सेवातत्त्वप्रश्नः — The Question of Whom to Serve (Sevā) for the Removal of Suffering

Verse 1

नारद उवाच । ब्रह्मन्प्रजापते तात धन्यस्त्वं शिवसक्तधीः । एतदेव पुनस्सम्यग्ब्रूहि मे विस्तराद्विधे

નારદ બોલ્યા— હે બ્રહ્મન, હે પ્રજાપતિ, હે તાત! તું ધન્ય છે, કારણ કે તારી બુદ્ધિ શિવમાં આસક્ત છે. તેથી, હે વિધાતા, આ જ વિષય મને ફરી યોગ્ય રીતે અને વિસ્તારે કહો.

Verse 2

ब्रह्मोवाच । एकस्मिन्समये तात ऋषीनाहूय सर्वतः । निर्जरांश्चाऽवदं प्रीत्या सुवचः पद्मसंभवः

બ્રહ્માએ કહ્યું—હે તાત! એક સમયે મેં સર્વ દિશાઓમાંથી ઋષિઓને અને અમર દેવતાઓને બોલાવ્યા. ત્યારબાદ હું પદ્મસમ્ભવ બ્રહ્મા પ્રેમથી સુવચન બોલ્યો।

Verse 3

यदि नित्यसुखे श्रद्धा यदि सिद्धेश्च कामुकाः । आगंतव्यं मया सार्द्धं तीरं क्षीरपयोनिधेः

જો તમને નિત્યસુખમાં શ્રદ્ધા હોય અને સિદ્ધિ મેળવવાની ઇચ્છા હોય, તો મારી સાથે ક્ષીરસાગરના કિનારે આવવું જોઈએ।

Verse 4

इत्येतद्वचनं श्रुत्वा गतास्ते हि मया सह । यत्रास्ते भगवान्विष्णुस्सर्वेषां हितकारकः

આ વચન સાંભળી તેઓ મારી સાથે ત્યાં ગયા, જ્યાં ભગવાન વિષ્ણુ નિવાસ કરતા હતા—જે સર્વના હિતકર્તા છે (શિવની આજ્ઞા મુજબ જગતહિતમાં પ્રવૃત્ત).

Verse 6

तान्दृष्ट्वा च तदा विष्णुर्ब्रह्माद्यानमरान्स्थितान् । स्मरञ्छिवपदांभोजमब्रवीत्परमं वचः

ત્યારે બ્રહ્મા આદિ એકત્ર સ્થિત અમરોને જોઈ, શિવના કમળચરણોનું સ્મરણ કરીને વિષ્ણુએ પરમ વચન ઉચ્ચાર્યું।

Verse 7

विष्णुरुवाच । किमर्थमागता यूयं ब्रह्माद्याश्च सुरर्षयः । सर्वं वदत तत्प्रीत्या किं कार्यं विद्यतेऽधुना

વિષ્ણુએ કહ્યું—હે બ્રહ્મા આદિ દેવો અને દેવર્ષિઓ! તમે શા માટે આવ્યા છો? પ્રીતિપૂર્વક બધું કહો; અત્યારે કયું કાર્ય કરવાનું છે?

Verse 8

ब्रह्मोवाच । इति पृष्टास्तदा तेन विष्णुना च मया सुराः । पुनः प्रणम्य तं प्रीत्या किं कार्यं विद्यतेऽधुना । विनिवेदयितुं कार्यं ह्यब्रुवन्वचनं शुभम्

બ્રહ્માએ કહ્યું—તે સમયે વિષ્ણુ અને મેં પૂછતાં દેવતાઓએ પ્રેમથી ફરી તેમને પ્રણામ કરીને શુભ વચન કહ્યાં—“હવે કયું કાર્ય કરવાનું છે? અમારે નિવેદન કરીને જાણ કરવાનું કર્તવ્ય છે.”

Verse 9

देवा ऊचुः । नित्यं सेवा तु कस्यैव कार्या दुःखपहारिणी

દેવોએ કહ્યું—દુઃખ હરણ કરનારી એવી નિત્ય સેવા અમે ખરેખર કોની કરવી?

Verse 10

इत्येतद्वचनं श्रुत्वा भगवान्भक्तवत्सलः । सामरस्य मम प्रीत्या कृपया वाक्यमब्रवीत्

આ વચન સાંભળી ભક્તવત્સલ ભગવાને સામરસ પ્રત્યે પ્રીતિથી અને મારા પ્રત્યે કૃપાથી ઉત્તર વચન કહ્યું.

Verse 11

श्रीभगवानुवाच । ब्रह्मञ्च्छृणु सुरैस्सम्यक्श्रुतं च भवता पुरा । तथापि कथ्यते तुभ्यं देवेभ्यश्च तथा पुनः

શ્રીભગવાન બોલ્યા—હે બ્રહ્મન્, સાંભળ. દેવસભામાં તું અગાઉ જે સમ્યક્ સાંભળ્યું હતું, તે જ તને અને દેવોને ફરીથી કહેવામાં આવે છે.

Verse 12

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्र संहितायां प्रथमखण्डे सृष्ट्युपाख्याने पूजाविधिवर्णने सारासारविचारवर्णनो नाम द्वादशोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણની દ્વિતીય રુદ્રસંહિતાના પ્રથમ ખંડમાં, સૃષ્ટ્યુપાખ્યાન તથા પૂજાવિધિ-વર્ણનમાં ‘સારાસારવિચારવર્ણન’ નામનો દ્વાદશ અધ્યાય સમાપ્ત થયો।

Verse 13

सेव्यसेव्यस्सदा देवश्शंकरस्सर्वदुःखहा । ममापि कथितं तेन ब्रह्म णोऽपि विशेषतः

સદા સેવ્ય, સદા દેવ—શંકર સર્વ દુઃખનો હરણ કરનાર છે. આ વાત તેમણે મને પણ કહી, અને વિશેષ કરીને બ્રહ્માને પણ ઉપદેશી।

Verse 14

प्रस्तुतं चैव दृष्टं वस्सर्वं दृष्टांतमद्भुतम् । त्याज्यं तदर्चनं नैव कदापि सुखमीप्सुभिः

આ અદ્ભુત દૃષ્ટાંત તમને સંપૂર્ણ રીતે રજૂ કરીને દર્શાવવામાં આવ્યો છે. તેથી જે સાચા સુખની ઇચ્છા રાખે છે તેઓએ કદી પણ શિવપૂજન ત્યાગવું નહીં।

Verse 15

संत्यज्य देवदेवेशं लिंगमूर्तिं महेश्वरम् । तारपुत्रास्तथैवैते नष्टास्तेऽपि सबांधवाः

દેવોના દેવ, લિંગમૂર્તિ મહેશ્વર મહાદેવને ત્યજીને તારાના પુત્રો પણ તેમ જ પોતાના સર્વ સગાંસંબંધીઓসহ નષ્ટ થયા।

Verse 16

मया च मोहितास्ते वै मायया दूरतः कृताः । सर्वे विनष्टाः प्रध्वस्ताः शिवेन रहिता यदा

નિશ્ચયે મારા દ્વારા તેઓ મોહિત થયા; મારી માયાથી તેમને દૂર રાખવામાં આવ્યા. જ્યારે તેઓ શિવવિહિન થયા, ત્યારે બધા નષ્ટ—સંપૂર્ણ રીતે ધ્વસ્ત થયા।

Verse 17

तस्मात्सदा पूजनीयो लिंगमूर्तिधरी हरः । सेवनीयो विशेषेण श्रद्धया देवसत्तमः

અતએવ લિંગમૂર્તિ ધારણ કરનાર હર (શિવ) સદા પૂજનીય છે; દેવસત્તમ તે પ્રભુની વિશેષ શ્રદ્ધા અને ભક્તિથી સેવા કરવી જોઈએ।

Verse 18

शर्वलिङ्गार्चनादेव देवा दैत्याश्च सत्तमाः । अहं त्वं च तथा ब्रह्मन्कथं तद्विस्मृतं त्वया

હે સત્તમ! માત્ર શર્વ (શિવ)ના લિંગાર્ચનથી દેવો અને દૈત્યો પણ સિદ્ધિ પામ્યા; હું અને તું પણ, હે બ્રહ્મન. તો પછી તું તેને કેમ ભૂલી ગયો?

Verse 19

तल्लिङ्गमर्चयेन्नित्यं येन केनापि हेतुना । तस्मात् ब्रह्मन्सुरः शर्वः सर्वकामफलेप्सया

અતએવ, હે બ્રહ્મન! કોઈપણ કારણસર દરરોજ તે લિંગનું અર્ચન કરવું જોઈએ; કેમ કે સર્વકામફળપ્રદ શર્વ (શિવ) આ ઉપાસનાથી જ પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 20

सा हनिस्तन्महाछिद्रं सान्धता सा च मुग्धता । यन्मुहूर्त्तं क्षणं वापि शिवं नैव समर्चयेत्

એ જ હાનિ છે, એ જ મહા છિદ્ર છે; એ જ જડતા અને મોહ છે—જ્યારે એક મુહૂર્ત કે એક ક્ષણ પણ શિવનું સમ્યક અર્ચન ન થાય।

Verse 21

भवभक्तिपरा ये च भवप्रणतचेतसः । भवसंस्मरणा ये च न ते दुःखस्यभाजनाः

જે ભવ (શ્રીશિવ) પ્રત્યે ભક્તિપરાયણ છે, જેમનું ચિત્ત ભવના ચરણોમાં નમ્ર છે, અને જે સદા ભવસ્મરણ કરે છે—તે દુઃખના પાત્ર બનતા નથી.

Verse 22

भवनानि मनोज्ञानि मनोज्ञाभरणाः स्त्रियः । धनं च तुष्टिपर्यंतं पुत्रपौत्रादिसंततिः

મનને ગમતાં ઘર, મનોહર આભૂષણોથી શોભિત સ્ત્રીઓ, તૃપ્તિ સુધી પૂરતું ધન, અને પુત્ર-પૌત્રાદિ અવિચ્છિન્ન સંતતિ (મળે છે).

Verse 23

आरोग्यं च शरीरं च प्रतिष्ठां चाप्यलौकिकीम् । ये वांछंति महाभागाः सुखं वा त्रिदशालयम्

આરોગ્ય અને દેહસુખ, અલૌકિક પ્રતિષ્ઠા, અથવા ત્રિદશાલય (સ્વર્ગ) માં સુખ ઇચ્છતા મહાભાગ ભક્તો—(અહીં કહ્યા મુજબ શિવારાધના કરે).

Verse 24

अंते मुक्तिफलं चैव भक्तिं वा परमेशितुः । पूर्वपुण्यातिरेकेण तेऽर्चयंति सदाशिवम्

અંતે તેઓ મુક્તિફળ પ્રાપ્ત કરે છે, અથવા પરમેશ્વરની પરમ ભક્તિ. પૂર્વપુણ્યના અતિરેક બળથી તેઓ સદાશિવની અર્ચના કરે છે.

Verse 25

योऽर्चयेच्छिवलिंगं वै नित्यं भक्तिपरायणः । तस्य वै सफला सिद्धिर्न स पापैः प्रयुज्यते

જે ભક્તિપરાયણ બની એકાગ્રચિત્તે નિત્ય શિવલિંગની પૂજા કરે છે, તેની સિદ્ધિ ખરેખર ફળદાયી બને છે; તે પાપોથી ન બંધાય, ન પીડાય।

Verse 26

ब्रह्मोवाच । इत्युक्ताश्च तदा देवाः प्रणिपत्य हरिं स्वयम् । लिंगानि प्रार्थयामासुस्सर्वकामाप्तये नृणाम्

બ્રહ્માએ કહ્યું—આ રીતે કહ્યા પછી દેવોએ ત્યારે સ્વયં હરિને પ્રણામ કર્યો અને મનુષ્યોના સર્વ ધર્મ્ય કામોની સિદ્ધિ માટે શિવલિંગોના પ્રાકટ્યની પ્રાર્થના કરી।

Verse 27

तच्छ्रुत्वा च तदा विष्णु विश्वकर्माणमब्रवीत । अहं च मुनिशार्दूल जीवोद्धारपरायणः

તે સાંભળીને વિષ્ણુએ ત્યારે વિશ્વકર્માને કહ્યું—“હે મુનિશાર્દૂલ, હું પણ જીવોના ઉદ્ધાર માટે પરાયણ છું।”

Verse 28

विश्वकर्मन्यथा शंभोः कल्पयित्वा शुभानि च । लिंगानि सर्वदेवेभ्यो देयानि वचनान्मम

“હે વિશ્વકર્મન, શંભુના સ્વરૂપ મુજબ શુભ શિવલિંગો રચો, અને મારા વચનથી તે લિંગો સર્વ દેવોને અર્પિત/પ્રદાન કરવામાં આવે.”

Verse 29

ब्रह्मोवाच । लिंगानि कल्पयित्वेवमधिकारानुरूपतः । विश्वकर्मा ददौ तेभ्यो नियोगान्मम वा हरेः

બ્રહ્માએ કહ્યું—આ રીતે દરેકના અધિકાર અને યોગ્યતા અનુસાર લિંગોની રચના કરીને વિશ્વકર્માએ તેમને તેમના-તેમના નિયોગ (કર્તવ્ય) આપ્યા—મારી અથવા હરિ (વિષ્ણુ)ની આજ્ઞાથી।

Verse 30

तदेव कथयाम्यद्य श्रूयतामृषिसत्तम । पद्मरागमयं शक्रो हेम विश्र वसस्सुतः

એ જ વાત આજે હું કહું છું—સાંભળો, હે ઋષિશ્રેષ્ઠ. વસુપુત્ર શક્ર (ઇન્દ્ર) એ પદ્મરાગ (માણિક) અને વિવિધ તેજવાળા સોનાથી (તેનું) નિર્માણ કર્યું।

Verse 31

पीतं मणिमयं धर्मो वरुणश्श्यामलं शिवम् । इन्द्रनीलमयं विष्णुर्ब्रह्मा हेममयं तथा

ધર્મ પીળા મણિ જેવી તેજસ્વી કાંતિ ધરાવે છે; વરુણ શ્યામવર્ણ, શિવસદૃશ કાંતિથી યુક્ત છે. વિષ્ણુ ઇન્દ્રનીલમણિ જેવી શોભાવાળો છે અને બ્રહ્મા પણ હેમમય છે।

Verse 32

विश्वेदेवास्तथा रौप्यं वसवश्च तथैव च । आरकूटमयं वापि पार्थिवं ह्यश्विनौ मुने

હે મુનિ, વિશ્વેદેવો તથા વસુઓ રૌપ્યમય સ્વભાવવાળા કહેવાય છે; અને અશ્વિનિકુમારો પાર્થિવ (મૃણ્મય) અથવા તામ્રમય પણ માનવામાં આવે છે।

Verse 33

लक्ष्मीश्च स्फाटिकं देवी ह्यादित्यास्ताम्रनिर्मितम् । मौक्तिकं सोमराजो वै वज्रलिंगं विभावसुः

દેવી લક્ષ્મી સ્ફટિકમય લિંગ સાથે સંકળાયેલી છે; આદિત્યો તામ્રનિર્મિત લિંગ સાથે. સોમરાજ મૌક્તિકમય લિંગ સાથે અને વિભાવસુ (અગ્નિ) વજ્રલિંગ સાથે સંબંધિત છે।

Verse 34

मृण्मयं चैव विप्रेंद्रा विप्रपत्न्यस्तथैव च । चांदनं च मयो नागाः प्रवालमयमादरात्

હે વિપ્રેન્દ્ર, બ્રાહ્મણોની પત્નીઓએ મૃણ્મય (માટીથી બનેલા) પદાર્થો તૈયાર કર્યા; અને નાગોએ આદરપૂર્વક ચંદનમય તથા પ્રવાલમય પદાર્થો ઘડ્યા।

Verse 35

नवनीतमयं देवी योगी भस्ममयं तथा । यक्षा दधिमयं लिंगं छाया पिष्टमयं तथा

દેવીએ નવનીત (માખણ)નું લિંગ રચ્યું; યોગીએ તેમ જ પવિત્ર ભસ્મનું લિંગ બનાવ્યું. યક્ષોએ દહીંનું લિંગ કર્યું અને છાયા-જનો એ લોટના પિંડનું લિંગ રચ્યું.

Verse 36

शिवलिंगं च ब्रह्माणी रत्नं पूजयति ध्रुवम् । पारदं पार्थिवं बाणस्समर्चति परेऽपि वा

બ્રહ્માણી નિશ્ચયે રત્નથી નિર્મિત શિવલિંગની પૂજા કરે છે. તેમ જ તે પારદથી બનેલું, પાર્થિવ (માટીનું) તથા બાણલિંગનું પણ ભક્તિપૂર્વક સમર્ચન કરે છે.

Verse 37

एवं विधानि लिंगानि दत्तानि विश्वकर्मणा । ते पूजयंति सर्वे वै देवा ऋषिगणा स्तथा

આ રીતે વિધાનપૂર્વક રચાયેલા લિંગો વિશ્વકર્માએ અર્પણ કર્યા. તે લિંગોની દેવગણ અને ઋષિગણ—બધાએ જ—નિશ્ચયપૂર્વક પૂજા કરી.

Verse 38

विष्णुर्दत्त्वा च लिंगानि देवेभ्यो हितकाम्यया । पूजाविधिं समाचष्ट ब्रह्मणे मे पिनाकिनः

દેવોના હિતની ઇચ્છાથી વિષ્ણુએ દેવતાઓને લિંગો અર્પણ કર્યા. અને મારા પ્રભુ પિનાકી (શિવ) એ બ્રહ્માને પૂજાવિધિનું સમ્યક ઉપદેશ આપ્યો.

Verse 39

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य ब्रह्माहं देवसत्तमैः । आगच्छं च स्वकं धाम हर्षनिर्भरमानसः

તેનાં વચન સાંભળી હું બ્રહ્મા, દેવોમાં શ્રેષ્ઠ એવા જન સાથે, હર્ષથી ભરેલા મનથી પોતાના ધામે પરત આવ્યો.

Verse 40

तत्रागत्य ऋषीन्सर्वान्देवांश्चाहं तथा मुने । शिवपूजाविधिं सम्यगब्रुवं सकलेष्टदम्

ત્યાં જઈને, હે મુને, મેં સર્વ ઋષિઓ અને દેવતાઓને સંબોધીને, સર્વ ઇષ્ટફળ આપનાર શિવપૂજાની સંપૂર્ણ વિધિ યોગ્ય રીતે સમજાવી.

Verse 41

ब्रह्मोवाच । श्रूयतामृषयः सर्वे सामराः प्रेमतत्पराः । शिवपूजाविधिं प्रीत्या कथये भुक्तिमुक्तिदम्

બ્રહ્માએ કહ્યું—હે સર્વ ઋષિઓ, દેવતાઓসহ પ્રેમભક્તિમાં સ્થિર રહી સાંભળો. આનંદપૂર્વક હું શિવપૂજાની વિધિ કહું છું, જે ભોગ અને મોક્ષ બંને આપે છે.

Verse 42

मानुषं जन्म संप्राप्य दुर्लभं सर्वजंतुषु । तत्रापि सत्कुले देवा दुष्प्राप्यं च मुनीश्वराः

બધા જીવોમાં માનવ જન્મ પ્રાપ્ત કરવો દુર્લભ છે; અને તેમાં પણ, હે દેવો તથા મુનિશ્રેષ્ઠો, સત્કુળમાં જન્મ મળવો અતિ દુષ્પ્રાપ્ય છે.

Verse 43

अव्यंगं चैव विप्रेषु साचारेषु सपुण्यतः । शिवसंतोषहेतोश्च कर्मस्वोक्तं समाचरेत्

સદાચારસ્થ બ્રાહ્મણો પ્રત્યે નિર્દોષ વર્તન કરવું; અને પુણ્યસંચય તથા શિવસંતોષ માટે શાસ્ત્રોક્ત કર્મો શ્રદ્ધાપૂર્વક આચરવા.

Verse 44

यद्यज्जातिसमुद्दिष्टं तत्तत्कर्म न लंघयेत् । यावद्दानस्य संपत्तिस्तावत्कर्म समावहेत्

જે જે વર્ણ/આશ્રમ માટે જે કર્મ નિર્ધારિત છે તેનું ઉલ્લંઘન ન કરવું. દાન કરવાની સંપત્તિ/સામર્થ્ય જેટલું હોય તેટલા સમય સુધી દાનધર્મসহ તે કર્મો સતત કરવાં.

Verse 45

कर्मयज्ञसहस्रेभ्यस्तपोयज्ञो विशिष्यते । तपोयज्ञसहस्रेभ्यो जपयज्ञो विशिष्यते

હજારો કર્મયજ્ઞોથી તપોયજ્ઞ શ્રેષ્ઠ છે; અને હજારો તપોયજ્ઞોથી પણ જપયજ્ઞ—પવિત્ર મંત્રજપ—અત્યંત શ્રેષ્ઠ છે.

Verse 46

ध्यानयज्ञात्परं नास्ति ध्यानं ज्ञानस्य साधनम् । यतस्समरसं स्वेष्टं यागी ध्यानेन पश्यति

ધ્યાન-યજ્ઞથી પર કોઈ યજ્ઞ નથી; ધ્યાન જ જ્ઞાનનું સાધન છે. કારણ કે ઉપાસક ધ્યાન દ્વારા પોતાના ઇષ્ટ શિવને સમરસ—એકરસ—રૂપે જુએ છે.

Verse 47

ध्यानयज्ञरतस्यास्य सदा संनिहितश्शिवः । नास्ति विज्ञानिनां किंचित्प्रायश्चित्तादिशोधनम्

જે ધ્યાન-યજ્ઞમાં રત છે, તેની પાસે શિવ સદા સન્નિહિત રહે છે. અને જે સાચો વિજ્ઞાની છે, તેને પ્રાયશ્ચિત્ત વગેરે શુદ્ધિકરણની જરૂર નથી.

Verse 48

विशुद्धा विद्यया ये च ब्रह्मन्ब्रह्मविदो जनाः । नास्ति क्रिया च तेषां वै सुखं दुखं विचारतः

હે બ્રહ્મન! જે લોકો વિદ્યાથી વિશુદ્ધ થઈ બ્રહ્મવિદ બને છે, તેમને કર્મની બાંધછોડ નથી; અને વિવેકથી જોતા સુખ-દુઃખ પણ તેમને બાંધતું નથી.

Verse 49

धर्माधर्मौ जपो होमो ध्यानं ध्यानविधिस्तथा । सर्वदा निर्विकारास्ते विद्यया च तयामराः

ધર્મ-અધર્મ, જપ-હોમ, ધ્યાન અને ધ્યાનવિધિ—આ બધું સદા નિર્વિકાર રહે છે; અને તે વિદ્યાથી તેઓ અમરત્વ પામે છે.

Verse 50

परानंदकरं लिंगं विशुद्धं शिवमक्षरम् । निष्कलं सर्वगं ज्ञेयं योगिनां हृदि संस्थितम्

લિંગને પરમાનંદ આપનારું જાણો—અત્યંત વિશુદ્ધ, સ્વયં શિવ, અક્ષર તત્ત્વ. તે નિષ્કલ, સર્વવ્યાપી છે; યોગીઓના હૃદયમાં સ્થિત હોવાથી અનુભૂતિયોગ્ય છે.

Verse 51

लिंगं द्विविधं प्रोक्तं बाह्यमाभ्यंतरं द्विजाः । बाह्यं स्थूलं समुद्दिष्टं सूक्ष्ममाभ्यंतरं मतम्

હે દ્વિજોએ! લિંગ બે પ્રકારનું કહેવાયું છે—બાહ્ય અને આંતરિક. બાહ્યને સ્થૂલ (દૃશ્ય) કહેલું છે અને આંતરિકને સૂક્ષ્મ (અંતર્મુખ) માન્યું છે.

Verse 52

कर्मयज्ञरता ये च स्थूललिंगार्चने रताः । असतां भावनार्थाय सूक्ष्मेण स्थूलविग्रहाः

જે કર્મયજ્ઞોમાં આસક્ત છે અને જે સ્થૂલ, દૃશ્ય લિંગની અર્ચનામાં રત છે—એવા અપરિપક્વ મનના ભાવજાગરણ માટે સૂક્ષ્મ શિવતત્ત્વને સ્થૂલ વિગ્રહ દ્વારા ઉપાસ્ય બનાવવામાં આવે છે.

Verse 53

आध्यात्मिकं यल्लिंगं प्रत्यक्षं यस्य नो भवेत् । स तल्लिंगे तथा स्थूले कल्पयेच्च न चान्यथा

જેને આધ્યાત્મિક (આંતરિક) લિંગ પ્રત્યક્ષ ન થાય, તેણે એ જ લિંગને સ્થૂલ, દૃશ્ય રૂપમાં જ કલ્પી સ્થાપવું—બીજા રીતે નહીં.

Verse 54

ज्ञानिनां सूक्ष्मममलं भावात्प्रत्यक्षमव्ययम् । यथा स्थूलमयुक्तानामुत्कृष्टादौ प्रकल्पितम्

જ્ઞાનીઓ માટે તત્ત્વ સૂક્ષ્મ, નિર્મળ, ભાવધ્યાનથી પ્રત્યક્ષ અને અવ્યય છે; પરંતુ અयुक्त (અસંયમી) લોકો માટે તે ‘ઉત્કૃષ્ટ’ વગેરે માનીને સમજ માટે સ્થૂલ રૂપે કલ્પિત થાય છે.

Verse 55

अहो विचारतो नास्ति ह्यन्यत्तत्वार्थवादिनः । निष्कलं सकलं चित्ते सर्वं शिवमयं जगत्

અહો! સાચી વિચારણા કરતાં તત્ત્વના વક્તાઓ શિવ સિવાય બીજું કશું નથી એમ જાણે છે. ચિત્તમાં નિષ્કલ અને સકલ—બન્નેનો બોધ થાય છે; આ સમગ્ર જગત શિવમય છે.

Verse 56

एवं ज्ञानविमुक्तानां नास्ति दोष विकल्पना । विधिश्चैव तथा नास्ति विहिताविहिते तथा

આ રીતે સાચા જ્ઞાનથી મુક્ત થયેલાઓમાં દોષારોપણની કલ્પના રહેતી નથી. તેમના માટે વિધિ-નિષેધનું ક્ષેત્ર પણ નથી—ન વિહિત, ન અવહિત।

Verse 57

यथा जलेषु कमलं सलिलैर्नावलिप्यते । तथा ज्ञानी गृहे तिष्ठन्कर्मणा नावबध्यते

જેમ જળમાં રહેલું કમળ જળથી લિપ્ત થતું નથી, તેમ જ જ્ઞાની ગૃહમાં રહીને પણ કર્મથી બંધાતો નથી.

Verse 58

इति ज्ञानं समुत्पन्नं यावन्नैव नरस्य वै । तावच्च कर्मणा देवं शिवमाराधयेन्नरः

જ્યાં સુધી મનુષ્યમાં આ જ્ઞાન ઉત્પન્ન ન થાય, ત્યાં સુધી તેને કર્મ દ્વારા દેવાધિદેવ ભગવાન શિવની આરાધના કરવી જોઈએ.

Verse 59

प्रत्ययार्थं च जगतामेकस्थोऽपि दिवाकरः । एकोऽपि बहुधा दृष्टो जलाधारादिवस्तुषु

જગતોને પ્રત્યય (નિશ્ચય) આપવા માટે દિવાકર (સૂર્ય) એક સ્થાને રહીને પણ અનેક રૂપે દેખાય છે; જળભરેલા પાત્રો વગેરે આધારોમાં એક હોવા છતાં બહુવિધ રીતે દૃશ્ય થાય છે.

Verse 60

दृश्यते श्रूयते लोके यद्यत्सदसदात्मकम् । तत्तत्सर्वं सुरा वित्त परं ब्रह्म शिवात्मकम्

લોકમાં જે કંઈ દેખાય છે અને સાંભળાય છે—જે સત્ કે અસત્ રૂપે જણાય છે—હે દેવગણ, જાણો કે તે સર્વ શિવસ્વરૂપ પરબ્રહ્મ જ છે.

Verse 61

भेदो जलानां लोकेऽस्मिन्प्रतिभावे विचारतः । एवमाहुस्तथा चान्ये सर्वे वेदार्थतत्त्वगाः

આ લોકમાં જળ અનેક ભેદવાળું જણાય છે; વિચાર કરતાં સમજાય છે કે આ ભેદ માત્ર તેના પ્રગટ સ્વરૂપોમાં જ છે. એમ વેદાર્થ-તત્ત્વજ્ઞો કહે છે, અને અન્ય વેદતત્ત્વવિદો પણ તેમ જ કહે છે.

Verse 62

हृदि संसारिणः साक्षात्सकलः परमेश्वरः । इति विज्ञानयुक्तस्य किं तस्य प्रतिमादिभिः

સંસારમાં ભ્રમણ કરનાર જીવના હૃદયમાં સાક્ષાત્ સકલરૂપ પરમેશ્વર શિવ નિવાસ કરે છે. જેને આ વિષયનું યથાર્થ વિવેકજ્ઞાન છે, તેને પ્રતિમા વગેરે બાહ્ય આધારની શું જરૂર?

Verse 63

इति विज्ञानहीनस्य प्रतिमाकल्पना शुभा । पदमुच्चैस्समारोढुं पुंसो ह्यालम्बनं स्मृतम्

અતએવ, વિવેકજ્ઞાનહીન માટે પ્રતિમાની કલ્પના અને પ્રતિષ્ઠા શુભ છે. ઊંચા પદે આરોહણ કરવા મનુષ્ય માટે તેને એક આધાર (આલંબન) તરીકે સ્મરવામાં આવ્યું છે.

Verse 64

आलम्बनं विना तस्य पदमुच्चैः सुदुष्करम् । निर्गुणप्राप्तये नॄणां प्रतिमालम्बनं स्मृतम्

આલંબન વિના તે પરમ પદને પ્રાપ્ત કરવું અતિ દુષ્કર છે. તેથી નિર્ગુણ તત્ત્વપ્રાપ્તિ માટે મનુષ્યોને પ્રતિમાનો આશ્રય સ્મૃત થયો છે.

Verse 65

सगुणानिर्गुणा प्राप्तिर्भवती सुनिश्चितम् । एवं च सर्वदेवानां प्रतिमा प्रत्ययावहा

સગુણ ઉપાસનાથી નિશ્ચિતપણે નિર્ગુણ પ્રાપ્તિ થાય છે. આ રીતે સર્વ દેવતાઓની પ્રતિમાઓ ભક્ત માટે દૃઢ પ્રત્યય અને એકાગ્ર શ્રદ્ધાની વાહક બને છે.

Verse 66

देवश्चायं महीयान्वै तस्यार्थे पूजनं त्विदम् । गंधचन्दनपुष्पादि किमर्थं प्रतिमां विना

આ દેવતા નિશ્ચયે મહાન છે; આ પૂજન તો તેના માટે જ છે. પરંતુ પ્રતિમા વિના સુગંધ, ચંદન, પુષ્પ વગેરેનો હેતુ શું?

Verse 67

तावच्च प्रतिमा पूज्य यावद्विज्ञानसंभवः । ज्ञानाभावेन पूज्येत पतनं तस्य निश्चितम्

જ્યાં સુધી ઉચ્ચ વિવેકરૂપ વિજ્ઞાન પ્રગટ ન થાય, ત્યાં સુધી પ્રતિમા પૂજ્ય છે. પરંતુ સાચા જ્ઞાનના અભાવે જો માત્ર પૂજામાં જ અટકી રહે, તો તેનું પતન નિશ્ચિત છે.

Verse 68

एवस्मात्कारणाद्विप्राः श्रूयतां परमार्थतः । स्वजात्युक्तं तु यत्कर्म कर्तव्यं तत्प्रयत्नतः

અતએવ, હે વિપ્રો, પરમાર્થથી સાંભળો—પોતાની જન્મસ્થિતિ અનુસાર જે કર્મ વિહિત છે, તે પ્રયત્નપૂર્વક અવશ્ય કરવું જોઈએ.

Verse 69

यत्र यत्र यथा भक्तिः कर्तव्यं पूजनादिकम् । विना पूजनदानादि पातकं न च दूरतः

જ્યાં જ્યાં અને જેમ જેમ ભક્તિ જાગે, ત્યાં ત્યાં પૂજન વગેરે કર્મ કરવાં જોઈએ. પૂજન, દાન વગેરે વિના પાપ કદી દૂર રહેતું નથી.

Verse 70

यावच्च पातकं देहे तावत्सिद्धिर्न जायते । गते च पातके तस्य सर्वं च सफलं भवेत्

જ્યાં સુધી દેહમાં પાપ રહે છે, ત્યાં સુધી સિદ્ધિ જન્મતી નથી. પાપ દૂર થતાં જ તેના સર્વ કર્મો ફળદાયી બને છે.

Verse 71

तथा च मलिने वस्त्रे रंगः शुभतरो न हि । क्षालने हि कृते शुद्धे सर्वो रंगः प्रसज्जते

જેમ મેલાં વસ્ત્ર પર રંગ શુભ્ર દેખાતો નથી. પરંતુ ધોઈને શુદ્ધ કરવાથી દરેક રંગ સારી રીતે ચઢે છે.

Verse 72

तथा च निर्मले देहे देवानां सम्यगर्चया । ज्ञानरंगः प्रजायेत तदा विज्ञानसंभवः

એ જ રીતે, દેહ નિર્મળ બને ત્યારે દેવતાઓની સમ્યક્ અર્ચના દ્વારા જ્ઞાનનો આનંદ-રંગ પ્રગટે છે; અને ત્યારથી વિજ્ઞાન (અનુભવસિદ્ધ જ્ઞાન) જન્મે છે.

Verse 73

विज्ञानस्य च सन्मूलं भक्तिरव्यभिचारिणी । ज्ञानस्यापि च सन्मूलं भक्तिरेवाऽभिधीयते

વિજ્ઞાનનું સાચું મૂળ અવ્યભિચારિણી (અડગ) ભક્તિ છે; અને જ્ઞાનનું પણ સાચું મૂળ માત્ર ભક્તિ જ કહેવાય છે.

Verse 74

संगत्या गुरुराप्येत गुरोर्मंत्रादि पूजनम् । पूजनाज्जायते भक्तिर्भक्त्या ज्ञानं प्रजायते

સત્સંગથી ગુરુ પ્રાપ્ત થાય છે અને ગુરુ પાસેથી મંત્રાદિ પૂજનની રીત મળે છે. પૂજનથી ભક્તિ જન્મે છે અને ભક્તિથી સત્ય જ્ઞાન પ્રગટે છે.

Verse 76

विज्ञानं जायते ज्ञानात्परब्रह्मप्रकाशकम् । विज्ञानं च यदा जातं तदा भेदो निवर्तते

જ્ઞાનમાંથી પરબ્રહ્મને પ્રકાશિત કરનાર વિજ્ઞાન (અનુભવજ્ઞાન) ઉત્પન્ન થાય છે. અને જ્યારે તે વિજ્ઞાન ઉત્પન્ન થાય, ત્યારે ભેદભાવનો ભાવ નિશ્ચયે નિવૃત્ત થાય છે.

Verse 77

भेदे निवृत्ते सकले द्वंद्वदुःखविहीनता । द्वंद्वदुःखविहीनस्तु शिवरूपो भवत्यसौ

જ્યારે ભેદભાવ સંપૂર્ણપણે નિવૃત્ત થાય છે, ત્યારે દ્વંદ્વોથી ઉત્પન્ન દુઃખનો અભાવ થાય છે. જે દ્વંદ્વ-દુઃખથી રહિત છે, તે શિવસ્વરૂપ બની જાય છે।

Verse 78

द्वंद्वाप्राप्तौ न जायेतां सुखदुःखे विजानतः । विहिताविहिते तस्य न स्यातां च सुरर्षयः

હે દેવર્ષિઓ, જે તત્ત્વને યથાર્થ જાણે છે, તેને દ્વંદ્વો પ્રાપ્ત થાય તોય સુખ-દુઃખ ઉત્પન્ન થતા નથી. તેના માટે ‘વिहિત’ અને ‘અવહિત’ પણ બંધન નથી, કારણ કે તે શિવમાં સ્થિર વિવેકમાં સ્થિત છે।

Verse 79

ईदृशो विरलो लोके गृहाश्रमविवर्जितः । यदि लोके भवत्यस्मिन्दर्शनात्पापहारकः

આવો પુરુષ જગતમાં વિરળો છે—જે ગૃહાશ્રમનો ત્યાગ કરી ચૂક્યો હોય. જો આ લોકમાં એવો કોઈ હોય, તો તેના દર્શનમાત્રથી પાપો હરી જાય છે।

Verse 80

तीर्थानि श्लाघयंतीह तादृशं ज्ञानवित्तमम् । देवाश्च मुनयस्सर्वे परब्रह्मात्मकं शिवम्

અહીં તીર્થસ્થાનો પણ તે પરમ ધન—જ્ઞાન—ની પ્રશંસા કરે છે. સર્વ દેવો અને સર્વ મુનિઓ પરબ્રહ્મસ્વરૂપ શિવની સ્તુતિ કરે છે।

Verse 81

तादृशानि न तीर्थानि न देवा मृच्छिलामयाः । ते पुनंत्युरुकालेन विज्ञानी दर्शनादपि

એવા તીર્થો સાચા તીર્થ નથી, અને તે દેવતાઓ પણ માત્ર માટી-પથ્થરના નથી. તેઓ લાંબા સમય પછી શુદ્ધ કરે છે; પરંતુ તત્ત્વજ્ઞ તો માત્ર દર્શનથી જ પાવન કરે છે.

Verse 82

यावद्गृहाश्रमे तिष्ठेत्तावदाकारपूजनम् । कुर्याच्छ्रेष्ठस्य सप्रीत्या सुरेषु खलु पंचसु

જ્યાં સુધી ગૃહસ્થાશ્રમમાં રહે, ત્યાં સુધી પરમેશ્વરનું સાકાર પૂજન કરવું જોઈએ. પ્રેમભક્તિથી શ્રેષ્ઠ પ્રભુની આ ઉપાસના કરવી—ખરેખર પંચદેવોમાં.

Verse 83

अथवा च शिवः पूज्यो मूलमेकं विशिष्यते । मूले सिक्ते तथा शाखास्तृप्तास्सत्यखिलास्सुराः

અથવા માત્ર શિવની જ પૂજા કરવી જોઈએ—તેઓ જ એક પરમ મૂળ છે. જેમ મૂળને સિંચન કરવાથી શાખાઓ તૃપ્ત થાય છે, તેમ સાચે શિવપૂજાથી સર્વ દેવતાઓ પ્રસન્ન થાય છે.

Verse 84

शाखासु च सुतृप्तासु मूलं तृप्तं न कर्हिचित् । एवं सर्वेषु तृप्तेषु सुरेषु मुनिसत्तमाः

હે મુનિશ્રેષ્ઠો! શાખાઓ સારી રીતે તૃપ્ત થાય તોય મૂળ કદી તૃપ્ત થતું નથી. તેમ જ સર્વ દેવતાઓ તૃપ્ત થાય તોય પરમમૂલ શિવની પૂજા અનિવાર્ય રીતે થઈ ગઈ હોય એવું નથી.

Verse 85

सर्वथा शिवतृप्तिर्नो विज्ञेया सूक्ष्मबुद्धिभिः । शिवे च पूजिते देवाः पूजितास्सर्व एव हि

શિવની પૂર્ણ તૃપ્તિ સર્વ રીતે સૂક્ષ્મબુદ્ધિવાળાઓને પણ જાણી શકાતી નથી. અને શિવની પૂજા થાય ત્યારે ખરેખર સર્વ દેવતાઓની પણ પૂજા થઈ જાય છે.

Verse 86

तस्माच्च पूजयेद्देवं शंकरं लोकशंकरम् । सर्वकामफलावाप्त्यै सर्वभूतहिते रतः

અતએવ લોકમંગલ કરનાર દેવ શંકરનું પૂજન કરવું જોઈએ. સર્વભૂતહિતમાં રત એવા તેમના આરાધનાથી સર્વ ધર્મ્ય કામનાઓનું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.