सृष्टिक्रमवर्णनम् / Description of the Sequence of Creation

Verse 1

ब्रह्मोवाच । शब्दादीनि च भूतानि पंचीकृत्वाहमात्मना । तेभ्यः स्थूलं नभो वायुं वह्निं चैव जलं महीम्

બ્રહ્માએ કહ્યું—શબ્દાદિ તન્માત્રાઓનું મેં મારી શક્તિથી પંચીકરણ કર્યું; અને તેમાંથી સ્થૂલ ભૂતો—આકાશ, વાયુ, અગ્નિ, જળ અને પૃથ્વી—ઉત્પન્ન કર્યા.

Verse 2

पर्वतांश्च समुद्रांश्च वृक्षादीनपि नारद । कलादियुगपर्येतान्कालानन्यानवासृजम्

હે નારદ, મેં પર્વતો, સમુદ્રો તથા વૃક્ષાદિ પણ સર્જ્યાં; અને કલાથી આરંભ કરી યુગ સુધી કાળના અન્ય વિભાગોને પણ પ્રવર્તિત કર્યા।

Verse 3

सृष्ट्यंतानपरांश्चापि नाहं तुष्टोऽभव न्मुने । ततो ध्यात्वा शिवं साम्बं साधकानसृजं मुने

હે મુને, સૃષ્ટિના અંતફળમાં જ આસક્ત એવા અન્ય જીવોને સર્જ્યા છતાં હું તૃપ્ત ન થયો; ત્યારબાદ સામ્બ શિવનું ધ્યાન કરીને, હે મુને, મેં સાધકોને ઉત્પન્ન કર્યા।

Verse 4

मरीचिं च स्वनेत्राभ्यां हृदयाद्भृगुमेव च । शिरसोऽगिरसं व्यानात्पुलहं मुनिसत्तमम्

પોતાના નેત્રોમાંથી મરીચિને, હૃદયમાંથી ભૃગુને, શિરસમાંથી અંગિરસને, અને વ્યાન પ્રાણવાયુમાંથી મુનિશ્રેષ્ઠ પુલહને તેમણે પ્રગટ કર્યા.

Verse 5

उदानाच्च पुलस्त्यं हि वसिष्ठञ्च समानतः । क्रतुं त्वपानाच्छ्रोत्राभ्यामत्रिं दक्षं च प्राणतः

ઉદાનમાંથી પુલસ્ત્ય અને એ જ રીતે વસિષ્ઠ પ્રગટ થયા. અપાનમાંથી ક્રતુ, બંને કાનમાંથી અત્રિ, અને પ્રાણમાંથી દક્ષ પ્રકટ થયા.

Verse 6

असृजं त्वां तदोत्संगाच्छायायाः कर्दमं मुनिम् । संकल्पादसृजं धर्मं सर्वसाधनसाधनम्

“તે છાયાની ગોદમાંથી મેં તને—મુનિ કર્દમને—સર્જ્યો. અને માત્ર સંકલ્પથી મેં ધર્મને પ્રગટ કર્યો, જે સર્વ સાધનોનું સાધન છે.”

Verse 7

एवमेतानहं सृष्ट्वा कृतार्थस्साधकोत्तमान् । अभवं मुनिशार्दूल महादेवप्रसादतः

આ રીતે મેં તે શ્રેષ્ઠ સાધકોને સર્જીને હેતુ સિદ્ધ થયો એમ જોઈ, હે મુનિશાર્દૂલ, મહાદેવના પ્રસાદથી હું કૃતાર્થ અને સંતોષ પામ્યો।

Verse 8

ततो मदाज्ञया तात धर्मः संकल्पसंभवः । मानवं रूपमापन्नस्साधकैस्तु प्रवर्तितः

પછી, હે તાત, મારી આજ્ઞાથી દિવ્ય સંકલ્પથી જન્મેલો ધર્મ માનવરૂપે પ્રગટ થયો અને તે સાધકો દ્વારા આચરણમાં પ્રવર્તિત થયો।

Verse 9

ततोऽसृजं स्वगात्रेभ्यो विविधेभ्योऽमितान्सुतान् । सुरासुरादिकांस्तेभ्यो दत्त्वा तां तां तनुं मुने

પછી મેં મારા પોતાના શરીરના વિવિધ અંગોમાંથી અસંખ્ય પુત્રો સર્જ્યા; અને હે મુને, તેમને દેવ, અસુર વગેરે મુજબ તેમની-તેમની દેહ-રચના અને અવસ્થાઓ આપી.

Verse 10

ततोऽहं शंकरेणाथ प्रेरितोंऽतर्गतेन ह । द्विधा कृत्वात्मनो देहं द्विरूपश्चाभवं मुने

પછી અંતરમાં પ્રવેશેલા નાથ શંકરની પ્રેરણાથી મેં મારા દેહને બે ભાગમાં વિભાજિત કર્યો; હે મુને, અને હું દ્વિરૂપ થયો.

Verse 11

अर्द्धेन नारी पुरुषश्चार्द्धेन संततो मुने । स तस्यामसृजद्द्वंद्वं सर्वसाधनमुत्तमम्

હે મુને, તે અર્ધે નારી અને અર્ધે પુરુષરૂપે સ્થિત હતો. પછી તેણીમાંથી તેણે દ્વંદ્વ-યુગલ સર્જ્યું—જે સર્વ લોકવ્યવહારના પ્રવર્તન માટે પરમ ઉત્તમ સાધન છે.

Verse 12

स्वायंभुवो मनुस्तत्र पुरुषः परसाधनम् । शतरूपाभिधा नारी योगिनी सा तपस्विनी

ત્યાં સ્વાયંભુવ મનુ પુરુષ હતા—પરમ પ્રયોજનસિદ્ધિ માટે ઉત્તમ સાધન. અને ‘શતરূপા’ નામની નારી યોગિની તથા તપસ્વિની હતી.

Verse 13

सा पुनर्मनुना तेन गृहीतातीव शोभना । विवाहविधिना ताताऽसृजत्सर्गं समैथुनम्

પછી તે અતિ શોભન કન્યા તે મનુએ સ્વીકારી. હે તાત, વિવાહવિધિ અનુસાર તેણે દાંપત્ય-સંયોગથી સૃષ્ટિપ્રવાહ પ્રવર્તાવ્યો.

Verse 14

तस्यां तेन समुत्पन्नस्तनयश्च प्रियव्रतः । तथैवोत्तानपादश्च तथा कन्यात्रयं पुनः

તેણીમાંથી, તેના દ્વારા પ્રિયવ્રત અને ઉત્તાનપાદ નામના પુત્રો જન્મ્યા; અને ફરી ત્રણ પુત્રીઓ પણ જન્મી।

Verse 15

आकूतिर्देवहूतिश्च प्रसूतिरिति विश्रुताः । आकूतिं रुचये प्रादात्कर्दमाय तु मध्यमाम्

તેઓ આકૂતિ, દેવહૂતિ અને પ્રસૂતિ એમ પ્રસિદ્ધ થયા. મનુએ આકૂતિને રુચિને વિવાહમાં આપી અને મધ્યમાને—દેવહૂતિને—કર્દમને અર્પી.

Verse 16

ददौ प्रसूतिं दक्षायोत्तानपादानुजां सुताः । तासां प्रसूतिप्रसवैस्सर्वं व्याप्तं चराचरम्

મનુએ ઉત્તાનપાદની અનુજા કન્યા પ્રસૂતિને દક્ષને પત્નીરૂપે આપી. પ્રસૂતિ તથા તેની સંતતિના પ્રસવોથી સ્થાવર-જંગમ સર્વ જગત વ્યાપ્ત થઈ ગયું.

Verse 17

आकूत्यां च रुचेश्चाभूद्वंद्वं यज्ञश्च दक्षिणा । यज्ञस्य जज्ञिरे पुत्रा दक्षिणायां च द्वादश

આકૂતિ અને રુચિમાંથી દિવ્ય યુગલ—યજ્ઞ અને દક્ષિણા—ઉત્પન્ન થયા. અને દક્ષિણાથી યજ્ઞને બાર પુત્રો જન્મ્યા.

Verse 18

देवहूत्यां कर्दमाच्च बह्व्यो जातास्सुता मुने । दशाज्जाताश्चतस्रश्च तथा पुत्र्यश्च विंशतिः

હે મુનિ, દેવહૂતિ અને કર્દમમાંથી ઘણી પુત્રીઓ જન્મી. દસ ઉપરાંત વધુ ચાર જન્મી; આ રીતે કુલ વીસ પુત્રીઓ થઈ.

Verse 19

धर्माय दत्ता दक्षेण श्रद्धाद्यास्तु त्रयोदश । शृणु तासां च नामानि धर्मस्त्रीणां मुनीश्वर

દક્ષે શ્રદ્ધા આદિ તેર પુત્રીઓને ધર્મને અર્પણ કરી. હે મુનિશ્રેષ્ઠ, હવે ધર્મપત્નીઓનાં નામો સાંભળો।

Verse 20

श्रद्धा लक्ष्मीर्धृतिस्तुष्टिः पुष्टिर्मेधा तथा क्रिया । वसुःर्बुद्धि लज्जा शांतिः सिद्धिः कीर्तिस्त्रयोदश

શ્રદ્ધા, લક્ષ્મી, ધૃતિ, તુષ્ટિ, પુષ્ટિ, મેધા અને ક્રિયા; વસુ, બુદ્ધિ, લજ્જા, શાંતિ, સિદ્ધિ અને કીર્તિ—આ તેર છે।

Verse 21

ताभ्यां शिष्टा यवीयस्य एकादश सुलोचनाः । ख्यातिस्सत्पथसंभूतिः स्मृतिः प्रीतिः क्षमा तथा

તેમમાંથી કનિષ્ઠાના ભાગે અગિયાર સુલોચના પુત્રીઓ રહી—ખ્યાતિ, સત્પથસમ્ભૂતિ, સ્મૃતિ, પ્રીતિ અને ક્ષમા.

Verse 22

सन्नतिश्चानुरूपा च ऊर्जा स्वाहा स्वधा तथा । भृगुर्भवो मरीचिश्च तथा चैवांगिरा मुनिः

સન્નતિ અને અનુરૂપા; તેમજ ઊર્જા, સ્વાહા અને સ્વધા. (અને) ભૃગુ, ભવ, મરીચિ તથા મુનિ અંગિરા પણ (પ્રગટ થયા).

Verse 23

पुलस्त्यः पुलहश्चैव क्रतुश्चर्षिवरस्तथा । अत्रिर्वासिष्ठो वह्निश्च पितरश्च यथाक्रमम्

પુલસ્ત્ય અને પુલહ, ક્રતુ તથા શ્રેષ્ઠ ઋષિ; અત્રિ અને વસિષ્ઠ, તેમજ વહ્નિ (અગ્નિ) અને પિતૃગણ—આ બધાં યથાક્રમે જાણવાં।

Verse 24

ख्यातास्ता जगृहुः कन्या भृग्वाद्यास्साधका वराः । ततस्संपूरितं सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम्

તે પ્રસિદ્ધ કન્યાઓને ભૃગુ વગેરે શ્રેષ્ઠ સિદ્ધ સાધકોએ વિવાહરૂપે સ્વીકારી; ત્યારબાદ ચલ-અચલ સહિત સમગ્ર ત્રિલોક સંપૂર્ણ રીતે પરિપૂર્ણ થયું।

Verse 25

एवं कर्मानुरूपेण प्रणिनामंबिकापते । आज्ञया बहवो जाता असंख्याता द्विजर्षभाः

હે અંબિકાપતિ શિવ! પ્રાણીઓના પોતાના કર્મ અનુસાર તમારી આજ્ઞાથી ઘણા જીવો ઉત્પન્ન થયા—નિશ્ચયે અસંખ્ય, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ।

Verse 26

कल्पभेदेन दक्षस्य षष्टिः कन्याः प्रकीर्तिताः । तासां दश च धर्माय शशिने सप्तविंशतिम्

કલ્પભેદ અનુસાર દક્ષની સાઠ પુત્રીઓ પ્રખ્યાત છે. તેમાંની દસ ધર્મને અને સત્તાવીસ શશિ (ચંદ્ર) ને આપેલી કહેવાય છે।

Verse 27

विधिना दत्तवान्दक्षः कश्यपाय त्रयोदश । चतस्रः पररूपाय ददौ तार्क्ष्याय नारद

હે નારદ! વિધિપૂર્વક દક્ષે કશ્યપને તેર (કન્યાઓ) આપી; અને ઉત્તમ રૂપવાળી ચાર તાર્ક્ષ્ય (અરુણ/ગરુડ) ને અર્પણ કરી।

Verse 28

भृग्वंगिरः कृशाश्वेभ्यो द्वे द्वे कन्ये च दत्तवान् । ताभ्यस्तेभ्यस्तु संजाता बह्वी सृष्टिश्चराचरा

ભૃગુ અને અંગિરસે કૃશાશ્વોને બે-બે કન્યાઓ આપી. તે કન્યાઓથી અને તેમનાથી (સંયોગથી) ચર-અચર એવી બહુવિધ સૃષ્ટિ ઉત્પન્ન થઈ।

Verse 29

त्रयोदशमितास्तस्मै कश्यपाय महात्मने । दत्ता दक्षेण याः कन्या विधिवन्मुनिसत्तम

હે મુનિશ્રેષ્ઠ, દક્ષે વિધિપૂર્વક તે મહાત્મા કશ્યપને લગ્નાર્થે તેર કન્યાઓ અર્પણ કરી હતી.

Verse 30

तासां प्रसूतिभिर्व्याप्तं त्रैलोक्यं सचराचरम् । स्थावरं जंगमं चैव शून्य नैव तु किंचन

તેમની સંતતિથી ચર-અચર સહિત સમગ્ર ત્રિલોક વ્યાપ્ત થઈ ગયું. સ્થાવર હોય કે જંગમ, ક્યાંય કંઈ શૂન્ય રહ્યું નહીં.

Verse 31

देवाश्च ऋषयश्चैव दैत्याश्चैव प्रजज्ञिरे । वृक्षाश्च पक्षिणश्चैव सर्वे पर्वतवीरुधः

ત્યારબાદ દેવો અને ઋષિઓ, તેમજ દૈત્યો પણ જન્મ્યા. વૃક્ષો, પક્ષીઓ, અને સર્વ પર્વતો તથા વેલીઓ પણ પ્રગટ થયા.

Verse 32

दक्षकन्याप्रसूतैश्च व्याप्तमेवं चराचरम् । पातालतलमारभ्य सत्यलोकावधि ध्रुवम्

દક્ષની પુત્રીઓની સંતતિથી આ સમગ્ર ચરાચર જગત વ્યાપ્ત થયું—પાતાળતલથી લઈને સત્યલોક સુધી, નિશ્ચિતપણે.

Verse 33

ब्रह्मांडं सकलं व्याप्तं शून्यं नैव कदाचन । एवं सृष्टिः कृता सम्यग्ब्रह्मणा शंभुशासनात्

સમગ્ર બ્રહ્માંડ સંપૂર્ણ રીતે વ્યાપ્ત થયું; તે ક્યારેય શૂન્ય રહ્યું નહીં. આ રીતે શંભુ (ભગવાન શિવ)ના આદેશથી બ્રહ્માએ સૃષ્ટિ સમ્યક રીતે કરી.

Verse 34

सती नाम त्रिशूलाग्रे सदा रुद्रेण रक्षिता । तपोर्थं निर्मिता पूर्वं शंभुना सर्वविष्णुना

તે ‘સતી’ નામે પ્રસિદ્ધ થઈ—રુદ્રના ત્રિશૂલાગ્ર પર સદા રક્ષિત. તપસ્યાના હેતુથી, સર્વવ્યાપી શંભુએ—જે વિષ્ણુના પણ અંતરાત્મા છે—પૂર્વે તેને રચી।

Verse 35

सैव दक्षात्समुद्भूता लोककार्यार्थमेव च । लीलां चकार बहुशो भक्तोद्धरणहेतवे

તે જ દક્ષથી ઉત્પન્ન થઈ, અને માત્ર લોકકાર્ય સિદ્ધ કરવા માટે. ભક્તોના ઉદ્ધાર હેતુથી તેણે વારંવાર પાવન લીલાઓ કરી।

Verse 36

वामांगो यस्य वैकुंठो दक्षिणांगोऽहमेव च । रुद्रो हृदयजो यस्य त्रिविधस्तु शिवः स्मृतः

જેનુ વામ અંગ વૈકુંઠ (વિષ્ણુ) છે અને દક્ષિણ અંગ હું (બ્રહ્મા) છું; જેના હૃદયમાંથી રુદ્ર જન્મે છે—એ પ્રભુ ત્રિવિધ પ્રકટમાં ‘શિવ’ તરીકે સ્મરાય છે।

Verse 37

अहं विष्णुश्च रुद्रश्च गुणास्त्रय उदाहृताः । स्वयं सदा निर्गुणश्च परब्रह्माव्ययश्शिवः

‘હું, વિષ્ણુ અને રુદ્ર—ત્રણ ગુણ તરીકે ઉદાહૃત છીએ. પરંતુ સ્વયં શિવ સદા નિર્ગુણ—અવ્યય પરબ્રહ્મ, સ્વયંભૂ અને અચલ છે.’

Verse 38

विष्णुस्सत्त्वं रजोऽहं च तमो रुद्र उदाहृतः । लोकाचारत इत्येवं नामतो वस्तुतोऽन्यथा

વિષ્ણુને સત્ત્વ, મને (બ્રહ્માને) રજસ, અને રુદ્રને તમસ કહે છે—આ લોકાચાર મુજબ. પરંતુ આ ભેદ માત્ર નામનો; તત્ત્વથી તો વાસ્તવ અન્ય છે।

Verse 39

अंतस्तमो बहिस्सत्त्वो विष्णूरुद्रस्तथा मतः । अंतस्सत्त्वस्तमोबाह्यो रजोहं सर्वेथा मुने

હે મુને, વિષ્ણુ અને રુદ્રને એવું માનવામાં આવે છે કે તેઓ અંદરથી તમસ અને બહારથી સત્ત્વ છે; પરંતુ હું સર્વથા રાજસ છું—અંદર સત્ત્વ અને બહાર તમસ।

Verse 40

राजसी च सुरा देवी सत्त्वरूपात्तु सा सती । लक्ष्मीस्तमोमयी ज्ञेया विरूपा च शिवा परा

સુરા દેવી રાજસી સ્વભાવની છે; અને તે સતী સત્ત્વરૂપા છે. લક્ષ્મીને તમોમયી જાણવી; અને આ બધાથી પરે વિરূপા પરાશિવા છે.

Verse 41

एवं शिवा सती भूत्वा शंकरेण विवाहिता । पितुर्यज्ञे तनुं त्यक्त्वा नादात्तां स्वपदं ययौ

આ રીતે શિવસ્વરૂપા સતીએ શંકર સાથે વિવાહ કર્યો. પછી પિતાના યજ્ઞમાં દેહ ત્યજી તેણે બીજો દેહ સ્વીકાર્યો નહીં; તે પોતાના પરમ પદે ગઈ.

Verse 42

पुनश्च पार्वती जाता देवप्रार्थनया शिवा । तपः कृत्वा सुविपुलं पुनश्शिवमुपागता

દેવતાઓની પ્રાર્થનાથી શિવા ફરી પાર્વતીરૂપે જન્મી. અતિ વિશાળ તપ કરીને તેણીએ પુનઃ ભગવાન શિવને પ્રાપ્ત કર્યા.

Verse 43

तस्या नामान्यनेकानि जातानि च मुनीश्वर । कालिका चंडिका भद्रा चामुंडा विजया जया

હે મુનિશ્રેષ્ઠ, તેણીના અનેક નામો પ્રગટ થયા—કાલિકા, ચંડિકા, ભદ્રા, ચામુંડા, વિજયા અને જયા.

Verse 44

जयंती भद्रकाली च दुर्गा भगवतीति च । कामाख्या कामदा ह्यम्बा मृडानी सर्वमंगला

તે જયંતી, ભદ્રકાળી, દુર્ગા અને ભગવતી કહેવાય છે; તેમજ તે કામાખ્યા, કામદા, અંબા, મૃડાની અને સર્વમંગલા પણ છે।

Verse 45

नामधेयान्यनेकानि भुक्तिमुक्तिप्रदानि च । गुणकर्मानुरूपाणि प्रायशस्तत्र पार्वती

હે પાર્વતી! ત્યાં પ્રભુનાં અનેક નામો છે, જે ભોગ અને મોક્ષ બંને આપનારાં છે; અને તે નામો મોટાભાગે તેમના ગુણ અને કર્મ અનુસાર જ છે.

Verse 46

गुणमय्यस्तथा देव्यो देवा गुणमयास्त्रयः । मिलित्वा विविधं सृष्टेश्चक्रुस्ते कार्यमुत्तमम्

એ જ રીતે દેવીઓ પણ ગુણમયી હતી અને ત્રણ દેવ પણ ગુણમય હતા. તેઓ એકત્ર થઈ ગુણલીલા અનુસાર સૃષ્ટિનું ઉત્તમ કાર્ય અનેક રીતે કર્યું.

Verse 47

एवं सृष्टिप्रकारस्ते वर्णितो मुनिसत्तम । शिवाज्ञया विरचितो ब्रह्मांडस्य मयाऽखिलः

હે મુનિશ્રેષ્ઠ! આ રીતે સૃષ્ટિનો પ્રકાર તને સંપૂર્ણ રીતે વર્ણવ્યો. આ સમગ્ર બ્રહ્માંડની રચના મેં માત્ર શિવની આજ્ઞાથી જ કરી છે.

Verse 48

परं ब्रह्म शिवः प्रोक्तस्तस्य रूपास्त्रयः सुराः । अहं विष्णुश्च रुद्रश्च गुणभेदानुरूपतः

શિવને પરમ બ્રહ્મ કહેવાયો છે. તેમના જ ત્રણ દિવ્ય સ્વરૂપ છે—હું (બ્રહ્મા), વિષ્ણુ અને રુદ્ર—ગુણભેદ અનુસાર પ્રગટ થયેલા।

Verse 49

शिवया रमते स्वैरं शिवलोके मनोरमे । स्वतंत्रः परमात्मा हि निर्गुणस्सगुणोऽपि वै

અતિ મનોહર શિવલોકમાં તે શિવા (પાર્વતી) સાથે સ્વચ્છંદે વિહાર કરે છે. કારણ કે પરમાત્મા ખરેખર સ્વતંત્ર છે—તે નિર્ગુણ પણ છે અને સગુણ પણ છે.

Verse 50

तस्य पूर्णवतारो हिं रुद्रस्साक्षाच्छिवः स्मृतः । कैलासे भवनं रम्यं पंचवक्त्रश्चकार ह । ब्रह्मांडस्य तथा नाशे तस्य नाशोस्ति वै न हि

તેનો પૂર્ણ અવતાર એ જ છે; રુદ્રને સాక్షાત શિવ તરીકે સ્મરવામાં આવે છે. કૈલાસ પર તેણે રમ્ય ભવન રચ્યું અને પંચવક્ત્ર સ્વરૂપ ધારણ કર્યું. બ્રહ્માંડ નાશ પામે તોય તેનો નાશ થતો નથી.