पुष्पार्पण-विनिर्णयः (Determination of Flower-Offerings to Śiva)

Verse 1

ऋषय ऊचुः । व्यासशिष्य महाभाग कथय त्वं प्रमाणतः । कैः पुष्पैः पूजितश्शंभुः किं किं यच्छति वै फलम्

ઋષિઓએ કહ્યું—હે વ્યાસના મહાભાગ શિષ્ય, પ્રમાણসহ કહો: કયા કયા પુષ્પોથી શંભુની પૂજા કરવાથી તે કયા કયા ફળ નિશ્ચયે આપે છે?

Verse 2

सूत उवाच । शौनकाद्याश्च ऋषयः शृणुतादरतोऽखिलम् । कथयाम्यद्य सुप्रीत्या पुष्पार्पणविनिर्णयम्

સૂત બોલ્યા—હે શૌનકાદિ ઋષિઓ! તમે સૌ આદરપૂર્વક સર્વ વાત સાંભળો. આજે હું પરમ પ્રીતિથી પુષ્પાર્પણનો વિધિ-નિર્ણય સમજાવું છું.

Verse 3

एष एव विधिः पृष्टो नारदेन महर्षिणा । प्रोवाच परमप्रीत्या पुष्पार्पणविनिर्णयम्

આ જ વિધિ મહર્ષિ નારદે પૂછેલી હતી. ત્યારબાદ વક્તાએ પરમ આનંદથી ભગવાન શિવને પુષ્પાર્પણનો નિશ્ચિત નિયમ સમજાવ્યો.

Verse 4

ब्रह्मोवाच । कमलैर्बिल्वपत्रैश्च शतपत्रैस्तथा पुनः । शंखपुष्पैस्तथा देवं लक्ष्मीकामोऽर्चयेच्छिवम्

બ્રહ્માએ કહ્યું—લક્ષ્મીની ઇચ્છા ધરાવનારએ કમળ, બિલ્વપત્ર, શતપત્ર પુષ્પો તથા શંખાકાર પુષ્પોથી દેવ શિવની અર્ચના કરવી જોઈએ.

Verse 5

एतैश्च लक्षसंख्याकैः पूजितश्चेद्भवेच्छिवः । पापहानिस्तथा विप्र लक्ष्मीस्स्यान्नात्र संशयः

હે વિપ્ર! આ વસ્તુઓથી લક્ષ (એક લાખ) સંખ્યામાં શિવની પૂજા કરાય તો પાપનો નાશ થાય અને લક્ષ્મી નિશ્ચયે પ્રાપ્ત થાય—એમાં શંકા નથી.

Verse 6

विंशतिः कमलानां तु प्रस्थमेकमुदाहृतम् । बिल्वो दलसहस्रेण प्रस्थार्द्धं परिभाषितम्

કમળના વીસ પુષ્પોને એક ‘પ્રસ્થ’ કહેવાય છે. અને બિલ્વના હજાર પાંદડાંને અર્ધ પ્રસ્થ તરીકે નિર્ધારિત કરાયું છે.

Verse 7

शतपत्रसहस्रेण प्रस्थार्द्धं परिभाषितम् । पलैः षोडशभिः प्रत्थः पलं टंकदशस्मृतः

હજાર શતપત્રથી અર્ધ-પ્રસ્થનું પરિમાણ નિર્ધારિત છે. સોળ પલથી એક પ્રસ્થ થાય છે, અને એક પલને દસ ટંક સમાન માનવામાં આવે છે।

Verse 8

अनेनैव तु मानेन तुलामारोपयेद्यदा । सर्वान्कामानवाप्नोति निष्कामश्चेच्छिवो भवेत्

આ જ પ્રમાણથી જ્યારે તુલામારોપણ (તુલાદાનવિધિ) કરવામાં આવે, ત્યારે સર્વ કામ્ય ફળ પ્રાપ્ત થાય; અને નિષ્કામ ભાવથી કરાય તો શિવત્વ પ્રાપ્ત થાય।

Verse 9

राज्यस्य कामुको यो वै पार्थिवानां च पूजया । तोषयेच्छंकरं देवं दशकोष्ट्या मुनीश्वराः

હે મુનીશ્વરો! જેને રાજ્ય-ઐશ્વર્યની ઇચ્છા હોય, તે પાર્થિવ લિંગોની પૂજા દ્વારા દશ કોટિ પૂજાઓ અર્પણ કરીને દેવાધિદેવ શંકરને પ્રસન્ન કરે.

Verse 10

लिंगं शिवं तथा पुष्पमखण्डं तंदुलं तथा । चर्चितं चंदनेनैव जलधारां तथा पुनः

લિંગરૂપ શિવની પૂજા કરવી—અખંડ પુષ્પ અને સંપૂર્ણ તંડુલ (ચોખા) અર્પણ કરવા; ચંદનથી લેપન કરવું; અને વારંવાર જલધારા દ્વારા અભિષેક કરવો.

Verse 11

प्रतिरूपं तथा मंत्रं बिल्वीदलमनुत्तमम् । अथवा शतपत्रं च कमलं वा तथा पुनः

પ્રતિરૂપ (પવિત્ર ચિહ્ન) અને મંત્ર સાથે અનુત્તમ બિલ્વપત્ર અર્પણ કરવું; અથવા શતપત્ર કમળ—હા, કમળ પણ—વારંવાર પૂજામાં ચઢાવવું.

Verse 12

शंखपुष्पैस्तथा प्रोक्तं विशेषेण पुरातनैः । सर्वकामफलं दिव्यं परत्रेहापि सर्वथा

પુરાતનોએ વિશેષ કરીને કહ્યું છે કે શંખ-પુષ્પોથી કરેલી પૂજા દિવ્ય ફળ આપે છે, જે સર્વ કામનાઓ પૂર્ણ કરે છે—આ લોકમાં પણ અને પરલોકમાં પણ નિશ્ચિતરૂપે.

Verse 14

इति श्रीशिवमहापुराणे प्रथम खंडे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां सृष्ट्युपाख्याने शिवपूजाविधानवर्णनो नाम चतुर्दशोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીશિવ મહાપુરાણના પ્રથમ ખંડમાં, દ્વિતીય રુદ્રસંહિતાના સૃષ્ટ્યુપાખ્યાનમાં ‘શિવપૂજા-વિધાન-વર્ણન’ નામનો ચૌદમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.

Verse 15

प्रधान्यकामुको यो वै तदर्द्धेनार्चयेत्पुमान् । कारागृहगतो यो वै लक्षेनैवार्चयेद्धनम्

જે પુરુષ પ્રાધાન્ય અને લોકપ્રતિષ્ઠા ઇચ્છે, તે તેની અર્ધ માત્રાથી શિવની અર્ચના કરે. અને જે કારાગૃહમાં પડ્યો હોય, તે લાખ માત્રા (ધન/ઉપચાર)થી અર્ચના કરે; તેથી બંધનમુક્તિ અને શુભસમૃદ્ધિ મળે.

Verse 16

रोगग्रस्तो यदा स्याद्वै तदर्द्धेनार्चयेच्छिवम् । कन्याकामो भवेद्यो वै तदर्द्धेन शिवं पुनः

જ્યારે કોઈ રોગગ્રસ્ત હોય, ત્યારે તે તે જ અર્ધ માત્રાથી શિવની અર્ચના કરે. તેમજ જે કન્યા (યોગ્ય વધૂ) ઇચ્છે, તે પણ ફરી અર્ધ માત્રાથી શિવપૂજન કરે.

Verse 17

विद्याकामस्तथा यः स्यात्तदर्द्धेनार्चयेच्छिवम् । वाणीकामो भवेद्यो वै घृतेनैवार्चयेच्छिवम्

જે પવિત્ર વિદ્યાની ઇચ્છા રાખે, તે ‘તદર્ધ’ નામના દ્રવ્યથી શિવની અર્ચના કરે. અને જે વાણી-વૈભવ ઇચ્છે, તે ઘૃતથી જ શિવપૂજા કરે।

Verse 18

उच्चाटनार्थं शत्रूणां तन्मितेनैव पूजनम् । मारणे वै तु लक्षेण मोहने तु तदर्धतः

શત્રુઓના ઉચ્ચાટન માટે એ જ નિર્ધારિત પ્રમાણથી પૂજન કરવું. મારણકર્મ માટે લક્ષ (એક લાખ) સંખ્યાથી, અને મોહનકર્મ માટે તેની અર્ધ સંખ્યાથી (જપ/પૂજા) કરવી।

Verse 19

सामंतानां जये चैव कोटिपूजा प्रशस्यते । राज्ञामयुतसंख्यं च वशीकरणकर्मणि

સામંતો પર વિજય માટે કોટિપૂજા પ્રશંસિત છે. અને રાજાઓને વશીકરણ કરવાના કર્મમાં અયુત (દસ હજાર) સંખ્યાની પૂજા શ્રેષ્ઠ કહેવાય છે।

Verse 20

यशसे च तथा संख्या वाहनाद्यैः सहस्रिका । मुक्तिकामोर्चयेच्छंभुं पंचकोट्या सुभक्तितः

યશ માટે તથા હજારો વાહનો વગેરે સહિતની સમૃદ્ધિ માટે પણ આ સંખ્યા કહેવાઈ છે. અને જે મુક્તિ ઇચ્છે, તે સుభક્તિથી પંચકોટિ (પાંચ કરોડ) સંખ્યામાં શંભુની અર્ચના કરે।

Verse 21

ज्ञानार्थी पूजयेत्कोट्या शंकरं लोक शंकरम् । शिवदर्शनकामो वै तदर्धेन प्रपूजयेत्

મોક્ષદાયક જ્ઞાન ઇચ્છનાર ભક્તે લોકકલ્યાણકારી શંકરનું એક કરોડ મૂલ્યના અર્પણથી પૂજન કરવું. અને જે શિવદર્શન ઇચ્છે તે તેનો અડધો અર્પણ કરીને ભક્તિપૂર્વક આરાધના કરવી.

Verse 22

तथा मृत्युंजयो जाप्यः कामनाफलरूपतः । पंचलक्षा जपा यर्हि प्रत्यक्षं तु भवेच्छिवः

તેમજ મૃత్యુંજય મંત્રનો જપ કરવો જોઈએ; તે ઇચ્છિત ફળ આપનાર છે. જ્યારે પાંચ લાખ જપ પૂર્ણ થાય, ત્યારે શિવ પ્રત્યક્ષ પ્રગટ થાય છે।

Verse 23

लक्षेण भजते कश्चिद्द्वितीये जातिसंभवः । तृतीये कामनालाभश्चतुर्थे तं प्रपश्यति

કોઈ એક લાખ જપ/પૂજાથી ભગવાન શિવનું ભજન કરે છે; બીજા ચરણમાં ઉત્તમ જન્મ પ્રાપ્ત થાય છે; ત્રીજા ચરણમાં ઇચ્છિત ફળસિદ્ધિ થાય છે; અને ચોથા ચરણમાં તે મહાદેવને પ્રત્યક્ષ દર્શે છે.

Verse 24

पंचमं च यदा लक्षं फलं यच्छत्यसंशयम् । अनेनैव तु मंत्रेण दशलक्षे फलं भवेत्

અને જ્યારે પાંચમો ‘લક્ષ’ પૂર્ણ થાય, ત્યારે તે નિઃસંદેહ ફળ આપે છે. આ જ મંત્રથી દસ લક્ષ પૂર્ણ થતાં વધુ પરિપૂર્ણ ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 25

मुक्तिकामो भवेद्यो वै दर्भैश्च पूजनं चरेत् । लक्षसंख्या तु सर्वत्र ज्ञातव्या ऋषिसत्तम

હે ઋષિશ્રેષ્ઠ! જે મુક્તિ ઇચ્છે છે તે દર્ભ ઘાસથી પૂજન કરે; અને દરેક એવા અનુષ્ઠાનમાં ‘લક્ષ’ સંખ્યાને જ પ્રમાણ માનવી.

Verse 26

आयुष्कामो भवेद्यो वै दूर्वाभिः पूजनश्चरेत् । पुत्रकामो भवेद्यो वै धत्तूरकुसुमैश्चरेत्

જે દીર્ઘ આયુષ્ય ઇચ્છે તે દૂર્વા ઘાસથી પૂજન કરે. અને જે પુત્ર ઇચ્છે તે ધત્તૂરના પુષ્પોથી પૂજન કરે.

Verse 27

रक्तदण्डश्च धत्तूरः पूजने शुभदः स्मृतः । अगस्त्यकुसुमैश्चैव पूजकस्य महद्यशः

શિવપૂજામાં રક્તદંડ અને ધત્તૂર અર્પણ કરવું શુભદાયક માનવામાં આવ્યું છે. તેમજ અગસ્ત્યના પુષ્પોથી પૂજા કરવાથી પૂજકને મહાન યશ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 28

भुक्तिमुक्तिफलं तस्य तुलस्याः पूजयेद्यदि । अर्कपुष्पैः प्रतापश्च कुब्जकल्हारकैस्तथा

જો તે પવિત્ર તુલસીની પૂજા કરવામાં આવે તો ભોગ અને મોક્ષ—બન્ને ફળ પ્રાપ્ત થાય છે. તેમજ અર્કના પુષ્પો અને કૂબ્જ-કલ્હારક પુષ્પો અર્પણ કરવાથી પ્રતિાપ અને દિવ્ય તેજ મળે છે.

Verse 29

जपाकुसुमपूजा तु शत्रूणां मृत्युदा स्मृता । रोगोच्चाटनकानीह करवीराणि वै क्रमात्

જપાકુસુમથી શિવપૂજા શત્રુઓના નાશને આપનારી તરીકે સ્મૃત છે. અને અહીં ક્રમશઃ કરવીર (કનેર) અર્પણ રોગો દૂર કરનારું કહેવાયું છે.

Verse 30

बंधुकैर्भूषणावाप्तिर्जात्यावाहान्न संशयः । अतसीपुष्पकैर्देवं विष्णुवल्लभतामियात्

બંધૂકના પુષ્પોથી આભૂષણોની પ્રાપ્તિ થાય છે; જાતી પુષ્પોથી વાહન મળે છે—એમાં સંશય નથી. અને અતસીના પુષ્પોથી દેવ (શિવ) વિષ્ણુને પ્રિય બને છે.

Verse 31

शमीपत्रैस्तथा मुक्तिः प्राप्यते पुरुषेण च । मल्लिकाकुसुमैर्दत्तैः स्त्रियं शुभतरां शिवः

શમીનાં પાન અર્પણ કરવાથી પુરુષ નિશ્ચયે મોક્ષ પામે છે. અને મલ્લિકા (ચમેલી)નાં પુષ્પ અર્પણ કરવાથી ભગવાન શિવ સ્ત્રીને વધુ શુભ અને કલ્યાણકારી અવસ્થા આપે છે.

Verse 32

यूथिकाकुसुमैश्शस्यैर्गृहं नैव विमुच्यते । कर्णिकारैस्तथा वस्त्रसंपत्तिर्जायते नृणाम्

શુભ યુથિકા (ચમેલી)ના પુષ્પો અર્પણ/સ્થાપિત કરવાથી ઘરમાંથી લક્ષ્મી દૂર થતી નથી; તેમજ કર્ણિકારના પુષ્પોથી મનુષ્યોને વસ્ત્રસંપત્તિ મળે છે।

Verse 33

निर्गुण्डीकुसुमैर्लोके मनो निर्मलतां व्रजेत् । बिल्वपत्रैस्तथा लक्षैः सर्वान्कामानवाप्नुयात्

નિર્ગુંડીના પુષ્પો અર્પણ કરવાથી મન નિર્મળ બને છે; અને બિલ્વપત્રો (લાખોની સંખ્યામાં પણ) ચઢાવવાથી શિવપ્રસાદે સર્વ કામનાઓ સિદ્ધ થાય છે।

Verse 34

शृङ्गारहारपुष्पैस्तु वर्द्धते सुख सम्पदा । ऋतुजातानि पुष्पाणि मुक्तिदानि न संशयः

સુગંધિત અને શોભાયુક્ત પુષ્પો તથા હાર અર્પણ કરવાથી સુખ-સંપત્તિ વધે છે; અને ઋતુ પ્રમાણે ઉત્પન્ન થયેલા પુષ્પો પૂજામાં ચઢાવવાથી મુક્તિ આપે છે—એમાં શંકા નથી।

Verse 35

राजिकाकुसुमानीह शत्रूणां मृत्युदानि च । एषां लक्षं शिवे दद्याद्दद्याच्च विपुलं फलम्

અહીં રાજિકા (રાઈ)નાં પુષ્પો શત્રુઓને મૃત્યુ આપનારાં કહેવાય છે. જે ભક્ત એનાં એક લાખ પુષ્પો ભગવાન શિવને અર્પે, મહાદેવ તેને નિશ્ચયે વિશાળ ફળ આપે છે.

Verse 36

विद्यते कुसुमं तन्न यन्नैव शिववल्लभम् । चंपकं केतकं हित्वा त्वन्यत्सर्वं समर्पयेत्

શિવને અપ્રિય એવું કોઈ પુષ્પ નથી. છતાં ચંપક અને કેતકને છોડીને બાકીના બધા પુષ્પો અર્પણ કરવાં યોગ્ય છે।

Verse 37

अतः परं च धान्यानां पूजने शंकरस्य च । प्रमाणं च फलं सर्वं प्रीत्या शृणु च सत्तम

હવે શંકરની પૂજામાં ધાન્ય અર્પણ વિષે—તેનું પ્રમાણ અને તેમાંથી પ્રાપ્ત થતું સર્વ ફળ—હે સત્તમ, પ્રીતિપૂર્વક સાંભળ।

Verse 38

तंदुलारोपणे नॄणां लक्ष्मी वृद्धिः प्रजायते । अखण्डितविधौ विप्र सम्यग्भक्त्या शिवोपरि

તંડુલ (ચોખા) અર્પણ કરવાથી મનુષ્યોની લક્ષ્મી વધે છે. હે વિપ્ર, વિધિ અખંડ રાખીને શિવ પર સમ્યક્ ભક્તિથી કરવાથી તેનું ફળ નિશ્ચિત રીતે પ્રગટ થાય છે.

Verse 39

षट्केनैव तु प्रस्थानां तदर्धेन तथा पुनः । पलद्वयं तथा लक्षमानेन समदाहृतम्

પ્રસ્થનું પરિમાણ છ (એકમો)થી જ ગણાય છે; ફરી તેનું અર્ધ પરિમાણ પણ કહેવાયું છે. તેમ જ બે પલનું માન અને લક્ષ-માન પણ યથાક્રમે જણાવાયું છે.

Verse 40

पूजां रुद्रप्रधानेन कृत्वा वस्त्रं सुसुन्दरम् । शिवोपरि न्यसेत्तत्र तंदुलार्पणमुत्तमम्

રુદ્રને મુખ્ય માની પૂજા કરીને, અતિ સુંદર વસ્ત્ર શિવ પર મૂકવું/અર્પણ કરવું જોઈએ; અને ત્યાં જ ઉત્તમ તંડુલ-અર્પણ (ચોખા) કરવું જોઈએ.

Verse 41

उपरि श्रीफलं त्वेकं गंधपुष्पादिभिस्तथा । रोपयित्वा च धूपादि कृत्वा पूजाफलं भवेत्

ઉપર એક શ્રીફળ (નારિયેળ) સ્થાપી, ચંદન-ગંધ, પુષ્પ વગેરે અર્પણ કર; પછી ધૂપ વગેરે નિવેદન કરવાથી—પૂજાનું પૂર્ણ ફળ પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 42

प्रजापत्यद्वयं रौप्यमासंख्या च दक्षिणा । देया तदुपदेष्ट्रे हि शक्त्या वा दक्षिणा मता

બે પ્રાજાપત્ય પ્રમાણ અને ચાંદીની અસંખ્ય (ઉદાર) દક્ષિણા આપવી જોઈએ. તે ઉપદેશ આપનાર આચાર્યને જ અર્પણ કરવી; અથવા પોતાની શક્તિ અનુસાર દક્ષિણા નક્કી કરવી.

Verse 43

आदित्यसंख्यया तत्र ब्राह्मणान्भोजयेत्ततः । लक्षपूजा तथा जाता साङ्गश्च मन्त्रपूर्वकम्

પછી તે પવિત્ર વ્રતમાં આદિત્યોની સંખ્યાના પ્રમાણમાં બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું. આ રીતે મંત્રપૂર્વક, સર્વ અંગો સહિત, ‘લક્ષ-પૂજા’ યથાવિધી પૂર્ણ થાય છે.

Verse 44

शतमष्टोत्तरं तत्र मंत्रे विधिरुदाहृतः । तिलानां च पलं लक्षं महापातकनाशनम्

અહીં મંત્રજપની વિધિ એકસો આઠ વાર કહી છે. તેમજ તલનું દાન—એક લાખ પલ—મહાપાતકોનો નાશ કરનાર બને છે.

Verse 45

एकादशपलैरेव लक्षमानमुदाहृतम् । पूर्ववत्पूजनं तत्र कर्तव्यं हितकाम्यया

માત્ર અગિયાર પલથી જ ‘લક્ષ’નું પ્રમાણ કહેવાયું છે. ત્યાં કલ્યાણની ઇચ્છાથી, પૂર્વવત્ વિધિ પ્રમાણે પૂજન કરવું જોઈએ.

Verse 46

भोज्या वै ब्राह्मणास्तस्मादत्र कार्या नरेण हि । महापातकजं दुखं तत्क्षणान्नश्यति ध्रुवम्

અતએવ આ વિષયમાં મનુષ્યે નિશ્ચયે બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું જોઈએ; મહાપાતકજન્ય દુઃખ તે ક્ષણે જ નિશ્ચિત નાશ પામે છે।

Verse 47

यवपूजा तथा प्रोक्ता लक्षेण परमा शिवे । प्रस्थानामष्टकं चैव तथा प्रस्थार्द्धकं पुनः

આ રીતે યવ-પૂજા કહેલી છે—તે પરમ શિવને અતિ પ્રિય છે; લક્ષણરૂપ નિર્ધારિત વિધાન મુજબ—આઠ પ્રસ્થ અને ફરી અર્ધ પ્રસ્થ।

Verse 48

पलद्वययुतं तत्र मानमेतत्पुरातनम् । यवपूजा च मुनिभिः स्वर्गसौख्यविवर्द्धिनी

ત્યાં આ પ્રાચીન માન ‘બે પલ’ વજનનું કહેવાયું છે; અને મુનિઓ દ્વારા કરાયેલી યવ-પૂજા સ્વર્ગસુખ વધારનારી છે।

Verse 49

प्राजापत्यं ब्राह्मणानां कर्तव्यं च फलेप्सुभिः । गोधूमान्नैस्तथा पूजा प्रशस्ता शंकरस्य वै

ફળ ઇચ્છતા બ્રાહ્મણોએ પ્રાજાપત્ય વ્રત અવશ્ય કરવું જોઈએ; તેમજ ઘઉંના અન્નથી કરેલી શંકરની પૂજા વિશેષ પ્રશંસિત છે।

Verse 50

संततिर्वर्द्धते तस्य यदि लक्षावधिः कृता । द्रोणार्द्धेन भवेल्लक्षं विधानं विधिपूर्वकम्

જો લક્ષ સુધી ગણતરી પૂર્ણ થાય, તો તેની સંતતિ વધે છે; અને અર્ધ દ્રોણના માનથી વિધિપૂર્વક કરવાથી તે ‘લક્ષ’ સિદ્ધિ ગણાય છે।

Verse 51

मुद्गानां पूजने देवः शिवो यच्छति वै सुखम् । प्रस्थानां सप्तकेनैव प्रस्थार्द्धेनाथवा पुनः

મુદ્ગ (મૂંગ)નું પૂજામાં અર્પણ કરવાથી દેવ શિવ નિશ્ચયે આધ્યાત્મિક સુખ આપે છે—સાત પ્રસ્થના માપથી હોય કે ફરી અર્ધ પ્રસ્થથી પણ।

Verse 52

पलद्वययुतेनैव लक्षमुक्तं पुरातनैः । ब्राह्मणाश्च तथा भोज्या रुद्रसंख्याप्रमाणतः

પુરાતનોએ કહ્યું છે કે ‘લક્ષ’ શબ્દ બે પલ જોડીને જ સમજવો. એ જ રીતે રુદ્ર-સંખ્યાના પ્રમાણ મુજબ બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું જોઈએ।

Verse 53

प्रियंगुपूजनादेव धर्माध्यक्षे परात्मनि । धर्मार्थकामा वर्द्धंते पूजा सर्वसुखावहा

ધર્માધ્યક્ષ પરમાત્મા (શિવ)ની પ્રિયંગુ પુષ્પોથી પૂજા કરવાથી ધર્મ, અર્થ અને કામ વધે છે; એવી પૂજા સર્વસુખદાયિની બને છે।

Verse 54

प्रस्थैकेन च तस्योक्तं लक्षमेकं पुरातनैः । ब्रह्मभोजं तथा प्रोक्तमर्कसंख्याप्रमाणतः

પ્રાચીનોએ કહ્યું છે કે તેનું એક પ્રસ્થ દાન કરવાથી એક લાખ દાનનું પુણ્ય મળે છે. અર્ક-સંખ્યા પ્રમાણેના પ્રમાણથી તેને બ્રહ્મભોજ સમાન પણ જણાવ્યું છે.

Verse 55

राजिकापूजनं शंभोश्शत्रोर्मृत्युकरं स्मृतम् । सार्षपानां तथा लक्षं पलैर्विशतिसंख्यया

રાજિકા (રાઈ/સરસવ) વડે શંભુનું પૂજન શત્રુ માટે મૃત્યુકારક કહેવાયું છે. તેમજ વીસ પલના માપે એક લાખ સરસવના દાણા અર્પણ કરવા જોઈએ.

Verse 56

तेषां च पूजनादेव शत्रोर्मृत्युरुदाहृतः । आढकीनां दलैश्चैव शोभयित्वार्चयेच्छिवम्

એ દ્રવ્યોના પૂજનથી જ શત્રુનો મૃત્યુ (નાશ) થાય છે એમ કહેવાયું છે. આઢકીના પાંદડાંથી શોભાવીને ભગવાન શિવનું અર્ચન કરવું જોઈએ।

Verse 57

वृता गौश्च प्रदातव्या बलीवर्दस्तथैव च । मरीचिसंभवा पूजा शत्रोर्नाशकरी स्मृता

વિધિપૂર્વક શોભિત ગાય દાન આપવી જોઈએ અને તેવી જ રીતે બળદ પણ. મરીચિ-સમ્ભવ (શુદ્ધ સાત્ત્વિક) દ્રવ્યો વડે કરેલી પૂજા શત્રુનાશક ગણાય છે।

Verse 58

आढकीनां दलैश्चैव रंजयि त्वार्चयेच्छिवम् । नानासुखकरी ह्येषा पूजा सर्वफलप्रदा

આઢકીના પાંદડાંથી શોભાવીને શિવનું અર્ચન કરવું જોઈએ. આ પૂજા અનેક સુખ આપનારી અને સર્વ ફળ પ્રદાન કરનારી છે।

Verse 59

धान्यमानमिति प्रोक्तं मया ते मुनिसत्तम । लक्षमानं तु पुष्पाणां शृणु प्रीत्या मुनीश्वर

હે મુનિશ્રેષ્ઠ! મેં તને ‘ધાન્ય-માન’ નામનું માપ સમજાવ્યું. હવે હે મુનીશ્વર, પ્રીતિપૂર્વક પુષ્પોના ‘લક્ષ-માન’ વિષે સાંભળ.

Verse 60

प्रस्थानां च तथा चैकं शंखपुष्पसमुद्भवम् । प्रोक्तं व्यासेन लक्षं हि सूक्ष्ममानप्रदर्शिना

સૂક્ષ્મ માપો પણ દર્શાવનાર વ્યાસે કહ્યું છે કે ‘લક્ષ’ એક જ એકક છે, જે ‘પ્રસ્થ’ માપ અને શંખ-પુષ્પ આધારિત ગણતરીમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે.

Verse 61

प्रस्थैरेकादशैर्जातिलक्षमानं प्रकीर्तितम् । यूथिकायास्तथा मानं राजिकायास्तदर्द्धकम्

જાતી (ચમેલી)નું પ્રમાણ એક લક્ષ કહેવાયું છે, જે અગિયાર પ્રસ્થથી ગણાય છે. યુથિકાનું પ્રમાણ પણ એ જ છે, અને રાજિકાનું પ્રમાણ તેનું અડધું છે.

Verse 62

प्रस्थैर्विंशतिकैश्चैव मल्लिकामान मुत्तमम् । तिलपुष्पैस्तथा मानं प्रस्थान्न्यूनं तथैव च

મલ્લિકા (ચમેલી) માટે ઉત્તમ પ્રમાણ વીસ પ્રસ્થ નિર્ધારિત છે. તિલપુષ્પ માટે પણ પ્રમાણ પ્રસ્થ કરતાં થોડું ઓછું જ કહેવાયું છે.

Verse 63

ततश्च द्विगुणं मानं करवीरभवे स्मृतम् । निर्गुंडीकुसुमे मानं तथैव कथितं बुधैः

ત્યારબાદ કરવીર (કનેર)ના ફૂલોથી અર્પણમાં પ્રમાણ દ્વિગુણ કહેવાયું છે. નિર્ગુંડીના કুসુમ માટે પણ વિદ્વાનોએ એ જ પ્રમાણ જણાવ્યું છે.

Verse 64

कर्णिकारे तथा मानं शिरीषकुसुमे पुनः । बंधुजीवे तथा मानं प्रस्थानं दशकेन च

કર્ણિકાર માટે પણ એ જ પ્રમાણ છે અને ફરી શિરીષના કुसુમ માટે પણ. બંધુજીવ માટે પણ પ્રમાણ નિશ્ચિત છે—દશ પ્રસ્થના પ્રમાણ મુજબ.

Verse 65

इत्याद्यैर्विविधै मानं दृष्ट्वा कुर्याच्छिवार्चनम् । सर्वकामसमृध्यर्थं मुक्त्यर्थं कामनोज्झितः

આ રીતે તથા અન્ય વિવિધ પ્રમાણોથી વિધિ-માન જાણી યથાવિધી શિવાર્ચન કરવું. સર્વ ધર્મ્ય કામનાઓની સિદ્ધિ અને મોક્ષ માટે, કામના-તૃષ્ણા ત્યજી શિવની આરાધના કરવી.

Verse 66

अतः परं प्रवक्ष्यामि धारापूजाफलं महत् । यस्य श्रवणमात्रेण कल्याणं जायते नृणाम्

હવે હું ધારાપૂજાનું મહાન ફળ કહું છું. જેના માત્ર શ્રવણથી જ મનુષ્યોમાં કલ્યાણ ઉત્પન્ન થાય છે.

Verse 67

विधानपूर्वकं पूजां कृत्वा भक्त्या शिवस्य वै । पश्चाच्च जलधारा हि कर्तव्या भक्तितत्परैः

વિધિપૂર્વક ભક્તિથી શિવની પૂજા કરીને, ભક્તિમાં તત્પર ભક્તોએ ત્યારબાદ નિશ્ચયે જલધારા (અવિરત જલાભિષેક) કરવી જોઈએ।

Verse 68

ज्वरप्रलापशांत्यर्थं जल धारा शुभावहा । शतरुद्रियमंत्रेण रुद्रस्यैकादशेन तु

જ્વર અને પ્રલાપની શાંતિ માટે જલધારા શુભ અને કલ્યાણકારી છે; શતરુદ્રીય મંત્ર તથા રુદ્રના એકાદશ આવાહનથી તે કરાય છે।

Verse 69

रुद्रजाप्येन वा तत्र सूक्तेन् पौरुषेण वा । षडंगेनाथ वा तत्र महामृत्युंजयेन च

ત્યાં રુદ્રમંત્રોના જપથી, અથવા પુરુષસૂક્તથી; અથવા ષડંગ (અંગન્યાસાદિ) વિધિથી, તેમજ મહામૃત્યુઞ્જય મંત્રથી પણ (ઉપાસના) કરી શકાય છે।

Verse 70

गायत्र्या वा नमोंतैश्च नामभिः प्रणवादिभिः । मंत्रैवाथागमोक्तैश्च जलधारादिकं तथा

જલધારા વગેરે કર્મ ગાયત્રીથી, ‘નમો’યુક્ત મંત્રોથી, પ્રણવ (ૐ)થી આરંભ થતા દિવ્ય નામોથી, અથવા આગમોક્ત મંત્રોથી પણ કરી શકાય છે।

Verse 71

सुखसंतानवृद्ध्यर्थं धारापूजनमुत्तमम् । नानाद्रव्यैः शुभैर्दिव्यैः प्रीत्या सद्भस्मधारिणा

સુખ અને સંતાનવૃદ્ધિ માટે ધારા-પૂજન સર્વોત્તમ કહેવાયું છે—સદ્ભસ્મધારી ભક્તે પ્રીતિપૂર્વક, અનેક શુભ અને દિવ્ય દ્રવ્યો વડે કરેલું।

Verse 72

घृतधारा शिवे कार्या यावन्मंत्रसहस्रकम् । तदा वंशस्य विस्तारो जायते नात्र संशयः

હજાર મંત્રોના જપ જેટલો સમય, એટલો સમય શિવને ઘૃતધારા અર્પણ કરવી. ત્યારે વંશનો વિસ્તાર થાય છે—એમાં શંકા નથી.

Verse 73

एवं मदुक्तमंत्रेण कार्यं वै शिवपूजनम् । ब्रह्मभोज्यं तथा प्रोक्तं प्राजापत्यं मुनीश्वरैः

આ રીતે મેં કહેલા મંત્રથી નિશ્ચયે શિવપૂજન કરવું. બ્રાહ્મણ-ભોજન પણ મુનીશ્વરો દ્વારા ‘પ્રાજાપત્ય’ કર્મ તરીકે કહેવાયું છે.

Verse 74

केवलं दुग्धधारा च तदा कार्या विशेषतः । शर्करामिश्रिता तत्र यदा बुद्धिजडो भवेत्

તે સમયે ખાસ કરીને માત્ર દૂધની ધારા અર્પણ કરવી. અને જ્યારે બુદ્ધિ જડ અને મંદ બની જાય, ત્યારે તેમાં ખાંડ ભેળવી (અર્પણ) કરવું.

Verse 75

तस्या संजायते जीवसदृशी बुद्धिरुत्तमा । यावन्मंत्रायुतं न स्यात्तावद्धाराप्रपूजनम्

તે ભક્તમાં જાગૃત જીવચેતના જેવી ઉત્તમ બુદ્ધિ પ્રગટે છે. જ્યાં સુધી મંત્રના દસ હજાર જપ પૂર્ણ ન થાય, ત્યાં સુધી ધારા-રૂપ અવિચ્છિન્ન અર્પણથી પૂજન ચાલુ રાખવું જોઈએ.

Verse 76

यदा चोच्चाटनं देहे जायते कारणं विना । यत्र कुत्रापि वा प्रेम दुःखं च परिवर्द्धितम्

જ્યારે દેહમાં કારણ વિના ઉથલપાથલ અને અસ્વસ્થતા થાય, અને ક્યાંક કોઈ પ્રત્યે પ્રેમ તથા દુઃખ વધવા લાગે—ત્યારે તેને અદૃશ્ય શક્તિઓનું અર્થસભર સંકેત માનવું; શિવશરણ જઈ યોગ્ય આરાધનાથી આંતરિક સ્થિરતા પુનઃ પ્રાપ્ત કરવી.

Verse 77

स्वगृहे कलहो नित्यं यदा चैव प्रजायते । तद्धारायां कृतायां वै सर्वं दुःखं विलीयते

જ્યારે પોતાના જ ઘરમાં નિત્ય કલહ થાય, ત્યારે તે પવિત્ર ધારા-વિધિ વિધિપૂર્વક કરાય તો સર્વ દુઃખ નિશ્ચયે વિલીન થઈ જાય છે।

Verse 78

शत्रूणां तापनार्थं वै तैलधारा शिवोपरि । कर्तव्या सुप्रयत्नेन कार्यसिद्धिर्धुवं भवेत्

શત્રુઓને દમન કરવા શિવલિંગ પર તેલની અખંડ ધારા અત્યંત પ્રયત્નથી કરવી જોઈએ; તેથી કાર્યસિદ્ધિ નિશ્ચયે થાય છે।

Verse 79

मासि तेनैव तैलेन भोगवृद्धिः प्रजायते । सार्षपेनैव तैलेन शत्रुनाशोभवेद्ध्रुवम्

એ જ તેલથી એક માસ સુધી કરવાથી ભોગ અને સમૃદ્ધિ વધે છે; અને સરસવના તેલથી શત્રુનાશ નિશ્ચયે થાય છે।

Verse 80

मधुना यक्षराजो वै गच्छेच्च शिवपूजनात । धारा चेक्षुरसस्यापि सर्वानन्दकरी शिवे

શિવપૂજનમાં મધ અર્પણ કરવાથી યક્ષરાજનું પદ નિશ્ચયે પ્રાપ્ત થાય છે; અને શેરડીના રસની ધારા પણ શિવને અર્પિત થાય તો સર્વ આનંદ આપનારી બને છે।

Verse 81

धारा गंगाजलस्यैव भुक्तिमुक्तिफलप्रदा । एतास्सर्वाश्च याः प्रोक्ता मृत्यंजयसमुद्भवाः

ગંગાજળની એક ધારા પણ ભોગ અને મોક્ષ—બન્નેનું ફળ આપે છે. અહીં વર્ણવેલ આ બધું મૃત્યુઞ્જય શિવમાંથી જ ઉત્પન્ન છે।

Verse 82

तत्राऽयुतप्रमाणं हि कर्तव्यं तद्विधानतः । कर्तव्यं ब्राह्मणानां च भोज्यं वै रुद्रसंख्यया

ત્યાં વિધાન મુજબ દસ હજાર પ્રમાણનું અર્પણ અવશ્ય કરવું; અને રુદ્ર-સંખ્યા મુજબ બ્રાહ્મણોને યોગ્ય સન્માન સાથે ભોજન કરાવવું, જેથી શિવ પ્રસન્ન થાય।

Verse 83

एतत्ते सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽहं मुनीश्वर । एतद्वै सफलं लोके सर्वकामहितावहम्

હે મુનીશ્વર! તમે જે પૂછ્યું હતું તે બધું મેં તમને કહી દીધું. આ ઉપદેશ લોકમાં ફળદાયી છે અને સર્વ ધર્મ્ય કામનાઓનું હિત કરનાર છે।

Verse 84

स्कंदोमासहितं शंभुं संपूज्य विधिना सह । यत्फलं लभते भक्त्या तद्वदामि यथाश्रुतम्

વિધિપૂર્વક ઉમા અને સ્કંદ સહિત શંભુની સમ્યક પૂજા કરીને, ભક્ત ભક્તિથી જે ફળ મેળવે છે—તે હું યથાશ્રુત કહું છું।

Verse 85

अत्र भुक्त्वाखिलं सौख्यं पुत्रपौत्रादिभिः शुभम् । ततो याति महेशस्य लोकं सर्वसुखावहम्

અહીં જ પુત્ર-પૌત્રાદિ સાથે સર્વ મંગલમય સુખ ભોગવીને, પછી તે સર્વાનંદદાયક મહેશ (શિવ)ના લોકને પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 86

सूर्यकोटिप्रतीकाशैर्विमानैः सर्वकामगैः । रुद्रकन्यासमाकीर्णैर्गेयवाद्यसमन्वितैः

કરોડો સૂર્ય સમાન તેજસ્વી, સર્વ કામનાઓ પૂર્ણ કરવા ઇચ્છાનુસાર ગમન કરનારા વિમાનો હતા; તેમાં રુદ્રકન્યાઓ ભરપૂર હતી અને ગાન તથા વાદ્યોનો નાદ સાથે હતો।

Verse 87

क्रीडते शिवभूतश्च यावदाभूतसंप्लवम् । ततो मोक्षमवाप्नोति विज्ञानं प्राप्य चाव्ययम्

શિવભૂત બની તે શિવના સાન્નિધ્યમાં, સર્વ ભૂતોના પ્રલય સુધી ક્રીડા કરે છે; ત્યારબાદ અવિનાશી વિજ્ઞાન પ્રાપ્ત કરીને મોક્ષ પામે છે।