पूजाविधिः (Pūjā-vidhiḥ) — The Supreme Procedure of Worship (Morning Observances)

Verse 1

ब्रह्मोवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि पूजाविधिमनुत्तमम् । श्रूयतामृषयो देवास्सर्वकामसुखावहम्

બ્રહ્માએ કહ્યું—હવે આગળ હું પૂજાની અનુત્તમ વિધિ કહું છું. હે ઋષિઓ અને દેવો, સાંભળો; આ વિધિ સર્વ ધર્મ્ય કામનાઓનું સુખ આપનારી છે.

Verse 2

ब्राह्मे मुहूर्ते चोत्थाय संस्मरेत्सांबकं शिवम् । कुर्यात्तत्प्रार्थनां भक्त्या सांजलिर्नतमस्तकः

બ્રાહ્મમુહૂર્તે ઉઠીને શક્તિসহિત શિવ—સાંબકનું સ્મરણ કરવું. ભક્તિથી અંજલિ બાંધી, મસ્તક નમાવી તેમની પ્રાર્થના કરવી.

Verse 3

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ देवेश उत्तिष्ठ हृदयेशय । उत्तिष्ठ त्वमुमास्वामिन्ब्रह्माण्डे मंगलं कुरु

ઉઠો, ઉઠો હે દેવેશ; ઉઠો હે હૃદયેશ્વર. ઉઠો હે ઉમાસ્વામી, આ બ્રહ્માંડમાં મંગલ કરો.

Verse 4

जानामि धर्मं न च मे प्रवृत्तिर्जानाम्यधर्मं न च मे निवृत्तिः । त्वया महादेव हृदिस्थितेन यथा नियुक्तोऽस्मि तथा करोमि

હું ધર્મ જાણું છું, છતાં તેમાં મારી પ્રવૃત્તિ નથી; અધર્મ પણ જાણું છું, છતાં તેમાંથી નિવૃત્તિની શક્તિ નથી. હે મહાદેવ, હૃદયમાં સ્થિત તમે જેમ મને નિયુક્ત કરો તેમ હું કરું છું।

Verse 5

इत्युक्त्वा वचनं भक्त्या स्मृत्वा च गुरुपादके । बहिर्गच्छेद्दक्षिणाशां त्यागार्थं मलमूत्रयोः

આ રીતે કહીને, ભક્તિપૂર્વક ગુરુના ચરણોનું સ્મરણ કરીને, મલમૂત્ર ત્યાગ માટે દક્ષિણ દિશા તરફ બહાર જવું.

Verse 6

देहशुद्धिं ततः कृत्वा स मृज्जलविशोधनैः । हस्तौ पादौ च प्रक्षाल्य दंतधावनमाचरेत्

પછી માટી અને જળથી શोधन કરીને દેહશુદ્ધિ કરવી. હાથ-પગ ધોઈને ત્યારબાદ દંતધાવન કરવું.

Verse 7

दिवानाथे त्वनुदिते कृत्वा वै दंतधावनम् । मुखं षोडशवारं तु प्रक्षाल्यांजलिभिस्तथा

દિવાનાથ (સૂર્ય) ઉદય થાય તે પહેલાં દંતધાવન કરવું. પછી એ જ રીતે અંજલિ-જળથી સોળ વાર મુખ પ્રક્ષાલન કરવું.

Verse 8

षष्ठ्याद्यमाश्च तिथयो नवम्यर्कदिने तथा । वर्ज्यास्सुरर्षयो यत्नाद्भक्तेन रदधावने

દેવર્ષિઓ કહે છે—ષષ્ઠીથી આરંભ થતી કેટલીક તિથિઓ, નવમી તથા રવિવાર; દંતધાવન (દાંત શુદ્ધિ) કરતી વેળાએ ભક્તે યત્નપૂર્વક આ દિવસો ટાળવા જોઈએ।

Verse 9

यथावकाशं सुस्नायान्नद्यादिष्वथवा गृहे । देशकालाविरुद्धं च स्नानं कार्यं नरेण च

જેમ અવકાશ મળે તેમ મનુષ્યે સારી રીતે સ્નાન કરવું—નદીઓ વગેરે જળમાં અથવા ઘરમાં પણ. દેશ-કાળને વિરુદ્ધ ન પડે તે રીતે, અનુકૂળ સ્નાન કરવું જોઈએ।

Verse 10

रवेर्दिने तथा श्राद्धे संक्रान्तौ ग्रहणे तथा । महादाने तथा तीर्थे ह्युपवासदिने तथा

રવિવારે પણ, શ્રાદ્ધકર્મમાં, સંક્રાંતિના સમયે, ગ્રહણકાળે; મહાદાનના પ્રસંગે, તીર્થસ્થાને તથા ઉપવાસના દિવસે પણ—આ શિવાચરણ માટે વિશેષ પુણ્યકાળ છે.

Verse 11

अशौचेप्यथवा प्राप्ते न स्नायादुष्णवारिणा । यथा साभिमुखंस्नायात्तीर्थादौ भक्तिमान्नरः

અશૌચ આવી પડ્યું હોય તોય ગરમ પાણીથી સ્નાન ન કરવું. તીર્થ વગેરે પવિત્ર સ્થાને ભક્તિમાન પુરુષે સામે અભિમુખ રહી શ્રદ્ધાપૂર્વક સ્નાન કરવું.

Verse 12

तैलाभ्यंगं च कुर्वीत वारान्दृष्ट्वा क्रमेण च । नित्यमभ्यंगके चैव वासितं वा न दूषितम्

ક્રમ મુજબ યોગ્ય વાર જોઈને તૈલાભ્યંગ કરવો જોઈએ. નિત્ય અભ્યંગમાં વપરાયેલું અને સુગંધિત કરેલું દ્રવ્ય પણ અશુદ્ધ ગણાતું નથી.

Verse 13

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां प्रथमखंडे सृष्ट्युपाख्याने शिवपूजन वर्णनो नाम त्रयोदशोध्यायः

આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણની દ્વિતીય રુદ્રસંહિતાના પ્રથમ ખંડમાં, સૃષ્ટ્યોપાખ્યાનમાં ‘શિવપૂજન-વર્ણન’ નામનો તેરમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.

Verse 14

देशं कालं विचार्यैवं स्नानं कुर्याद्यथा विधि । उत्तराभिमुखश्चैव प्राङ्मुखोप्यथवा पुनः

દેશ અને કાળનો યોગ્ય વિચાર કરીને, વિધાન મુજબ સ્નાન કરવું—ઉત્તરાભિમુખ થઈને, અથવા ફરી પૂર્વાભિમુખ થઈને।

Verse 15

उच्छिष्टेनैव वस्त्रेण न स्नायात्स कदाचन । शुद्धवस्त्रेण संस्नायात्तद्देवस्मरपूर्वकम्

ઉચ્છિષ્ટ (અપવિત્ર) વસ્ત્રથી ક્યારેય સ્નાન ન કરવું. શુદ્ધ વસ્ત્રથી સ્નાન કરીને, પહેલાં તે દેવ—ભગવાન શિવ—નું સ્મરણ કરવું.

Verse 16

परधार्य्यं च नोच्छिष्टं रात्रौ च विधृतं च यत् । तेन स्नानं तथा कार्यं क्षालितं च परित्यजेत्

બીજાએ પહેરેલું વસ્ત્ર, અથવા ઉચ્છિષ્ટથી સ્પર્શાયેલું, અથવા જે રાત્રિભર શરીર પર ધારણ કરેલું હોય—એવા કારણે વિધિપૂર્વક સ્નાન કરવું જોઈએ; અને અપવિત્રતા દૂર કરવા માટે જે ધોયેલું હોય, તેને ત્યજી દેવું જોઈએ.

Verse 17

तर्पणं च ततः कार्यं देवर्षिपितृतृप्तिदम् । धौतवस्त्रं ततो धार्यं पुनराचमनं चरेत्

ત્યારબાદ દેવો, દેવર્ષિઓ અને પિતૃઓને તૃપ્ત કરનારું તર્પણ કરવું. પછી ધોયેલાં વસ્ત્રો ધારણ કરીને ફરી આચમન કરવું.

Verse 18

शुचौ देशे ततो गत्वा गोमयाद्युपमार्जिते । आसनं च शुभं तत्र रचनीयं द्विजोत्तमाः

પછી ગોમય વગેરે વડે શુદ્ધ કરેલા પવિત્ર સ્થાને જઈ, હે દ્વિજોત્તમો, ત્યાં શુભ આસન ગોઠવવું જોઈએ.

Verse 19

शुद्धकाष्ठसमुत्पन्नं पूर्णं स्तरितमेव वा । चित्रासनं तथा कुर्यात्सर्वकामफलप्र दम्

શુદ્ધ લાકડામાંથી બનેલું આસન—પૂર્ણ અને અખંડ હોય અથવા યોગ્ય રીતે પાથરેલું/ઢાંકેલું હોય—તેને શોભાવી ‘ચિત્રાસન’ બનાવવું જોઈએ; (શિવપૂજામાં) તે સર્વ કામનાઓનું ફળ આપે છે।

Verse 20

यथायोग्यं पुनर्ग्राह्यं मृगचर्मादिकं च यत् । तत्रोपविश्य कुर्वीत त्रिपुंड्रं भस्मना सुधीः

પછી યથાયોગ્ય મૃગચર્મ વગેરે યોગ્ય આસન ફરીથી ગ્રહણ કરવું. તેમાં બેસીને વિદ્વાન ભક્તે ભસ્મથી ત્રિપુંડ્ર ધારણ કરવું જોઈએ।

Verse 21

जपस्तपस्तथा दानं त्रिपुण्ड्रात्सफलं भवेत् । अभावे भस्मनस्तत्र जलस्यादि प्रकीर्तितम्

જપ, તપ તથા દાન—ત્રિપુંડ્ર સાથે હોય ત્યારે જ સાચે ફળદાયી બને છે. ત્યાં ભસ્મ ન હોય તો જળ વગેરે વિકલ્પો પણ જણાવ્યા છે।

Verse 22

एवं कृत्वा त्रिपुंड्रं च रुद्राक्षान्धारयेन्नरः । संपाद्य च स्वकं कर्म पुनराराधयेच्छिवम्

આ રીતે ત્રિપુંડ્ર ધારણ કરીને મનુષ્યે રુદ્રાક્ષ પહેરવા જોઈએ. પોતાનાં નિયત કર્મો યોગ્ય રીતે પૂર્ણ કરીને ફરી ભગવાન શિવની આરાધના કરવી જોઈએ.

Verse 23

पुनराचमनं कृत्वा त्रिवारं मंत्रपूर्वकम् । एकं वाथ प्रकुर्याच्च गंगाबिन्दुरिति ब्रुवन्

મંત્રપૂર્વક ફરી આચમન કરીને ત્રણ વાર જળ પીવું. અથવા ‘ગંગાબિંદુ’ કહીને એક વાર જ આચમન કરીને ક્રિયાને પવિત્ર કરવી.

Verse 24

अन्नोदकं तथा तत्र शिवपूजार्थमाहरेत् । अन्यद्वस्तु च यत्किंचिद्यथाशक्ति समीपगम्

ત્યાં શિવપૂજાર્થે અન્ન અને જળ લાવવાં। અને નજીકમાં ઉપલબ્ધ જે કોઈ અન્ય વસ્તુ હોય, પોતાની શક્તિ મુજબ, તે પણ (પૂજામાં) અર્પણ કરવી।

Verse 25

कृत्वा स्थेयं च तत्रैव धैर्यमास्थाय वै पुनः । अर्घं पात्रं तथा चैकं जलगंधाक्षतैर्युतम्

ત્યાં જ સ્થિર રહી, ફરી ધૈર્ય ધારણ કરીને, જળ, સુગંધ અને અક્ષત (અખંડ ચોખા) સાથેનું એક જ અર્ઘ્યપાત્ર તૈયાર કરવું।

Verse 26

दक्षिणांसे तथा स्थाप्यमुपचारस्य क्लृप्तये । गुरोश्च स्मरणं कृत्वा तदनुज्ञामवाप्य च

ઉપાસનાના ઉપચારોની યોગ્ય ગોઠવણી માટે તેને જમણા ખભા પર સ્થાપિત કરવું. પછી ગુરુનું સ્મરણ કરીને તેમની અનુજ્ઞા પ્રાપ્ત કરી આગળ પ્રવૃત્ત થવું.

Verse 27

संकल्पं विधिवत्कृत्वा कामनां च नियुज्य वै । पूजयेत्परया भक्त्या शिवं सपरिवारकम्

વિધિપૂર્વક સંકલ્પ કરીને અને પોતાની કામના/ઉદ્દેશ્યને યોગ્ય રીતે નિયોજિત કરીને, પરમ ભક્તિથી પરિવારসহ ભગવાન શિવની પૂજા કરવી.

Verse 28

मुद्रामेकां प्रदर्श्यैव पूजयेद्विघ्नहारकम् । सिंदुरादिपदार्थैश्च सिद्धिबुद्धिसमन्वितम्

એક મુદ્રા દર્શાવીને વિઘ્નહારક ગણેશનું પૂજન કરવું. સિંદૂર વગેરે પદાર્થોથી અર્પણ-અલંકાર કરવો—જે સિદ્ધિ અને બુદ્ધિથી સમન્વિત છે.

Verse 29

लक्षलाभयुतं तत्र पूजयित्वा नमेत्पुनः । चतुर्थ्यंतैर्नामपदैर्नमोन्तैः प्रणवादिभिः

ત્યાં લાખલાભ સમાન પુણ્યદાયક અર્પણોથી પૂજા કરીને ફરી નમસ્કાર કરવો. પ્રણવ ‘ઓં’થી આરંભ કરીને ચતુર્થી વિભક્તિવાળા નામોના અંતે ‘નમઃ’ જોડીને વંદન કરવું.

Verse 30

क्षमाप्यैनं तदा देवं भ्रात्रा चैव समन्वितम् । पूजयेत्परया भक्त्या नमस्कुर्यात्पुनः पुनः

ત્યારે તે દેવાધિદેવ પાસે, પોતાના ભાઈ સાથે, ક્ષમા યાચના કરવી. પરમ ભક્તિથી તેમની પૂજા કરીને વારંવાર નમસ્કાર કરવો.

Verse 31

द्वारपालं सदा द्वारि तिष्ठंतं च महोदरम् । पूजयित्वा ततः पश्चात्पूजयेद्गिरिजां सतीम्

દ્વાર પર સદા ઊભેલા દ્વારપાલ મહોદરનું પ્રથમ પૂજન કરવું. ત્યારબાદ ગિરિજા સતી (પાર્વતી) દેવીનું શ્રદ્ધાપૂર્વક પૂજન કરવું.

Verse 32

चंदनैः कुंकुमैश्चैव धूपैर्दीपैरनेकशः । नैवेद्यैर्विविधैश्चैव पूजयित्वा ततश्शिवम्

ચંદન અને કુંકુમ, ધૂપ તથા અનેક દીપ, અને વિવિધ નૈવેદ્ય અર્પણ કરીને ભગવાન શિવની વિધિપૂર્વક પૂજા કરવી જોઈએ।

Verse 33

नमस्कृत्य पुनस्तत्र गच्छेच्च शिवसन्निधौ । यदि गेहे पार्थिवीं वा हैमीं वा राजतीं तथा

નમસ્કાર કરીને ફરી શિવસન્નિધિમાં જવું જોઈએ। જો ઘરમાં માટીનું, સોનાનું અથવા ચાંદીનું શિવલિંગ હોય, તો તેને નજીક જઈ એ જ રીતે પૂજન કરવું।

Verse 34

धातुजन्यां तथैवान्यां पारदां वा प्रकल्पयेत् । नमस्कृत्य पुनस्तां च पूजयेद्भक्तितत्परः

તેને ધાતુજન્ય પદાર્થથી, અથવા અન્ય યોગ્ય દ્રવ્યથી, કે પારદથી પણ ઘડવું. પછી ફરી નમસ્કાર કરીને એકાગ્ર ભક્તિથી તેની પૂજા કરવી.

Verse 35

तस्यां तु पूजितायां वै सर्वे स्युः पूजितास्तदा । स्थापयेच्च मृदा लिंगं विधाय विधिपूर्वकम्

તેની વિધિવત પૂજા થઈ જાય ત્યારે ખરેખર સર્વની પૂજા થઈ જાય છે. ત્યારબાદ વિધાન મુજબ માટીનું લિંગ બનાવી યોગ્ય રીતે પ્રતિષ્ઠા કરવી.

Verse 36

कर्तव्यं सर्वथा तत्र नियमास्स्वगृहे स्थितैः । प्राणप्रतिष्ठां कुर्वीत भूतशुद्धिं विधाय च

આ ઉપાસનામાં પોતાના ઘરમાં રહેનારોએ સર્વથા નિયમોનું પાલન કરવું જોઈએ. ભૂતશુદ્ધિ કરીને પછી પ્રાણપ્રતિષ્ઠા કરવી.

Verse 37

दिक्पालान्पूजयेत्तत्र स्थापयित्वा शिवालये । गृहे शिवस्सदा पूज्यो मूलमंत्राभियोगतः

ત્યાં શિવાલયમાં દિક્પાલોને સ્થાપિત કરીને તેમની પૂજા કરવી. પોતાના ઘરમાં પણ મૂળમંત્રના યોગ્ય પ્રયોગથી શિવની સદા પૂજા કરવી જોઈએ.

Verse 38

तत्र तु द्वारपालानां नियमो नास्ति सर्वथा । गृहे लिंगं च यत्पूज्यं तस्मिन्सर्वं प्रतिष्ठितम्

આ ગૃહપૂજામાં દ્વારપાલો અંગે કોઈ ફરજિયાત નિયમ નથી. કારણ કે ઘરમાં જે લિંગની પૂજા થાય છે, તેમાં જ સર્વ કંઈ પ્રતિષ્ઠિત માનવામાં આવે છે.

Verse 39

पूजाकाले च सांगं वै परिवारेण संयुतम् । आवाह्य पूजयेद्देवं नियमोऽत्र न विद्यते

પૂજાકાળે દેવાધિદેવ શિવને તેમના સाङ્ગ-સ્વરૂપ (સંપૂર્ણ અંગસહિત) તથા તેમના પરિવાર-પરિવાર સાથે આવાહન કરીને પૂજા કરવી જોઈએ. અહીં કઠોર નિયમ નથી; શ્રદ્ધાભરી પૂજા જ નિયમ છે।

Verse 40

शिवस्य संनिधिं कृत्वा स्वासनं परिकल्पयेत् । उदङ्मुखस्तदा स्थित्वा पुनराचमनं चरेत्

ભગવાન શિવની સન્નિધિ સ્થાપી પોતાનું આસન ગોઠવવું. પછી ઉત્તરમુખ થઈ ઊભા રહી ફરીથી આચમન કરવું।

Verse 41

प्रक्षाल्य हस्तौ पश्चाद्वै प्राणायामं प्रकल्पयेत् । मूलमंत्रेण तत्रैव दशावर्तं नयेन्नरः

હાથ ધોઈ પછી પ્રાણાયામ કરવો. ત્યાં જ મૂળમંત્ર (શિવમંત્ર) દ્વારા દસ આવર્તન કરવાં।

Verse 42

पंचमुद्राः प्रकर्तव्याः पूजावश्यं करेप्सिताः । एता मुद्राः प्रदर्श्यैव चरेत्पूजाविधिं नरः

વિધિપૂર્વક પૂજા કરવા ઇચ્છનારએ પંચમુદ્રાઓ અવશ્ય કરવી જોઈએ. આ મુદ્રાઓ દર્શાવીને જ પૂજા-વિધિનું આચરણ કરવું।

Verse 43

दीपं कृत्वा तदा तत्र नमस्कारं गुरोरथ । बध्वा पद्मासनं तत्र भद्रासनमथापि वा

ત્યાં દીવો પ્રગટાવી પછી ગુરુને ભક્તિપૂર્વક નમસ્કાર કરવો. ત્યારબાદ ત્યાં પદ્માસન બાંધીને અથવા ભદ્રાસનમાં બેસવું.

Verse 44

उत्तानासनकं कृत्वा पर्यंकासनकं तथा । यथासुखं तथा स्थित्वा प्रयोगं पुनरेव च

ઉત્તાનાસન તથા પર્યંકાસન ધારણ કરીને, જેમ સુખપૂર્વક અને સ્થિર રહી શકાય તેમ બેસીને, પછી ફરી નિર્ધારિત પ્રયોગ (ઉપાસના/પૂજા) કરવો.

Verse 45

कृत्वा पूजां पुराजातां वट्टकेनैव तारयेत् । यदि वा स्वयमेवेह गृहे न नियमोऽस्ति च

પ્રાચીન પરંપરાથી ચાલતી પૂજા કરીને, વટ્ટક (સરળ નૈવેદ્ય પિંડ) વડે પણ તેને પૂર્ણ કરી શકાય. અથવા પોતાના ઘરમાં નિશ્ચિત નિયમ ન હોય તો અહીં પોતે જ તે રીતે કરી શકે.

Verse 46

पश्चाच्चैवार्घपात्रेण क्षारयेल्लिंगमुत्तमम् । अनन्यमानसो भूत्वा पूजाद्रव्यं निधाय च

ત્યારબાદ અર્ઘ્યપાત્ર વડે ઉત્તમ લિંગને યથાવિધી શુદ્ધ કરવું. પછી એકાગ્ર મનથી પૂજાસામગ્રી મૂકી યોગ્ય રીતે ગોઠવવી.

Verse 47

पश्चाच्चावाहयेद्देवं मंत्रेणानेन वै नरः । कैलासशिखरस्थं च पार्वतीपतिमुत्तमम्

ત્યારબાદ ઉપાસકે આ જ મંત્રથી દેવનું આવાહન કરવું—કૈલાસશિખર પર નિવાસ કરનાર, પાર્વતીપતિ પરમ શિવનું।

Verse 48

यथोक्तरूपिणं शंभुं निर्गुणं गुणरूपिणम् । पंचवक्त्रं दशभुजं त्रिनेत्रं वृषभध्वजम्

હું યથોક્ત સ્વરૂપવાળા શંભુનું ધ્યાન કરું છું—જે નિર્ગુણ હોવા છતાં સગુણ સ્વરૂપ ધારણ કરે છે; પંચવક્ત્ર, દશભુજ, ત્રિનેત્ર અને વૃષભધ્વજ।

Verse 49

कर्पूरगौरं दिव्यांगं चन्द्रमौलिं कपर्दिनम् । व्याघ्रचर्मोत्तरीयं च गजचर्माम्बरं शुभम्

તેઓ કપૂર-ગૌર, દિવ્ય અંગવાળા, ચંદ્રમૌલિ અને જટાધારી છે. વ્યાઘ્રચર્મ તેમનું ઉત્તરીય છે અને શુભ ગજચર્મ તેમનું વસ્ત્ર—આ રીતે ભગવાન શિવના પાવન સ્વરૂપનું ધ્યાન કરવું જોઈએ।

Verse 50

वासुक्यादिपरीतांगं पिनाकाद्यायुधान्वितम् । सिद्धयोऽष्टौ च यस्याग्रे नृत्यंतीह निरंतरम्

જેનાં અંગો વાસુકિ આદિ દિવ્ય નાગોથી પરિભ્રમિત છે અને જે પિનાક આદિ આયુધોથી અલંકૃત છે; જેમની સમક્ષ અષ્ટ સિદ્ધિઓ અવિરત નૃત્ય કરે છે—તે ભગવાન શિવને હું ભજું છું.

Verse 51

जयजयेति शब्दश्च सेवितं भक्त पूजकैः । तेजसा दुःसहेनैव दुर्लक्ष्यं देवसेवितम्

ભક્ત-પૂજકોએ “જય જય” એવો જયઘોષ કરીને સેવા કરી; પરંતુ તેમના અસહ્ય તેજના કારણે, દેવતાઓ દ્વારા પૂજિત હોવા છતાં પણ તેઓ દૃષ્ટિગોચર થવા દુર્લભ હતા.

Verse 52

शरण्यं सर्वसत्त्वानां प्रसन्नमुखपंकजम् । वेदैश्शास्त्रैर्यथा गीतं विष्णुब्रह्मनुतं सदा

તે સર્વ સત્ત્વોના શરણ્ય છે; તેમનું મુખકમળ સદા પ્રસન્ન છે. વેદ-શાસ્ત્રોમાં જેમ ગાયું છે તેમ, તેઓ સદા વિષ્ણુ અને બ્રહ્મા દ્વારા સ્તુત છે.

Verse 53

भक्तवत्सलमानंदं शिवमावाहयाम्यहम् । एवं ध्वात्वा शिवं साम्बमासनं परिकल्पयेत्

“ભક્તવત્સલ અને આનંદસ્વરૂપ શિવને હું આવાહન કરું છું.” આમ ઉમાસહિત શિવનું ધ્યાન કરીને, તેમના માટે વિધિપૂર્વક આસન ગોઠવવું જોઈએ.

Verse 54

चतुर्थ्यंतपदेनैव सर्वं कुर्याद्यथाक्रमम् । ततः पाद्यं प्रदद्याद्वै ततोर्घ्यं शंकराय च

ચતુર્થી વિભક્તિના પદોથી ક્રમશઃ સર્વ ઉપચાર કરવો. પછી પાદ્ય અર્પણ કરવું અને ત્યારબાદ શંકરને અર્ઘ્ય પણ આપવું.

Verse 55

ततश्चाचमनं कृत्वा शंभवे परमात्मने । पश्चाच्च पंचभिर्द्रव्यैः स्नापयेच्छंकरं मुदा

પછી શંભુ પરમાત્માને આચમન કરીને, આનંદપૂર્વક પાંચ દ્રવ્યો વડે શંકરનું સ્નાન (અભિષેક) કરાવવું.

Verse 56

वेदमंत्रैर्यथायोग्यं नामभिर्वा समंत्रकैः । चतुर्थ्यंतपदैर्भक्त्या द्रव्याण्येवार्पयेत्तदा

ત્યારે ભક્તિપૂર્વક યથાયોગ્ય વેદમંત્રોથી, અથવા મંત્રસહિત ભગવાન શિવના પવિત્ર નામોથી, ‘-આય’ (ચતુર્થી) પ્રત્યયવાળા અર્પણ-વાક્યો ઉચ્ચારીને પૂજા-દ્રવ્યો શિવને અર્પણ કરવાં।

Verse 57

तथाभिलषितं द्रव्यमर्पयेच्छंकरोपरि । ततश्च वारुणं स्नानं करणीयं शिवाय वै

આ જ રીતે શંકર (શિવ) પર ઇચ્છિત દ્રવ્યો અર્પણ કરવાં। ત્યારબાદ શિવના હિતાર્થે નિશ્ચયે વારુણ-સ્નાન—પવિત્ર જળથી શુદ્ધિ—કરવી જોઈએ।

Verse 58

सुगंधं चंदनं दद्यादन्यलेपानि यत्नतः । ससुगंधजलेनैव जलधारां प्रकल्पयेत्

સુગંધિત ચંદન તથા અન્ય લેપ પણ પ્રયત્નપૂર્વક અર્પણ કરવાં। અને માત્ર સુગંધિત જળથી જ જળધારા (અભિષેક) ગોઠવવી—શિવને અર્પણરૂપે।

Verse 59

वेदमंत्रैः षडंगैर्वा नामभी रुद्रसंख्यया । यथावकाशं तां दत्वा वस्त्रेण मार्जयेत्ततः

વેદમંત્રોથી, અથવા ષડંગમંત્રોથી, કે નિર્ધારિત સંખ્યામાં રુદ્રનામોથી—યથાવકાશ તે (પવિત્ર જળ) અર્પણ કરવું; પછી વસ્ત્રથી માર্জન કરવું।

Verse 60

पश्चादाचमनं दद्यात्ततो वस्त्रं समर्पयेत । तिलाश्चैव जवा वापि गोधूमा मुद्गमाषकाः

પછી આચમન અર્પણ કરવું, ત્યારબાદ વસ્ત્ર સમર્પિત કરવું. તલ, જવ, ઘઉં, મગ અને માષ (ઉડદ) વગેરે ધાન્ય-દાળ પણ શિવપૂજામાં ભક્તિથી અર્પણ કરવાં।

Verse 61

अर्पणीयाः शिवायैव मंत्रैर्नानाविधैरपि । ततः पुष्पाणि देयानि पंचास्याय महात्मने

આ બધું નાનાવિધ મંત્રો સાથે માત્ર શિવને જ અર્પણ કરવું યોગ્ય છે. ત્યારબાદ મહાત્મા પંચાસ્ય (પંચમુખ) પ્રભુને પુષ્પ અર્પણ કરવાં।

Verse 62

प्रतिवक्त्रं यथाध्यानं यथायोग्याभिलाषतः । कमलैश्शतपत्रैश्च शंखपुष्पैः परैस्तथा

પ્રત્યેક મુખ માટે જેવું ધ્યાન વિધાન છે તે મુજબ, અને પોતાની યોગ્યતા તથા હૃદયની અભિલાષા અનુસાર—કમળ, શતપત્ર (શતદલ) પુષ્પ, શંખપુષ્પ તથા અન્ય ઉત્તમ પુષ્પ અર્પણ કરવાં।

Verse 63

कुशपुष्पैश्च धत्तूरैर्मंदारैर्द्रोणसंभवैः । तथा च तुलसीपत्रैर्बिल्वपत्रैर्विशेषतः

કુશ-પુષ્પ, ધત્તૂરના પુષ્પ, મંદાર તથા દ્રોણ-સમ્ભવ પુષ્પોથી, તેમજ તુલસીના પત્રોથી પણ—પરંતુ વિશેષ કરીને બિલ્વપત્રોથી—ભગવાન શિવની પૂજા કરવી જોઈએ।

Verse 64

पूजयेत्परया भक्त्या शंकरं भक्तवत्सलम् । सर्वाभावे बिल्वपत्रमपर्णीयं शिवाय वै

પરમ ભક્તિથી ભક્તવત્સલ શંકરનું પૂજન કરવું. બધું ન મળે તો પણ શિવને છિદ્રરહિત બિલ્વપત્ર અર્પણ કરવું જ જોઈએ.

Verse 65

बिल्वपत्रार्पणेनैव सर्वपूजा प्रसिध्यति । ततस्सुगंधचूर्णं वै वासितं तैलमुत्तमम्

માત્ર બિલ્વપત્ર અર્પણથી જ સર્વ પૂજા સિદ્ધ થાય છે. ત્યારબાદ સુગંધિત ચૂર્ણ અને ઉત્તમ સુવાસિત તેલ પણ અર્પણ કરવું.

Verse 66

अर्पणीयं च विविधं शिवाय परया मुदा । ततो धूपं प्रकर्तव्यो गुग्गुलागुरुभिर्मुदा

પરમ આનંદથી શિવને વિવિધ અર્પણો સમર્પિત કરવાં. ત્યારબાદ ગુગ્ગુલ અને અગરુથી ધૂપ તૈયાર કરીને ભક્તિપૂર્વક આનંદથી અર્પણ કરવો.

Verse 67

दीपो देयस्ततस्तस्मै शंकराय घृतप्लुतः । अर्घं दद्यात्पुनस्तस्मै मंत्रेणानेन भक्तितः

પછી ઘીથી ભીંજાયેલો દીવો તે ભગવાન શંકરને અર્પણ કરવો. ફરી ભક્તિપૂર્વક આ મંત્ર સાથે તેમને અર્ઘ્ય (આદરજળ) અર્પણ કરવું.

Verse 68

कारयेद्भावतो भक्त्या वस्त्रेण मुखमार्जनम् । रूपं देहि यशो देहि भोगं देहि च शंकर

હૃદયપૂર્વકની ભક્તિથી વસ્ત્ર વડે પ્રભુનું મુખ મૃદુતાથી પુંછીને પ્રાર્થના કરવી—“હે શંકર, રૂપ આપો; યશ આપો; અને યોગ્ય ભોગ પણ આપો.”

Verse 69

भुक्तिमुक्तिफलं देहि गृहीत्वार्घं नमोस्तु ते । ततो देयं शिवायैव नैवेद्यं विविधं शुभम्

ભોગ અને મોક્ષનું ફળ આપો. આ અર્ઘ્ય સ્વીકારી તમને નમસ્કાર. ત્યારબાદ માત્ર શિવને જ વિવિધ પ્રકારનું શુભ નૈવેદ્ય અર્પણ કરવું જોઈએ।

Verse 70

तत आचमनं प्रीत्या कारयेद्वा विलम्बतः । ततश्शिवाय ताम्बूलं सांगोपाङ्गं विधाय च

ત્યારબાદ પ્રેમભક્તિથી આચમન કરાવવું, અથવા વિલંબ કર્યા વિના વિધિપૂર્વક કરાવવું. પછી સাঙ্গોપાંગ તાંબૂલ (પાન) ગોઠવી શિવને અર્પણ કરવું।

Verse 71

कुर्यादारार्तिकं पञ्चवर्तिकामनुसंख्यया । पादयोश्च चतुर्वारं द्विःकृत्वो नाभिमण्डले

પાંચ વાટવાળા દીપથી નિર્ધારિત ગણતરી મુજબ આરાર્તિક (આરતી) કરવી. પ્રભુના ચરણોમાં ચાર વાર અને નાભિમંડળમાં બે વાર દીપ ફેરવવો।

Verse 72

एककृत्वे मुखे सप्तकृत्वः सर्वाङ्गं एव हि । ततो ध्यानं यथोक्तं वै कृत्वा मंत्रमुदीरयेत्

મુખ પર એક વાર અને સમગ્ર શરીર પર સાત વાર તેનું લેપન કરવું. ત્યારબાદ શાસ્ત્રોક્ત રીતે કહ્યા મુજબ ધ્યાન કરીને મંત્રનું ઉચ્ચારણ કરવું.

Verse 73

यथासंख्यं यथाज्ञानं कुर्यान्मंत्रविधिन्नरः । गुरूपदिष्टमार्गेण कृत्वा मंत्रजपं सुधीः

મંત્રવિધિનું આચરણ યોગ્ય ગણતરી મુજબ અને પોતાના જ્ઞાન મુજબ કરવું જોઈએ. બુદ્ધિમાન સાધક ગુરુએ ઉપદેશેલ માર્ગે મંત્રજપ કરીને આગળ વધે.

Verse 74

गुरूपदिष्टमार्गेण कृत्वा मन्त्रमुदीरयेत् । यथासंख्यं यथाज्ञानं कुर्यान्मंत्रविधिन्नरः

ગુરુએ ઉપદેશેલા માર્ગે વિધિપૂર્વક કર્મ કરીને મંત્ર ઉચ્ચારવો જોઈએ. મંત્રવિધિ મુજબ યથાસંખ્ય અને યથાજ્ઞાન અનુષ્ઠાન કરવું.

Verse 75

स्तोत्रैर्नानाविधैः प्रीत्या स्तुवीत वृषभध्वजम् । ततः प्रदक्षिणां कुर्याच्छिवस्य च शनैश्शनैः

ભક્તિપૂર્વક નાનાવિધ સ્તોત્રોથી વૃષભધ્વજ (શિવ) ની સ્તુતિ કરવી. ત્યારબાદ શિવની ધીમે ધીમે શ્રદ્ધાપૂર્વક પ્રદક્ષિણા કરવી.

Verse 76

नमस्कारांस्ततः कुर्यात्साष्टांगं विधिवत्पुमान् । ततः पुष्पांजलिदेंयो मंत्रेणानेन भक्तितः

ત્યારબાદ ઉપાસકે વિધિપૂર્વક સાષ્ટાંગ નમસ્કાર કરવો. પછી આ જ મંત્ર સાથે ભક્તિપૂર્વક પુષ્પાંજલિ અર્પણ કરવી.

Verse 77

शंकराय परेशाय शिवसंतोषहेतवे । अज्ञानाद्यदि वा ज्ञानाद्यद्यत्पूजादिकं मया

પરમેશ્વર શંકર, જે શિવસંતોષના હેતુ છે—મારા દ્વારા અજ્ઞાનથી કે જ્ઞાનથી જે કંઈ પૂજા વગેરે કર્મ થયાં છે, તે સર્વ હું તેમના ચરણોમાં અર્પણ કરું છું।

Verse 78

कृतं तदस्तु सफलं कृपया तव शंकर । तावकस्त्वद्गतप्राण त्वच्चित्तोहं सदा मृड

હે શંકર, તમારી કૃપાથી કરેલું સર્વ ફળદાયી થાઓ. હે મૃડ, હું માત્ર તમારો જ છું; મારા પ્રાણ તમામાં સ્થિત છે અને મારું ચિત્ત સદા તમામાં જ લાગેલું છે।

Verse 79

इति विज्ञाय गौरीश भूतनाथ प्रसीद मे । भूमौ स्खलितवादानां भूमिरेवावलंबनम्

આ રીતે જાણી, હે ગૌરીશ, હે ભૂતનાથ—મારા પર પ્રસન્ન થાઓ. ધરતી પર ઊભા રહી વાણીમાં લપસી ગયેલાઓ માટે ધરતી જ એકમાત્ર આધાર બને છે।

Verse 80

त्वयि जातापराधानां त्वमेव शरणं प्रभो । इत्यादि बहु विज्ञप्तिं कृत्वा सम्यग्विधानतः

હે પ્રભુ! તમારા પ્રત્યે જેમના દ્વારા અપરાધ થયો છે, તેમના માટે તમે જ શરણ છો—આદિ અનેક રીતે વિનંતી કરીને, તેણે વિધાન મુજબ યોગ્ય રીતે બધું કર્યું।

Verse 82

पुष्पांजलिं समर्प्यैव पुनः कुर्यान्नतिं मुहुः । स्वस्थानं गच्छ देवेश परिवारयुतः प्रभो । पूजाकाले पुनर्नाथ त्वया गंतव्यमादरात् । इति संप्रार्थ्य वहुशश्शंकरं भक्तवत्सलम्

પુષ્પાંજલિ અર્પણ કરીને ફરી ફરી નમસ્કાર કરી પ્રાર્થના કરવી—“હે દેવેશ, હે પ્રભુ! પરિવારসহ પોતાના સ્થાને પધારો; પરંતુ હે નાથ! પૂજાકાળે કૃપાથી આદરપૂર્વક ફરી અવશ્ય પધારજો.” આ રીતે ભક્તવત્સલ શંકરને વારંવાર વિનંતી કરવી।

Verse 83

विसर्जयेत्स्वहृदये तदपो मूर्ध्नि विन्यसेत् । इति प्रोक्तमशेषेण मुनयः शिवपूजनम् । भुक्तिमुक्तिप्रदं चैव किमन्यच्छ्रोतुमर्हथ

તે પવિત્ર જળને પોતાના હૃદયમાં અર્પણ કરીને, પછી તેને મસ્તકના શિખર પર સ્થાપિત કરવું. હે મુનિઓ, આ રીતે શિવપૂજન સંપૂર્ણરૂપે કહેલું છે; તે ભુક્તિ અને મુક્તિ બંને આપે છે—આથી વધુ સાંભળવા યોગ્ય શું છે?