हंस-वराह-रूपग्रहण-कारणम् (The Reason for Assuming the Swan and Boar Forms)

Verse 1

नारद उवाच । विधे विधे महाभाग धन्यस्त्वं सुरसत्तम । श्राविताद्याद्भुता शैवकथा परमपावनी

નારદે કહ્યું—હે વિધે, હે વિધે! હે મહાભાગ, દેવશ્રેષ્ઠ! તું ધન્ય છે; કારણ કે આજે તું મને આ અદ્ભુત, પરમ પાવન શૈવકથા સંભળાવી છે।

Verse 2

तत्राद्भुता महादिव्या लिंगोत्पत्तिः श्रुता शुभा । श्रुत्वा यस्याः प्रभावं च दुःखनाशो भवेदिह

ત્યાં લિંગપ્રાકટ્યની અદ્ભુત, મહાદિવ્ય અને શુભ કથા સાંભળવામાં આવે છે. તેને સાંભળી અને તેના પ્રભાવને જાણી, આ જ જીવનમાં દુઃખનો નાશ થાય છે.

Verse 3

अनंतरं च यज्जातं माहात्म्यं चरितं तथा । सृष्टेश्चैव प्रकारं च कथय त्वं विशेषतः

પછી જે બન્યું તેનું માહાત્મ્ય અને ચરિત્ર, તેમજ સૃષ્ટિ કેવી રીતે પ્રગટ થઈ તેનો પ્રકાર પણ, તું વિશેષરૂપે વિગતે કહો.

Verse 4

ब्रह्मोवाच । सम्यक् पृष्टे च भवता यज्जातं तदनंतरम् । कथयिष्यामि संक्षेपाद्यथा पूर्वं श्रुतं मया

બ્રહ્માએ કહ્યું—તે પછી તરત જે બન્યું તે વિષે તમે યોગ્ય રીતે પૂછ્યું છે. મેં પૂર્વે જેમ સાંભળ્યું હતું તેમ જ હું સંક્ષેપમાં કહું છું.

Verse 5

अंतर्हिते तदा देवे शिवरूपे सनातने । अहं विष्णुश्च विप्रेन्द्र अधिकं सुखमाप्तवान्

જ્યારે શિવરૂપ સનાતન દેવ અંતર્હિત થયા, હે વિપ્રેન્દ્ર, ત્યારે હું અને વિષ્ણુ વધુ શાંતિ અને સુખને પ્રાપ્ત થયા.

Verse 6

मया च विष्णुना रूपं हंसवाराहयोस्तदा । संवृतं तु ततस्ताभ्यां लोकसर्गावनेच्छया

ત્યારે લોકસૃષ્ટિ અને લોકરક્ષણની ઇચ્છાથી વિષ્ણુ અને મેં હંસ તથા વરાહનાં રૂપ ધારણ કર્યા અને તે રૂપોમાં જ આવૃત થયા।

Verse 7

नारद उवाच । विधे ब्रह्मन् महाप्राज्ञ संशयो हृदि मे महान् । कृपां कृत्वातुलां शीघ्रं तं नाशयितुमर्हसि

નારદે કહ્યું—હે વિધાતા બ્રહ્મન, હે મહાપ્રાજ્ઞ! મારા હૃદયમાં મહાન સંશય છે. અતુલ કૃપા કરીને તેને શીઘ્ર નાશ કરો।

Verse 8

हंसवाराहयो रूपं युवाभ्यां च धृतं कथम् । अन्यद्रूपं विहायैव किमत्र वद कारणम्

તમે બંનેએ હંસ અને વરાહનું રૂપ કેવી રીતે ધારણ કર્યું? અન્ય રૂપો છોડીને અહીં એવું કરવાનું કારણ શું છે—કહો।

Verse 9

सूत उवाच । इत्येतद्वचनं श्रुत्वा नारदस्य महात्मनः । स्मृत्वा शिवपदांभोजं ब्रह्मा सादरमब्रवीत्

સૂતે કહ્યું—મહાત્મા નારદના આ વચનો સાંભળી બ્રહ્માએ શિવના પાદપદ્મનું સ્મરણ કરીને આદરપૂર્વક કહ્યું।

Verse 10

ब्रह्मोवाच । हंसस्य चोर्द्ध्वगमने गतिर्भवति निश्चला । तत्त्वातत्त्वविवेकोऽस्ति जलदुग्धविभागवत्

બ્રહ્માએ કહ્યું—હંસ (પરમાર્થસાધક આત્મા)ના ઊર્ધ્વગમનમાં તેની ગતિ નિશ્ચલ બને છે. તેમાં તત્ત્વ અને અતત્ત્વનો વિવેક થાય છે—જેમ જળમાંથી દુધનું વિભાજન.

Verse 11

अज्ञानज्ञानयोस्तत्त्वं विवेचयति हंसकः । हंसरूपं धृतं तेन ब्रह्मणा सृष्टिकारिणा

હંસ (વિવેકી આત્મા) અજ્ઞાન અને જ્ઞાનના તત્ત્વને વિભાજિત કરીને ઓળખે છે. તેથી સૃષ્ટિકર્તા બ્રહ્માએ હંસરૂપ ધારણ કર્યું.

Verse 12

विवेको नैव लब्धश्च यतो हंसो व्यलीयत । शिवस्वरूपतत्त्वस्य ज्योतिरूपस्य नारद

સાચો વિવેક પ્રાપ્ત ન થયો તેથી હંસ લય પામ્યો. હે નારદ, જ્યોતિરૂપ શિવના સ્વરૂપ-તત્ત્વનું સાક્ષાત્કાર ન થાય ત્યારે આવું બને છે.

Verse 13

सृष्टिप्रवृत्तिकामस्य कथं ज्ञानं प्रजायते । यतो लब्धो विवेकोऽपि न मया हंसरूपिणा

સૃષ્ટિ પ્રવર્તાવવાની ઇચ્છાથી પ્રેરિત વ્યક્તિમાં સાચું જ્ઞાન કેવી રીતે જન્મે? હું પણ—હંસરૂપે હોવા છતાં—તત્ત્વને યથાર્થ ઓળખાવતો તે વિવેક મેળવી શક્યો નથી.

Verse 14

गमनेऽधो वराहस्य गतिर्भवति निश्चला । धृतं वाराहरूपं हि विष्णुना वनचारिणा

વરાહ નીચે ઉતરતો ગયો ત્યારે તેની ગતિ સ્થિર અને અચળ બની. ખરેખર, વનમાં વિહાર કરનાર ભગવાન વિષ્ણુએ અવતરણ માટે વારાહરૂપ ધારણ કર્યું હતું.

Verse 15

अथवा भवकल्पार्थं तद्रूपं हि प्रकल्पितम् । विष्णुना च वराहस्य भुवनावनकारिणा

અથવા ભવ-કલ્પને ધારણ કરવા માટે જ તે રૂપ રચાયું—ભુવનોના રક્ષક વિષ્ણુએ વારાહરૂપ ધારણ કરીને.

Verse 16

यद्दिनं हि समारभ्य तद्रूपं धृतवान्हरिः । तद्दिनं प्रति कल्पोऽसौ कल्पो वाराहसंज्ञकः

જે દિવસે હરિએ તે રૂપ ધારણ કર્યું, તે દિવસથી આ કલ્પ ગણાય છે; અને તે કલ્પ ‘વારાહ કલ્પ’ નામે પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 17

तदिच्छा वा यदा जाता ताभ्यां रूपं हि धारणे । तद्दिनं प्रतिकल्पोऽसौ कल्पो वाराहसंज्ञक्

જ્યારે તે ઇચ્છા ઉદ્ભવી, ત્યારે સર્જન-ધારણ માટે તે બંનેએ એક રૂપ ધારણ કર્યું. એ જ દિવસ ‘પ્રતિકલ્પ’ બન્યો, જે ‘વારાહ કલ્પ’ નામે ઓળખાયો.

Verse 18

इति प्रश्नोत्तरं दत्तं प्रस्तुतं शृणु नारद । स्मृत्वा शिवपदांभोजं वक्ष्ये सृष्टिविधिं मुने

આ રીતે પ્રશ્ન અને ઉત્તર આપીને, હવે આગળનું વર્ણન સાંભળ, હે નારદ. શિવના ચરણકમળનું સ્મરણ કરીને, હે મુનિ, હું સૃષ્ટિની વિધિ કહું છું।

Verse 19

अंतर्हिते महादेवे त्वहं लोकपितामहः । तदीयं वचनं कर्तुमध्यायन्ध्यानतत्परः

મહાદેવ અંતર્હિત થયા ત્યારે હું—લોકપિતામહ બ્રહ્મા—તેમનું વચન પૂર્ણ કરવા સ્વાધ્યાય અને ધ્યાનમાં તત્પર થયો।

Verse 20

नमस्कृत्य तदा शंभुं ज्ञानं प्राप्य हरेस्तदा । आनंदं परमं गत्वा सृष्टिं कर्तुं मनो दधे

ત્યારે શંભુને નમસ્કાર કરીને અને હરિ (વિષ્ણુ) પાસેથી જ્ઞાન મેળવી, તેણે પરમાનંદ પ્રાપ્ત કર્યો; ત્યારબાદ સૃષ્ટિ કાર્ય કરવા મન ધરી દીધું।

Verse 21

विष्णुश्चापि तदा तत्र प्रणिपत्य सदाशिवम् । उपदिश्य च मां तात ह्यंतर्धानमुपागतः

ત્યારે વિષ્ણુ પણ ત્યાં સદાશિવને પ્રણામ કરીને, હે તાત, મને ઉપદેશ આપી અંતર્હિત થયા।

Verse 22

ब्रह्माण्डाच्च बहिर्गत्वा प्राप्य शम्भोरनुग्रहम् । वैकुंठनगरं गत्वा तत्रोवास हरिस्सदा

બ્રહ્માંડની બહાર જઈ અને શંભુ (ભગવાન શિવ)ની કૃપા પ્રાપ્ત કરીને, હરિ (વિષ્ણુ) વૈકુંઠનગર ગયા અને ત્યાં સદાકાળ નિવાસ કર્યો।

Verse 23

अहं स्मृत्वा शिवं तत्र विष्णुं वै सृष्टिकाम्यया । पूर्वं सृष्टं जलं यच्च तत्रांजलिमुदाक्षिपम्

સૃષ્ટિ કરવાની ઇચ્છાથી મેં ત્યાં શિવ અને વિષ್ಣુનું સ્મરણ કર્યું; અને પહેલેથી સર્જાયેલું જે જળ હતું તે અંજલિમાં લઈને ત્યાં ઊંચે ઉઠાવ્યું।

Verse 24

अतोऽण्डमभवत्तत्र चतुर्विंशतिसंज्ञ कम् । विराड्रूपमभूद्विप्र जलरूपमपश्यतः

ત્યારબાદ ત્યાં ‘ચતુર્વિંશતિ’ નામે પ્રસિદ્ધ અંડ પ્રગટ થયું—અર્થાત ચોવીસ તત્ત્વોથી રચિત. હે વિપ્ર! તે વિરાટ્-રૂપ બન્યું, પરંતુ દેખાવમાં જલરૂપ જેવું જણાયું।

Verse 25

ततस्संशयमापन्नस्तपस्तेपे सुदारुणम् । द्वादशाब्दमहं तत्र विष्णुध्यानपरायणः

પછી સંશયમાં પડીને મેં ત્યાં અત્યંત કઠોર તપ કર્યું. બાર વર્ષ સુધી હું વિષ્ણુ-ધ્યાનમાં સંપૂર્ણ પરાયણ રહ્યો.

Verse 26

तस्मिंश्च समये तात प्रादुर्भूतो हरिस्स्वयम् । मामुवाच महाप्रीत्या मदंगं संस्पृशन्मुदा

એ જ સમયે, હે તાત, સ્વયં હરિ પ્રાદુર્ભૂત થયા. મહા પ્રીતિથી, આનંદપૂર્વક મારા અંગોને સ્પર્શ કરતાં તેમણે મને કહ્યું.

Verse 27

विष्णुरुवाच । वरं ब्रूहि प्रसन्नोऽस्मि नादेयो विद्यते तव । ब्रह्मञ्छंभुप्रसादेन सर्वं दातुं समर्थकः

વિષ્ણુએ કહ્યું—“વર માગ; હું પ્રસન્ન છું. તને અદેય એવું કશું નથી. હે બ્રહ્મન, શંભુના પ્રસાદથી હું સર્વ દાન કરવા સમર્થ છું.”

Verse 28

ब्रह्मोवाच । युक्तमेतन्महाभाग दत्तोऽहं शंभुना च ते । तदुक्तं याचते मेऽद्य देहि विष्णो नमोऽस्तु ते

બ્રહ્માએ કહ્યું—“હે મહાભાગ, આ યોગ્ય છે. શંભુએ મને તને સોંપ્યો છે. તેથી આજે હું તે જ નિર્ધારિત વાત યાચું છું; હે વિષ્ણુ, આપો—તમને નમસ્કાર.”

Verse 29

विराड्रूपमिदं ह्यंडं चतुर्विंशतिसंज्ञकम् । न चैतन्यं भवत्यादौ जडीभूतं प्रदृश्यते

વિરાટરૂપ ધરાવતું આ અંડ ‘ચતુર્વિંશતિ’ નામે ઓળખાય છે. આરંભમાં તેમાં ચેતન્ય નથી; તે જડરૂપે જ દેખાય છે।

Verse 30

प्रादुर्भूतो भवानद्य शिवानुग्रहतो हरे । प्राप्तं शंकरसंभूत्या ह्यण्डं चैतन्यमावह

હે હરિ, આજે તું શિવના અનુગ્રહથી પ્રાદુર્ભૂત થયો છે. શંકરના પ્રાદુર્ભાવથી બ્રહ્માંડ-અંડ પ્રાપ્ત થયું; હવે તેમાં ચૈતન્યનો સંચાર કર.

Verse 31

इत्युक्ते च महाविष्णुश्शंभोराज्ञापरायणः । अनंतरूपमास्थाय प्रविवेश तदंडकम्

આ રીતે કહ્યા પછી, શંભુની આજ્ઞામાં પરાયણ મહાવિષ્ણુએ અનંતરૂપ ધારણ કરીને તે અંડમાં પ્રવેશ કર્યો.

Verse 32

सहस्रशीर्षा पुरुषस्सहस्राक्षः सहस्रपात् । स भूमिं सर्वतस्पृत्वा तदण्डं व्याप्तवानिति

સહસ્ર શિરો, સહસ્ર નેત્રો અને સહસ્ર પાદો ધરાવતો તે પુરુષ સર્વ દિશાઓથી ભૂમિને સ્પર્શ કરીને તે બ્રહ્માંડ-અંડને સંપૂર્ણ રીતે વ્યાપી ગયો.

Verse 33

प्रविष्टे विष्णुना तस्मिन्नण्डे सम्यक्स्तुतेन मे । सचेतनमभूदण्डं चतुर्विंशतिसंज्ञकम्

વિષ્ણુ તે અંડમાં પ્રવેશ કરીને મારી યોગ્ય સ્તુતિ કર્યા પછી, અંડ ચેતન બન્યું અને ‘ચતુર્વિંશતિ’ નામે ઓળખાયું.

Verse 34

पातालादि समारभ्य सप्तलोकाधिपः स्वयम् । राजते स्म हरिस्तत्र वैराजः पुरुषः प्रभुः

પાતાળથી આરંભ કરીને સાત લોક સુધી, સ્વયં હરિ—સર્વ લોકોના અધિપતિ પ્રભુ—ત્યાં વૈરાજ વિરાટ પુરુષરૂપે પરમ શાસકની જેમ તેજથી વિરાજમાન રહ્યા।

Verse 35

कैलासनगरं रम्यं सर्वोपरि विराजितम् । निवासार्थं निजस्यैव पंचवक्त्र श्चकार ह

પોતાના નિવાસાર્થે પંચવક્ત્ર પ્રભુએ રમ્ય કૈલાસનગર રચ્યું; તે સર્વથી ઉપર અતિશય શોભાયમાન હતું।

Verse 36

ब्रह्मांडस्य तथा नाशे वैकुण्ठस्य च तस्य च । कदाचिदेव देवर्षे नाशो नास्ति तयोरिह

હે દેવર્ષિ! બ્રહ્માંડના પ્રલયકાળે પણ વૈકુંઠ અને તે પરમ ધામ ક્યારેય નાશ પામતા નથી; અહીં તે બંનેનો વિનાશ નથી—પ્રલય તો નીચેના લોકોમાં જ થાય છે।

Verse 37

सत्यं पदमुपाश्रित्य स्थितोऽहं मुनिसत्तम । सृष्टिकामोऽभवं तात महादेवाज्ञया ह्यहम्

હે મુનિશ્રેષ્ઠ! સત્ય અને અવિનાશી પદનો આશ્રય લઈને હું ત્યાં સ્થિત રહ્યો. પછી, હે તાત, મહાદેવની આજ્ઞાથી હું સૃષ્ટિ કરવા ઇચ્છુક થયો।

Verse 38

सिसृक्षोरथ मे प्रादुरभवत्पापसर्गकः । अविद्यापंचकस्तात बुद्धिपूर्वस्तमोपमः

હે તાત! જ્યારે હું સૃષ્ટિ કરવા ઇચ્છતો હતો, ત્યારે મારીમાંથી ‘પાપસર્ગ’ નામની સૃષ્ટિ પ્રાદુર્ભવ થઈ. તે બુદ્ધિથી પૂર્વવર્તી પંચવિધ અવిద્યા હતી, ઘન અંધકાર સમાન।

Verse 39

ततः प्रसन्नचित्तोऽहमसृजं स्थावराभिधम् । मुख्यसर्गं च निस्संगमध्यायं शंभुशासनात्

પછી પ્રસન્ન અને શાંત ચિત્તે મેં ‘સ્થાવર’ નામની સૃષ્ટિ સર્જી; અને શંભુની આજ્ઞાથી આસક્તિ રહિત મુખ્ય સર્ગ પણ પ્રવર્તાવ્યો।

Verse 40

तं दृष्ट्वा मे सिसृक्षोश्च ज्ञात्वा साधकमात्मनः । सर्गोऽवर्तत दुःखाढ्यस्तिर्यक्स्रोता न साधकः

તેણે જોઈને અને હું સૃષ્ટિ કરવા ઇચ્છું છું તથા તે મારા હેતુનો સાધક છે એમ જાણી સર્ગ આગળ વધ્યો; પરંતુ તે દુઃખથી ભરાયો, તિર્યક્ (તમસ-બંધ) પ્રવાહમાં વહેતો રહ્યો અને સાધનાને અનુકૂળ ન રહ્યો।

Verse 41

तं चासाधकमाज्ञाय पुनश्चिंतयतश्च मे । अभवत्सात्त्विकस्सर्ग ऊर्ध्वस्रोता इति द्रुतम्

તેને પણ અસાધક માનીને હું ફરી વિચાર કરતો જ હતો કે તરત જ સાત્ત્વિક સર્ગ પ્રગટ થયો; તેને ‘ઊર્ધ્વસ્રોતા’ કહે છે।

Verse 42

देवसर्गः प्रतिख्यातस्सत्योऽतीव सुखावहः । तमप्यसाधकं मत्वाऽचिंतयं प्रभुमात्मनः

દેવસર્ગ બહુ પ્રસિદ્ધ, સત્યસ્વરૂપ અને અત્યંત સુખદાયક હતો; છતાં તેને પણ અસાધક માની તેણે પોતાના અંતર્યામી પ્રભુ—પરમેશ્વરનું ચિંતન કર્યું।

Verse 43

प्रादुरासीत्ततस्सर्गो राजसः शंकराज्ञया । अवाक्स्रोता इति ख्यातो मानुषः परसाधकः

પછી શંકરની આજ્ઞાથી રાજસ સૃષ્ટિ પ્રાદુર્ભવી. તે ‘અવાક્સ્રોતાઃ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થઈ—માનવાકાર અને પરમ સાધનામાં સમર્થ.

Verse 44

महादेवाज्ञया सर्गस्ततो भूतादिकोऽभवत् । इति पंचविधा सृष्टिः प्रवृत्ता वै कृता मया

મહાદેવની આજ્ઞાથી સર્જનપ્રક્રિયા આગળ વધી; ત્યારબાદ ભૂતાદિથી આરંભ થતી સૃષ્ટિ પ્રગટ થઈ. આ રીતે પંચવિધ સૃષ્ટિ મારા દ્વારા પ્રવર્તિત અને સંપન્ન કરવામાં આવી.

Verse 45

त्रयस्सर्गाः प्रकृत्याश्च ब्रह्मणः परिकीर्तिताः । तत्राद्यो महतस्सर्गो द्वितीयः सूक्ष्मभौतिकः

પ્રકૃતિમાંથી અને બ્રહ્માથી ઉત્પન્ન એવા ત્રણ સર્ગો કહ્યા છે. તેમાં પહેલો ‘મહત્’નો સર્ગ અને બીજો સૂક્ષ્મ ભૌતિક તત્ત્વોનો સર્ગ છે.

Verse 46

वैकारिकस्तृतीयश्च इत्येते प्रकृतास्त्रयः । एवं चाष्टविधास्सर्गाः प्रकृतेर्वेकृतैः सह

ત્રીજો ‘વૈકારિક’ કહેવાય છે—આ ત્રણેય પ્રાકૃત સર્ગો છે. આ રીતે વૈકૃત સર્ગો સહિત પ્રકૃતિના સર્ગો આઠ પ્રકારના કહેવાયા છે.

Verse 47

कौमारो नवमः प्रोक्तः प्राकृतो वैकृतश्च सः । एषामवांतरो भेदो मया वक्तुं न शक्यते

નવમો સર્ગ ‘કૌમાર’ કહેવાયો છે; તે બે પ્રકારનો—પ્રાકૃત અને વૈકૃત. એનાં આંતરિક સૂક્ષ્મ ભેદો હું સંપૂર્ણ રીતે કહી શકતો નથી।

Verse 48

अल्पत्वादुपयोगस्य वच्मि सर्गं द्विजात्मकम् । कौमारः सनकादीनां यत्र सर्गो महानभूत्

ઉપયોગ ઓછો હોવાથી હું દ્વિજાત્મક (આધ્યાત્મિક-જન્મ) સર્ગનું સંક્ષેપમાં વર્ણન કરું છું. આ જ કૌમાર સર્ગ છે, જ્યાં સનક આદિ કુમારોની મહાન ઉત્પત્તિ થઈ।

Verse 49

सनकाद्याः सुता मे हि मानसा ब्रह्मसंमिताः । महावैराग्यसंपन्ना अभवन्पंच सुव्रताः

સનક આદિ મારા જ માનસપુત્રો હતા—બ્રહ્મસમાન પવિત્રતા અને મહિમાવાળા. મહાવૈરાગ્યથી યુક્ત તે પાંચેય સુવ્રતી બની દૃઢ થયા।

Verse 50

मयाज्ञप्ता अपि च ते संसारविमुखा बुधाः । शिवध्यानैकमनसो न सृष्टौ चक्रिरे मतिम्

મારી આજ્ઞા હોવા છતાં તે બુદ્ધિમાન સંસારથી વિમુખ રહ્યા. તેમનું મન એકમાત્ર શિવધ્યાનમાં સ્થિર હતું; તેથી સૃષ્ટિકર્મમાં પ્રવૃત્ત થવાનો સંકલ્પ તેમણે કર્યો નહીં।

Verse 51

प्रत्युत्तरं च तदनु श्रुत्वाहं मुनिसत्तम । अकार्षं क्रोधमत्युग्रं मोहमाप्तश्च नारद

હે મુનિશ્રેષ્ઠ! તે ઉત્તર સાંભળતાં જ હું અતિ ઉગ્ર ક્રોધમાં આવી ગયો અને મોહમાં પડી ગયો, હે નારદ।

Verse 52

कुद्धस्य मोहितस्याथ विह्वलस्य मुने मम । क्रोधेन खलु नेत्राभ्यां प्रापतन्नश्रुबिंदवः

હે મુને! હું ક્રોધથી મોહિત અને વ્યાકુળ થયો ત્યારે, તે ક્રોધના વેગથી મારી બંને આંખોમાંથી અશ્રુબિંદુઓ પડી ગયા।

Verse 53

तस्मिन्नवसरे तत्र स्मृतेन मनसा मया । प्रबोधितोहं त्वरितमागतेना हि विष्णुना

એ જ સમયે ત્યાં, મેં મનમાં સ્મરણ કરતાં જ, ઝડપથી આવેલા વિષ્ણુએ મને તરત જ જાગૃત કર્યો।

Verse 54

तपः कुरु शिवस्येति हरिणा शिक्षितोऽप्यहम् । तपोकारी महद्घोरं परमं मुनिसत्तम

‘શિવ માટે તપ કરો’—એવો ઉપદેશ હરિ (વિષ્ણુ)એ મને પણ આપ્યો. હે મુનિશ્રેષ્ઠ! ત્યારબાદ મેં ભગવાન શિવને અર્પિત પરમ, અત્યંત ઘોર, મહાન તપ કર્યું.

Verse 55

तपस्यतश्च सृष्ट्यर्थं भ्रुवोर्घ्राणस्य मध्यतः । अविमुक्ताभिधाद्देशात्स्वकीयान्मे विशेषतः

સૃષ્ટિ માટે તપ કરતાં, ભ્રૂઓ અને નાસિકાના મધ્ય ભાગમાંથી—વિશેષ કરીને મારા પોતાના ‘અવિમુક્ત’ નામના પવિત્ર સ્થાનમાંથી—એક દિવ્ય પ્રાકટ્ય થયું.

Verse 56

त्रिमूर्तीनां महेशस्य प्रादुरासीद्घृणानिधिः । आर्द्धनारीश्वरो भूत्वा पूर्णाशस्सकलेश्वरः

ત્રિમૂર્તિઓમાં મહેશ—કરુણાનો નિધિ—પ્રગટ થયા. તેઓ અર્ધનારીશ્વર બની, પૂર્ણ આશ્રયસ્વરૂપ, સર્વ રૂપ-શક્તિઓના ઈશ્વર તરીકે પ્રાદુર્ભૂત થયા.

Verse 57

तमजं शंकरं साक्षात्तेजोराशिमुमापतिम् । सर्वज्ञं सर्वकर्तारं नीललोहितसंज्ञकम्

ત્યારે તેણે અજન્મા, સાક્ષાત્ પ્રગટ શંકરને જોયા—દિવ્ય તેજનો મહારાશિ, ઉમાપતિ; સર્વજ્ઞ, સર્વકર્તા, ‘નીલલોહિત’ નામે પ્રસિદ્ધ।

Verse 58

दृष्ट्वा नत्वा महाभक्त्या स्तुत्वाहं तु प्रहर्षितः । अवोचं देवदेवेशं सृज त्वं विविधाः प्रजाः

તેમને જોઈ મેં મહાભક્તિથી નમસ્કાર કર્યો; સ્તુતિ કરતાં કરતાં હું હર્ષથી ભરાઈ ગયો. પછી દેવદેવેશને કહ્યું—“તમે વિવિધ પ્રજાઓની સૃષ્ટિ કરો.”

Verse 59

श्रुत्वा मम वचस्सोथ देवदेवो महेश्वरः । ससर्ज स्वात्मनस्तुल्यान्रुद्रो रुद्रगणान्बहून

મારા વચન સાંભળી, દેવોના દેવ મહેશ્વર રુદ્રે પોતાના સ્વભાવ સમાન અનેક રુદ્રગણો સર્જ્યા।

Verse 60

अवोचं पुनरेवेशं महारुद्रं महेश्वरम् । जन्ममृत्युभयाविष्टास्सृज देव प्रजा इति

પછી મેં ફરી તે ઈશ—મહારુદ્ર મહેશ્વરને કહ્યું: ‘હે દેવ, જન્મ-મૃત્યુના ભયથી વ્યાપ્ત પ્રજાઓનું સર્જન કરો।’

Verse 61

एवं श्रुत्वा महादेवो मद्वचः करुणानिधिः । प्रहस्योवाच मां सद्यः प्रहस्य मुनिसत्तम

આ રીતે મારા વચન સાંભળી કરુણાનિધિ મહાદેવ હસ્યા અને, હે મુનિશ્રેષ્ઠ, તરત જ હસતાં હસતાં મને બોલ્યા।

Verse 62

महादेव उवाच । जन्ममृत्युभयाविष्टा नाहं स्रक्ष्ये प्रजा विधे । अशोभनाः कर्मवशा विमग्ना दुःखवारिधौ

મહાદેવે કહ્યું—‘હે વિધિ (બ્રહ્મા), જન્મ-મૃત્યુના ભયથી વ્યાપ્ત, અશુભ સ્વભાવવાળી, કર્મવશ નિરાધાર અને દુઃખસાગરમાં ડૂબેલી પ્રજાને હું સર્જીશ નહીં।’

Verse 63

अहं दुःखोदधौ मग्ना उद्धरिष्यामि च प्रजाः । सम्यक्ज्ञानप्रदानेन गुरुमूर्तिपरिग्रहः

દુઃખના સમુદ્રમાં ડૂબેલી પ્રજાનો હું ઉદ્ધાર કરીશ. સમ્યક જ્ઞાન પ્રદાન કરવા હું ગુરુ-મૂર્તિ ધારણ કરું છું.

Verse 64

त्वमेव सृज दुःखाढ्याः प्रजास्सर्वाः प्रजापते । मदाज्ञया न बद्धस्त्वं मायया संभविष्यसि

હે પ્રજાપતિ! મારી આજ્ઞાથી તું જ દુઃખથી ભરપૂર એવી સર્વ પ્રજાઓની સૃષ્ટિ કર. તું માયાથી બંધાશે નહીં; અસંગ રહી સ્રષ્ટા રૂપે પ્રગટ થશી.

Verse 65

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा मां स भगवान्सुश्रीमान्नीललोहितः । सगणः पश्यतो मे हि द्रुतमंतर्दधे हरः

બ્રહ્માએ કહ્યું—મને આમ કહીને તે ભગવાન, શુભશ્રીથી યુક્ત નীলલોહિત, પોતાના ગણો સહિત, હું જોતો જોતો ઝડપથી અંતર્ધાન થઈ ગયા; આ રીતે હર સ્વયં અદૃશ્ય થયા.