમણે આ લોકમાં માન્ય પ્રતિષ્ઠા અને સ્થિર રૂઢિ પ્રાપ્ત કરી હતી.
Verse 23
त्यक्त्वा दुर्वृत्तसंसर्गं साधुसंगरतो भव । सद्विद्यासु मनो धेहि ब्राह्मणाचारमाचर
દુર્વૃત્તોના સંગનો ત્યાગ કરી સાધુસંગમાં રત થા. સદ્વિદ્યામાં મન ધરી બ્રાહ્મણોક્ત ધર્માચારનું આચરણ કર.
Verse 24
तातानुरूपो रूपेण यशसा कुलशीलतः । ततो न त्रपसे किन्नस्त्यज दुर्वृत्ततां स्वकाम्
રૂપ, યશ, કુળ અને શીલ—બધી રીતે તું પિતાને અનુરૂપ છે. તો પછી તને શરમ કેમ નથી આવતી? શું ખોટ છે? પોતાની ઇચ્છાથી અપનાવેલી આ દુર્વૃત્તિ ત્યજી દે।
Verse 25
ऊनविंशतिकोऽसि त्वमेषा षोडशवार्षिकी । एतां संवृणु सद्वृत्तां पितृभक्तियुतो भव
તું હજી ઓગણીસનો પણ નથી અને આ કન્યા સોળ વર્ષની છે. આ સદ્વૃત્ત કન્યાને વિવાહ કર; અને પિતાપ્રતિ ભક્તિ તથા કર્તવ્યનિષ્ઠા ધરાવ।
Verse 26
श्वशुरोऽपि हि ते मान्यस्सर्वत्र गुणशीलतः । ततो न त्रपसे किन्नस्त्यज दुर्वृत्ततां सुत
તમારા શ્વશુર પણ સર્વત્ર ગુણ અને શીલથી માનનીય છે. તો પછી તમને શરમ કેમ નથી આવતી? તેથી, પુત્ર, આ દુર્વૃત્તિ ત્યજી દો.
Verse 27
मातुलास्तेऽतुलाः पुत्र विद्याशीलकुलादिभिः । तेभ्योऽपि न बिभेषि त्वं शुद्धोऽस्युभयवंशतः
પુત્ર, તમારા મામાઓ વિદ્યા, શીલ અને કુળમર્યાદામાં અતુલ્ય છે. છતાં તમે તેમને પણ નથી ડરતા, કારણ કે તમે પિતૃ અને માતૃ—બન્ને વંશથી શુદ્ધ છો.
Verse 28
पश्यैतान्प्रति वेश्मस्थान्ब्राह्मणानां कुमारकान् । गृहेऽपि शिष्यान्पश्यैतान्पितुस्ते विनयोचितान्
પાસના ઘરમાં રહેલા આ બ્રાહ્મણ કુમારોને જુઓ. તમારા ઘરમાં પણ તમારા પિતાના આ શિષ્યોને જુઓ—જે વિનય અને સદાચાર માટે યોગ્ય રીતે તાલીમ પામેલા છે.
Verse 29
राजापि श्रोष्यति यदा तव दुश्चेष्टितं सुत । श्रद्धां विहाय ते ताते वृत्तिलोपं करिष्यति
હે પુત્ર, રાજા જ્યારે તારા દુષ્કર્મ વિશે સાંભળશે, ત્યારે તે તારા પિતાપ્રત્યેની શ્રદ્ધા છોડીને તેની રોજી-રોટી પણ બંધ કરી દેશે।
Verse 30
बालचेष्टितमेवैतद्वदंत्यद्यापि ते जनाः । अनंतरं हरिष्यंति युक्तां दीक्षिततामिह
આજેય લોકો આને માત્ર બાળચેષ્ટા કહે છે; પરંતુ ટૂંક સમયમાં અહીં તેને યોગ્ય રીતે પ્રાપ્ત થયેલી દીક્ષિત અવસ્થાને તેઓ સ્વીકારશે।
Verse 31
सर्वेप्याक्षारयिष्यंति तव तातं च मामपि । मातुश्चरित्रं तनयो धत्ते दुर्भाषणैरिति
બધા જ તારા પિતા અને મને પણ ઠપકો આપશે, કહેશે—‘પુત્ર કઠોર વચનોથી પોતાની માતાના ચરિત્રને બદનામ કરે છે।’
Verse 32
पितापि ते न पापीयाञ्छ्रुतिस्मृतिपथानुगः । तदंघ्रिलीनमनसो मम साक्षी महेश्वरः
તારો પિતા પણ પાપી નથી; તે શ્રુતિ-સ્મૃતિના માર્ગનો અનુયાયી છે. અને મારું મન તો તેમના ચરણોમાં લીન છે—મારા સાક્ષી સ્વયં મહેશ્વર છે।
Verse 33
न चर्तुस्नातययापीह मुखं दुष्टस्य वीक्षितम् । अहो बलीयान्स विधिर्येन जातो भवानिति
ચતુર્વિધ શુદ્ધિસ્નાન કર્યા છતાં અહીં મેં આ દુષ્ટનું મુખ જોયું નથી. અહો, કેટલો પ્રબળ છે તે વિધિ—જેના કારણે તારો જન્મ થયો!
Verse 34
प्रतिक्षणं जनन्येति शिक्ष्यमाणोतिदुर्मतिः । न तत्याज च तद्धर्मं दुर्बोधो व्यसनी यतः
પ્રતિ ક્ષણે વારંવાર સમજાવવામાં આવતાં પણ તે અત્યંત દુર્મતિ જ રહ્યો. કારણ કે તે સુધારવા કઠિન અને વ્યસનમાં આસક્ત હતો, તેથી તેણે એ જ આચરણ છોડ્યું નહીં.
Verse 35
मृगयामद्यपैशुन्यानृतचौर्यदुरोदरैः । स वारदारैर्व्यसनैरेभिः कोऽत्र न खंडितः
શિકાર, મદ્યપાન, પરનિંદા, અસત્ય, ચોરી અને વિનાશક જુગાર—આવા વ્યસનો અને વારંવાર પડતી આપત્તિઓથી આ જગતમાં કોણ તૂટતો નથી?
Verse 36
यद्यन्मध्यगृहे पश्येत्तत्तन्नीत्वा सुदुर्मतिः । अर्पयेद्द्यूतकाराणां सकुप्यं वसनादिकम्
ઘરના અંદર જે જે તે જોતો, તે સुदુર્મતિ તેને ઉઠાવી લઈ જઈ જુગારીઓને અર્પણ કરતો—વાસણકુંડ, વસ્ત્રાદિ—આ રીતે ઘરને વિનાશ તરફ ધકેલતો।
Verse 37
न्यस्तां रत्नमयीं गेहे करस्य पितुरूर्मिकाम् । चोरयित्वैकदादाय दुरोदरकरेऽर्पयत्
એક વખત તેણે પિતાના ઘરમાં રાખેલી રત્નજડિત આંગળીની વીંટી ચોરી લીધી અને વિનાશક જુગારદોષથી પ્રેરાઈ તેને જુગારીના હાથમાં સોંપી દીધી।
Verse 38
दीक्षितेन परिज्ञातो दैवाद्द्यूतकृतः करे । उवाच दीक्षितस्तं च कुतो लब्धा त्वयोर्मिका
દૈવયોગે દીક્ષિતે તેના હાથમાં જુગારથી પ્રાપ્ત થયેલી તે વીંટી ઓળખી અને તેને કહ્યું—“આ વીંટી તને ક્યાંથી મળી?”
Verse 39
पृष्टस्तेनाथ निर्बंधादसकृत्तमुवाच सः । मामाक्षिपसि विप्रोच्चैः किं मया चौर्यकर्मणा
તેને વારંવાર આગ્રહપૂર્વક પૂછવામાં આવતાં તેણે કહ્યું—“હે વિપ્ર! તું ઊંચા સ્વરે મને કેમ દોષારોપણ કરે છે? ચૌર્યકર્મ સાથે મારો શું સંબંધ?”
Verse 40
लब्धा मुद्रा त्वदीयेन पुत्रेणैव समर्पिता । मम मातुर्हि पूर्वेद्युर्जित्वा नीतो हि शाटकः
પ્રાપ્ત થયેલી મુદ્રા તારા પુત્રે જ અર્પણ કરી છે; કારણ કે ગઇકાલે જ જીતીને તેણે મારી માતાનું શાટક (વસ્ત્ર) લઈ ગયું હતું।
Verse 41
न केवलं ममैवैतदंगुलीयं समर्पितम् । अन्येषां द्यूतकर्तॄणां भूरि तेनार्पितं वसु
આ અંગૂઠી માત્ર મારી તરફથી જ અર્પિત નથી; તેના દ્વારા અન્ય અનેક જુગારીઓનું પણ બહુ ધન દાવ પર મૂકી અર્પણ કરાયું છે।
Verse 42
रत्नकुप्यदुकूलानि शृंगारप्रभृतीनि च । भाजनानि विचित्राणि कांस्यताम्रमयानि च
રત્નજડિત પેટીઓ, ઉત્તમ દુકૂલ (વસ્ત્રો) અને શૃંગાર વગેરેની વિવિધ સામગ્રી; તેમજ કાંસ્ય અને તાંબાંના બનેલા અનેક પ્રકારના વિચિત્ર પાત્રો પણ।
Verse 43
नग्नीकृत्य प्रतिदिनं बध्यते द्यूतकारिभिः । न तेन सदृशः कश्चिदाक्षिको भूमिमंडले
જુગારીઓ તેને દરરોજ નગ્ન કરીને બાંધે છે; તે પાસા-આસક્ત જેવો (દુઃખ અને અપમાનમાં) ભૂમિમંડળમાં કોઈ નથી।
Verse 44
अद्यावधि त्वया विप्र दुरोदर शिरोमणिः । कथं नाज्ञायि तनयोऽविनयानयकोविदः
હે વિપ્ર, આજ સુધી તમે જુગારીઓમાં શિરોમણિ રહ્યા છો. તો પછી પોતાના જ પુત્રને કેવી રીતે ઓળખી ન શક્યા—જે બીજાને અવિનય અને વિનાશ તરફ દોરી જવામાં કુશળ છે?
Verse 45
इति श्रुत्वा त्रपाभारविनम्रतरकंधरः । प्रावृत्य वाससा मौलिं प्राविशन्निजमन्दिरम्
આ વાત સાંભળીને તે લજ્જાના ભારથી વધુ નમ્ર ગળો કરીને, વસ્ત્રથી માથું ઢાંકી પોતાના ઘરમાં પ્રવેશ્યો.
Verse 46
महापतिव्रतामस्य पत्नी प्रोवाच तामथ । स दीक्षितो यज्ञदत्तः श्रौतकर्मपरायणः
ત્યારે તેની પત્ની—જે પોતે મહાપતિવ્રતા હતી—તેને બોલી. યજ્ઞદત્ત દીક્ષિત હતો અને શ્રૌત વૈદિક યજ્ઞકર્મમાં સંપૂર્ણ પરાયણ હતો.
Verse 47
यज्ञदत्त उवाच । दीक्षितायनि कुत्रास्ति धूर्ते गुणनिधिस्सुतः । अथ तिष्ठतु किं तेन क्व सा मम शुभोर्मिका
યજ્ઞદત્ત બોલ્યો—“હે દીક્ષિતાયની, ગુણનિધિનો એ ધૂર્ત પુત્ર ક્યાં છે? રહેવા દો તેને; મને તેનો શું ઉપયોગ? મારી શુભ અંગૂઠી ક્યાં છે?”
Verse 48
अंगोद्वर्तनकाले या त्वया मेऽङ्गुलितो हृता । सा त्वं रत्नमयी शीघ्रं तामानीय प्रयच्छ मे
અંગ-ઉદ્વર્તન સમયે તું મારી આંગળીમાંથી જે અંગૂઠી લીધી હતી, તે રત્નમય આભૂષણ ઝડપથી લાવી મને પાછું આપ.
Verse 49
इति श्रुत्वाथ तद्वाक्यं भीता सा दीक्षितायनी । प्रोवाच स्नानमध्याह्नीं क्रियां निष्पादयत्यथ
એ વચન સાંભળી દીક્ષિતાયની ભયભીત થઈ. પછી તેણે કહ્યું અને ત્યારબાદ મધ્યાહ્ન સ્નાન તથા નિર્ધારિત ક્રિયા સંપન્ન કરવા લાગી.
Verse 50
व्यग्रास्मि देवपूजार्थमुपहारादिकर्मणि । समयोऽयमतिक्रामेदतिथीनां प्रियातिथे
હું દેવપૂજા તથા નૈવેદ્ય-ઉપહાર વગેરે કર્મમાં વ્યસ્ત છું. હે પ્રિય અતિથિ, અતિથિઓના પ્રિય, આ સમય વેડફાઈ ન જાય।
Verse 51
इदानीमेव पक्वान्नकारणव्यग्रया मया । स्थापिता भाजने क्वापि विस्मृतेति न वेद्म्यहम्
હમણાં જ પક્વ અન્ન તૈયાર કરવાની વ્યસ્તતામાં મેં તેને કોઈ વાસણમાં ક્યાંક મૂકી દીધું; પણ ક્યાં મૂકી ભૂલી ગઈ, ખરેખર મને ખબર નથી।
Verse 52
दीक्षित उवाच । हं हेऽसत्पुत्रजननि नित्यं सत्यप्रभाषिणि । यदा यदा त्वां संपृछे तनयः क्व गतस्त्विति
દીક્ષિત બોલ્યા—અરે, અયોગ્ય પુત્રની જનની, હે સદા સત્ય બોલનારી! જ્યારે જ્યારે હું પૂછું—‘પુત્ર ક્યાં ગયો?’ ત્યારે સત્ય જ કહેજે।
Verse 53
तदातदेति त्वं ब्रूयान्नथेदानीं स निर्गतः । अधीत्याध्ययनार्थं च द्वित्रैर्मित्रैस्सयुग्बहिः
ત્યારે તું કહેજે—‘તે હમણાં જ આવી રહ્યો છે.’ નહિતર કહેજે—‘હાલ તે બહાર ગયો છે’; કારણ કે ભણીને, વધુ પાઠ-અધ્યયન માટે તે બે-ત્રણ મિત્રોની સાથે બહાર ગયો છે।
Verse 54
कुतस्ते शाटकः पत्नि मांजिष्ठो यो मयार्पितः । लभते योऽनिशं धाम्नि तथ्यं ब्रूहि भयं त्यज
હે પત્ની, મેં તને આપેલું માંજિષ્ઠા-રંગેલું શાટક (વસ્ત્ર) તને ક્યાંથી મળ્યું? આ ધામમાં તે વારંવાર દેખાય છે. સત્ય કહો, ભય ત્યજી દો.
Verse 55
सांप्रतं नेक्ष्यते सोऽपि भृंगारो मणिमंडितः । पट्टसूत्रमयी सापि त्रिपटी या मयार्पिता
હાલમાં તે મણિમંડિત ભૃંગાર (સુશોભિત પાત્ર) પણ દેખાતો નથી; અને મેં અર્પિત કરેલી રેશમી સૂત્રોની ત્રિપટી પણ દેખાતી નથી.
Verse 56
क्व दाक्षिणात्यं तत्कांस्यं गौडी ताम्रघटी क्व सा । नागदंतमयी सा क्व सुखकौतुक मंचिका
હવે તે ઉત્તમ દક્ષિણદેશીય કાંસ્યપાત્ર ક્યાં છે? તે ગૌડદેશનું તામ્રઘટ ક્યાં છે? અને સુખ-કૌતુક માટે બનાવેલી નાગદંતમય નાની મંચિકા ક્યાં છે? બધું કાળવશાત્ લુપ્ત થયું।
Verse 57
क्व सा पर्वतदेशीया चन्द्रकांतिरिवाद्भुता । दीपकव्यग्रहस्ताग्रालंकृता शालभञ्जिका
પર્વતદેશમાં જન્મેલી તે અદ્ભુત શાલભંજિકા ક્યાં છે, જેના સૌંદર્યમાં ચન્દ્રકાંતમણિની પ્રભા જેવી આશ્ચર્યજનક ઝળહળાટ હતો? દીવો ધારવા ઉત્સુક હોય તેમ વિસ્તરેલા હાથના અગ્રભાગો અલંકૃત—એ ક્યાં છે?
Verse 58
किं बहूक्तेन कुलजे तुभ्यं कुप्याम्यहं वृथा । तदाभ्यवहारिष्येहमुपयंस्याम्यहं यदा
ઘણું બોલવાથી શું લાભ, હે કુલજ! હું તારા પર નિષ્ફળ રીતે ક્રોધિત છું. જ્યારે તે સમય આવશે, ત્યારે હું ભોજન સ્વીકારીશ, અને ત્યારે જ તને પતિરૂપે પણ સ્વીકારીશ।
Verse 59
अनपत्योऽस्मि तेनाहं दुष्टेन कुलदूषिणा । उत्तिष्ठानय पाथस्त्वं तस्मै दद्यास्तिलांजलिम्
તે કુલકલંકિત દુષ્ટને કારણે હું નિઃસંતાન છું. હે પાર્થ, ઊઠ અને મને આગળ લઈ ચાલ; તેને તિલાંજલિ અર્પણ કર.
Verse 60
अपुत्रत्वं वरं नॄणां कुपुत्रात्कुलपांसनात् । त्यजेदेकं कुलस्यार्थे नीतिरेषा सनातनी
કુળને કલંકિત કરનાર કુપુત્ર કરતાં નિઃસંતાન હોવું શ્રેષ્ઠ છે. કુળના હિત માટે એકનો ત્યાગ કરવો જોઈએ, એ જ સનાતન નીતિ છે.
Verse 61
स्नात्वा नित्यविधिं कृत्वा तस्मिन्नेवाह्नि कस्यचित् । श्रोत्रियस्य सुतां प्राप्य पाणिं जग्राह दीक्षितः
સ્નાન કરીને અને નિત્યવિધિ પૂર્ણ કરીને, એ જ દિવસે દીક્ષિતે એક શ્રોત્રિય બ્રાહ્મણની પુત્રીને પ્રાપ્ત કરી વિધિપૂર્વક તેનું પાણિગ્રહણ કર્યું।
Frequently Asked Questions
Nārada asks for the account of Śiva’s arrival at Kailāsa and the origin-context of His friendship with Kubera (Dhanada), which Brahmā begins to narrate.
It frames later divine and economic outcomes through ethical causality: learning and ritual pedigree do not prevent downfall if discipline fails; prosperity and status are interpreted through karma and alignment with dharma/Śiva’s grace.
Śiva is described as ‘paripūrṇaḥ śivākṛtiḥ’—fully complete in an auspicious Śiva-form—signaling that the narrative is not merely historical but theologically oriented toward Śiva’s sovereign presence.