लिङ्गपूजनसंक्षेपः (Concise Teaching on Liṅga Worship / Śiva-arcana-vidhi)
અધ્યાય ૧૧માં ઋષિઓ સૂતને શૈવકથાની પાવન શક્તિ માટે સ્તુતિ કરે છે અને ખાસ કરીને લિંગોત્પત્તિની અદ્ભુત, મંગલ કથા સ્મરે છે, જેના શ્રવણથી દુઃખ દૂર થાય છે. બ્રહ્મા–નારદ સંવાદની કડીમાં તેઓ શિવ પ્રસન્ન થાય તેવી શિવાર્ચના-વિધિ સ્પષ્ટ રીતે જણાવવા વિનંતી કરે છે; પ્રશ્નમાં બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય, શૂદ્ર સર્વ વર્ણોનો સમાવેશ છે. સૂત આને ‘રહસ્ય’ કહી, જેમ સાંભળ્યું-સમજ્યું તેમ કહેવાની પ્રતિજ્ઞા કરે છે અને પરંપરા સ્થાપે છે—વ્યાસે સનત્કુમારને પૂછ્યું, ઉપમન્યુએ સાંભળ્યું, કૃષ્ણે જાણ્યું, અને બ્રહ્માએ પૂર્વે નારદને શીખવ્યું. પછી બ્રહ્મવાણી આવે છે કે લિંગપૂજન એટલું વિશાળ છે કે સો વર્ષમાં પણ પૂર્ણ વર્ણન શક્ય નથી; તેથી સંક્ષેપમાં ઉપદેશ આપું છું. આમ અધ્યાય શ્રવણની તારકતા, પરંપરાપ્રમાણ અને લિંગાર્ચનાની સંક્ષિપ્ત પરંતુ અધિકૃત રૂપરેખા રજૂ કરે છે।
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । सूतसूत महाभाग व्यासशिष्य नमोस्तु ते । श्राविताद्याद्भुता शैवकथा परमपावनी
ઋષિઓએ કહ્યું—હે સૂતપુત્ર મહાભાગ, વ્યાસશિષ્ય! તમને નમસ્કાર. આજે તમે અમને અદ્ભુત અને પરમ પાવન એવી શૈવકથા શ્રવણ કરાવી.
Verse 2
तत्राद्भुता महादिव्या लिंगोत्पत्तिः श्रुता शुभा । श्रुत्वा यस्याः प्रभावं च दुःखनाशो भवेदिह
ત્યાં લિંગોત્પત્તિની શુભ, અદ્ભુત અને મહાદિવ્ય કથા શ્રવણ થાય છે. તેને સાંભળી અને તેનો પ્રભાવ જાણી, આ જ જીવનમાં દુઃખનો નાશ થાય છે.
Verse 3
ब्रह्मनारदसंवादमनुसृत्य दयानिधे । शिवार्चनविधिं ब्रूहि येन तुष्टो भवेच्छिवः
હે દયાનિધિ! બ્રહ્મા-નારદ સંવાદ અનુસાર શિવાર્ચનની વિધિ કહો, જેથી શિવ પ્રસન્ન થાય।
Verse 4
ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वैश्यैः शूद्रैर्वा पूज्यते शिवः । कथं कार्यं च तद् ब्रूहि यथा व्यासमुखाच्छ्रुतम्
બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શૂદ્ર—સર્વે શિવની પૂજા કરે છે. તે પૂજા કેવી રીતે કરવી, વ્યાસમુખેથી જેમ સાંભળ્યું તેમ અમને કહો।
Verse 5
तच्छ्रुत्वा वचनं तेषां शर्मदं श्रुतिसंमतम् । उवाच सकलं प्रीत्या मुनि प्रश्नानुसारतः
તેમના વચન—શાંતિદાયક અને શ્રુતિસંમત—સાંભળી મુનિ પ્રસન્ન થયા અને તેમના પ્રશ્નાનુસાર સર્વ વાત પૂર્ણરૂપે કહી।
Verse 6
सूत उवाच । साधु पृष्टं भवद्भिश्च तद्रहस्यं मुनीश्वराः । तदहं कथयाम्यद्य यथाबुद्धि यथाश्रुतम्
સૂત બોલ્યા: હે મુનીશ્વરો, તમે તે પવિત્ર રહસ્ય વિષે ઉત્તમ પ્રશ્ન કર્યો છે. તેથી આજે હું યથાબુદ્ધિ અને યથાશ્રુત તેમ જ કહું છું।
Verse 7
भवद्भिः पृच्छयते तद्वत्तथा व्यासेन वै पुरा । पृष्टं सनत्कुमाराय तच्छ्रुतं ह्युपमन्युना
તમે જે પૂછો છો, એ જ પ્રશ્ન પ્રાચીનકાળે વ્યાસે પણ કર્યો હતો. તેમણે સનત્કુમારને પૂછ્યું, અને તે ઉપદેશ ઉપમન્યુએ નિશ્ચયે સાંભળ્યો (અને સાચવ્યો)।
Verse 8
ततो व्यासेन वै श्रुत्वा शिवपूजादिकं च यत् । मह्यं च पाठितं तेन लोकानां हितकाम्यया
ત્યારબાદ વ્યાસજી પાસેથી શિવપૂજા વગેરે વિષયક સર્વ વાતો સાંભળી, લોકહિતની કામનાથી તેમણે મને પણ તેનું પાઠન કરાવ્યું।
Verse 9
तच्छ्रुतं चैव कृष्णेन ह्युपमन्योर्महात्मनः । तदहं कथयिष्यामि यथा ब्रह्मावदत्पुरा
એ જ વર્ણન મહાત્મા ઉપમન્યુ પાસેથી કૃષ્ણે પણ સાંભળ્યું હતું; બ્રહ્માએ પૂર્વે જેમ કહ્યું તેમ હવે હું તે કહેશ।
Verse 10
ब्रह्मोवाच । शृणु नारद वक्ष्यामि संक्षेपाल्लिंगपूजनम् । वक्तुं वर्षशतेनापि न शक्यं विस्तरान्मुने
બ્રહ્માએ કહ્યું—હે નારદ, સાંભળ; હું સંક્ષેપમાં શિવલિંગ-પૂજન કહું છું. હે મુનિ, વિસ્તારે તો સો વર્ષમાં પણ કહેવું શક્ય નથી।
Verse 11
इति श्रीशिवमहापुराणे द्विती यायां रुद्रसंहितायां प्रथमखण्डे सृष्ट्युपाख्याने शिवपूजाविधिवर्णनो नामैकादशोऽध्यायः
આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણના દ્વિતીય વિભાગ રુદ્રસંહિતાના પ્રથમ ખંડ, સૃષ્ટ્યુપાખ્યાનમાં ‘શિવપૂજા-વિધિ-વર્ણન’ નામનો એકાદશ અધ્યાય સમાપ્ત થયો।
Verse 12
दारिद्र्यं रोगदुःखं च पीडनं शत्रुसंभवम् । पापं चतुर्विधं तावद्यावन्नार्चयते शिवम्
દરિદ્રતા, રોગજન્ય દુઃખ, પીડા અને શત્રુઓથી ઉપજતા ક્લેશ—આ ચાર પ્રકારનાં પાપ શિવની આરાધના ન થાય ત્યાં સુધી રહે છે।
Verse 13
सम्पूजिते शिवे देवे सर्वदुःखं विलीयते । संपद्यते सुखं सर्वं पश्चान्मुक्तिरवाप्यते
દેવાધિદેવ ભગવાન શિવની વિધિપૂર્વક પૂજા કરવાથી સર્વ દુઃખ વિલીન થાય છે. સર્વ સુખ પ્રાપ્ત થાય છે અને અંતે મોક્ષ પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 14
ये वै मानुष्यमाश्रित्य मुख्यं संतानतस्सुखम् । तेन पूज्यो महादेवः सर्वकार्यार्थसाधकः
જે માનવજીવનનો આશ્રય લઈને સંતાનથી મળતા સુખને મુખ્ય માને છે, તેમના માટે મહાદેવ પૂજનીય છે; કારણ કે તેઓ સર્વ કાર્યોમાં સર્વ હેતુઓ સિદ્ધ કરનાર છે.
Verse 15
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याश्शूद्राश्च विधिवत्क्रमात् । शंकरार्चां प्रकुर्वंतु सर्वकामार्थसिद्धये
બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શૂદ્ર—બધાએ પોતાના ક્રમ પ્રમાણે અને વિધિપૂર્વક—શંકરની અર્ચના કરવી, જેથી સર્વ કામનાઓ અને હેતુઓ સિદ્ધ થાય.
Verse 16
प्रातःकाले समुत्थाय मुहूर्ते ब्रह्मसंज्ञके । गुरोश्च स्मरणं कृत्वा शंभोश्चैव तथा पुनः
પ્રાતઃકાળે ઉઠીને બ્રહ્મમુહૂર્તમાં પહેલાં ગુરુનું સ્મરણ કરવું, અને પછી એ જ રીતે ફરી શંભુ (ભગવાન શિવ)નું પણ સ્મરણ કરવું.
Verse 17
तीर्थानां स्मरणं कृत्वा ध्यानं चैव हरेरपि । ममापि निर्जराणां वै मुन्यादीनां तथा मुने
હે મુને, તીર્થોનું સ્મરણ કરીને અને હરિનું ધ્યાન પણ કરીને, મારું પણ સ્મરણ કર—અમર દેવો તથા મુનિઆદિ સાથે પણ।
Verse 18
ततः स्तोत्रं शुभं नाम गृह्णीयाद्विधिपूर्वकम् । ततोत्थाय मलोत्सर्गं दक्षिणस्यां चरेद्दिशि
ત્યારબાદ વિધિપૂર્વક ‘શુભ’ નામનું મંગલ સ્તોત્ર ગ્રહણ કરવું. પછી ઊઠીને મલોત્સર્ગ માટે દક્ષિણ દિશામાં જવું.
Verse 19
एकान्ते तु विधिं कुर्यान्मलोत्सर्गस्स यच्छ्रुतम् । तदेव कथयाम्यद्य शृण्वाधाय मनो मुने
એકાંત સ્થાને, પરંપરામાં જેમ સાંભળ્યું છે તેમ જ મલોત્સર્ગનું વિધાન કરવું. એ જ નિયમ આજે કહું છું—હે મુનિ, મન એકાગ્ર કરીને સાંભળો.
Verse 20
शुद्धां मृदं द्विजो लिप्यात्पंचवारं विशुद्धये । क्षत्रियश्च चतुर्वारं वैश्यो वरत्रयं तथा
સંપૂર્ણ શુદ્ધિ માટે દ્વિજએ શુદ્ધ માટી પાંચ વાર લગાવવી; ક્ષત્રિય ચાર વાર અને વૈશ્ય ત્રણ વાર તેમ જ કરવો.
Verse 21
शूद्रो द्विवारं च मृदं गृह्णीयाद्विधिशुद्धये । गुदे वाथ सकृल्लिंगे वारमेकं प्रयत्नतः
શૂદ્રે વિધિશુદ્ધિ માટે માટી બે વાર લેવી; ગુદા પર એક વાર અને લિંગ પર પણ એક વાર—યત્નપૂર્વક કરવું.
Verse 22
दशवारं वामहस्ते सप्तवारं द्वयोस्तथा । प्रत्येकम्पादयोस्तात त्रिवारं करयोः पुनः
ડાબા હાથ પર દસ વાર, અને બંને હાથ પર સાથે સાત વાર લગાવો. પછી, હે પ્રિય, દરેક પગ પર ત્રણ વાર, અને ફરી હાથ પર ત્રણ વાર લગાવો.
Verse 23
स्त्रीभिश्च शूद्रवत्कार्यं मृदाग्रहणमुत्तमम् । हस्तौ पादौ च प्रक्षाल्य पूर्ववन्मृदमाहरेत्
સ્ત્રીઓએ પણ શૂદ્રોની જેમ શૌચ માટે ઉત્તમ મૃદ્-ગ્રહણવિધિ કરવી જોઈએ. હાથ-પગ ધોઈ, પૂર્વોક્ત રીતે માટી ગ્રહણ કરવી.
Verse 24
दंतकाष्ठं ततः कुर्यात्स्ववर्णक्रमतो नरः
ત્યારબાદ પુરુષે પોતાના વર્ણક્રમ મુજબ દાંત શુદ્ધિ માટે દંતકાષ્ઠ તૈયાર કરી તેનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ.
Verse 25
विप्रः कुर्याद्दंतकाष्ठं द्वादशांगुलमानतः । एकादशांगुलं राजा वैश्यः कुर्याद्दशांगुलम्
બ્રાહ્મણે બાર અંગુલનું દંતકાષ્ઠ બનાવવું; રાજા (ક્ષત્રિય) અગિયાર અંગુલનું; અને વૈશ્યે દસ અંગુલનું દંતકાષ્ઠ બનાવવું.
Verse 26
शूद्रो नवागुलं कुर्यादिति मानमिदं स्मृतम् । कालदोषं विचार्य्यैव मनुदृष्टं विवर्जयेत्
સ્મૃતિમાં માન છે કે શૂદ્રે નવ અંગુલનું દંતકાષ્ઠ બનાવવું. પરંતુ કાળ-દેશ-પરિસ્થિતિના દોષો વિચારી, મનુના કહેવામાત્ર જે અનુપયોગી બને તે ત્યજી દેવું જોઈએ.
Verse 27
षष्ट्याद्यामाश्च नवमी व्रतमस्तं रवेर्दिनम् । तथा श्राद्धदिनं तात निषिद्धं रदधावने
હે તાત! ષષ્ઠી વગેરે તિથિઓમાં, નવમીમાં, વ્રતના દિવસે, સૂર્યાસ્તના સમયે તથા શ્રાદ્ધના દિવસે—આ દિવસોમાં દંતધાવન (દાતણથી દાંત સાફ કરવું) નિષિદ્ધ છે.
Verse 28
स्नानं तु विधिवत्कार्यं तीर्थादिषु क्रमेण तु । देशकालविशेषेण स्नानं कार्यं समंत्रकम्
સ્નાન નિશ્ચિત રીતે વિધિપૂર્વક કરવું—તીર્થ વગેરે સ્થાનોમાં ક્રમથી. દેશ-કાળના વિશેષ અનુસાર મંત્રો સાથે યથાવિધિ સ્નાન કરવું જોઈએ.
Verse 29
आचम्य प्रथमं तत्र धौतवस्त्रेण चाधरेत् । एकान्ते सुस्थले स्थित्वा संध्याविधिमथाचरेत्
ત્યાં પ્રથમ આચમન કરીને ધોયેલા શુદ્ધ વસ્ત્રથી મુખ પુંછે. પછી એકાંત અને પવિત્ર સ્થાને સ્થિર રહીને વિધિપૂર્વક સંધ્યાવિધિ આચરે॥
Verse 30
यथायोग्यं विधिं कृत्वा पूजाविधिमथारभेत् । मनस्तु सुस्थिरं कृत्वा पूजागारं प्रविश्य च
યોગ્ય રીતે પૂર્વવિધિ કરીને પછી પૂજાવિધિ આરંભે. મનને દૃઢ રીતે સ્થિર કરીને પૂજાગૃહમાં પ્રવેશ કરે॥
Verse 31
पूजाविधिं समादाय स्वासने ह्युपविश्य वै । न्यासादिकं विधायादौ पूजयेत्क्रमशो हरम्
પૂજાવિધિ સ્વીકારી પોતાના આસન પર બેસે. પ્રથમ ન્યાસ આદિ કરીને પછી ક્રમશઃ હર (ભગવાન શિવ)ની પૂજા કરે॥
Verse 32
प्रथमं च गणाधीशं द्वारपालांस्तथैव च । दिक्पालांश्च सुसंपूज्य पश्चात्पीठं प्रकल्पयेत्
પ્રથમ ગણાધીશ શ્રીગણેશ તથા દ્વારપાલો અને દિક્પાલોની સુવિધિપૂર્વક પૂજા કરીને, ત્યારબાદ શિવપૂજન માટે પવિત્ર પીઠ સ્થાપવી જોઈએ।
Verse 33
अथ वाऽष्टदलं कृत्वा पूजाद्रव्यं समीपतः । उपविश्य ततस्तत्र उपवेश्य शिवम् प्रभुम्
અથવા અષ્ટદલ કમળપીઠ બનાવી પૂજાસામગ્રી નજીક રાખી, ત્યાં બેસીને એ જ સ્થાને પરમપ્રભુ શિવને ભક્તિપૂર્વક આવાહન કરીને આસન આપવું।
Verse 34
आचमनत्रयं कृत्वा प्रक्षाल्य च पुनः करौ । प्राणायामत्रयं कृत्वा मध्ये ध्यायेच्च त्र्यम्बकम्
ત્રણ વાર આચમન કરીને ફરી હાથ ધોઈ, ત્રણ વાર પ્રાણાયામ કરીને, અંતરના મધ્યમાં ત્ર્યંબક શિવનું ધ્યાન કરવું।
Verse 35
पंचवक्त्रं दशभुजं शुद्धस्फटिकसन्निभम् । सर्वाभरणसंयुक्तं व्याघ्रचर्मोत्तरीयकम्
તેણે શિવને પંચવક્ત્ર, દશભુજ, નિર્મળ સ્ફટિક સમ તેજસ્વી, સર્વ આભૂષણોથી અલંકૃત અને વ્યાઘ્રચર્મને ઉત્તરીય રૂપે ધારણ કરનાર તરીકે જોયા।
Verse 36
तस्य सारूप्यतां स्मृत्वा दहेत्पापं नरस्सदा । शिवं ततः समुत्थाप्य पूजयेत्परमेश्वरम्
તેમના દિવ્ય સારૂપ્યનું સ્મરણ કરતાં મનુષ્ય સદા પાપ દહન કરે. પછી શિવમૂર્તિ/લિંગને ઉઠાવી વિધિપૂર્વક સ્થાપી પરમેશ્વરની પૂજા કરવી।
Verse 37
देहशुद्धिं ततः कृत्वा मूल मंत्रं न्यसेत्क्रमात् । सर्वत्र प्रणवेनैव षडंगन्यासमाचरेत्
પ્રથમ દેહશુદ્ધિ કરીને, પછી ક્રમથી મૂળમંત્રનો ન્યાસ કરવો. સર્વત્ર માત્ર પ્રણવ ‘ૐ’ વડે ષડંગ-ન્યાસ આચરવો.
Verse 38
कृत्वा हृदि प्रयोगं च ततः पूजां समारभेत् । पाद्यार्घाचमनार्थं च पात्राणि च प्रकल्पयेत्
હૃદયમાં અંતઃપ્રયોગ (ધ્યાનસ્થાપન) કરીને પછી પૂજા આરંભ કરવી. પાદ્ય, અર્ઘ્ય અને આચમનીય માટેનાં પાત્રો પણ યોગ્ય રીતે તૈયાર કરવાં.
Verse 39
स्थापयेद्विविधान्कुंभान्नव धीमान्यथाविधि । दर्भैराच्छाद्य तैरेव संस्थाप्याभ्युक्ष्य वारिणा
વિધિ મુજબ બુદ્ધિમાન ઉપાસકે નવ પ્રકારના કુંભ સ્થાપવા. દર્ભથી ઢાંકી, દર્ભ વડે જ યોગ્ય રીતે ગોઠવી, શુદ્ધિ માટે જળ છાંટવું.
Verse 40
तेषु तेषु च सर्वेषु क्षिपेत्तोयं सुशीतलम् । प्रणवेन क्षिपेत्तेषु द्रव्याण्यालोक्य बुद्धिमान्
બુદ્ધિમાન સાધકે તે તમામ દ્રવ્યોને જોઈને સૌ પર ઠંડું જળ છાંટવું. અને પ્રણવ ‘ઓં’ સાથે તે દ્રવ્યો પર જળ પ્રક્ષેપ કરવો.
Verse 41
उशीरं चन्दनं चैव पाद्ये तु परिकल्पयेत् । जातीकं कोलकर्पूरवटमूल तमालकम्
શિવપૂજાના પાદ્ય માટે ઉશીર અને ચંદન મિશ્રિત કરીને તૈયાર કરવું; તેમજ જાતી (ચમેલી), કોલ, કર્પૂર, વડમૂળ અને તમાલ પણ ઉમેરવા.
Verse 42
चूर्णयित्वा यथान्यायं क्षिपेदाचमनीयके । एतत्सर्वेषु पात्रेषु दापयेच्चन्दनान्वितम्
વિધિ મુજબ તેને ચૂર્ણ કરીને આચમનીય પાત્રમાં નાખવું। પછી ચંદન સાથે મિશ્રિત કરીને તેને સર્વ પૂજા-પાત્રોમાં અર્પણ માટે વહેંચવું।
Verse 43
पार्श्वयोर्देवदेवस्य नंदीशं तु समर्चयेत् । गंधैर्धूपैस्तथा दीपैर्विविधैः पूजयेच्छिवम्
દેવોના દેવ ભગવાન શિવના બંને બાજુ નંદીશનું પણ યોગ્ય રીતે પૂજન કરવું; અને સુગંધ, ધૂપ તથા વિવિધ દીપોથી શિવની આરાધના કરવી।
Verse 44
लिंगशुद्धिं ततः कृत्वा मुदा युक्तो नरस्तदा । यथोचितं तु मंत्रौघैः प्रणवादिर्नमोंतकैः
પછી લિંગશુદ્ધિ કરીને, ભક્તિ-આનંદથી યુક્ત ઉપાસકે વિધાન મુજબ મંત્રપ્રવાહથી પૂજન કરવું—પ્રણવ ‘ઓં’થી આરંભ કરીને ‘નમઃ’થી અંત કરવું।
Verse 45
कल्पयेदासनं स्वस्तिपद्मादि प्रणवेन तु । तस्मात्पूर्वदिशं साक्षादणिमामयमक्षरम्
પ્રણવ ‘ઓં’ વડે સ્વસ્તિપદ્માદિ પવિત્ર આસન મનમાં કલ્પવું. ત્યારબાદ તેમાંથી પૂર્વ દિશામાં અણિમા-શક્તિરૂપ અવિનાશી અક્ષરને સાક્ષાત્ સ્થાપવું.
Verse 46
लघिमा दक्षिणं चैव महिमा पश्चिमं तथा । प्राप्तिश्चैवोत्तरं पत्रं प्राकाम्यं पावकस्य च
લઘિમા-સિદ્ધિ દક્ષિણમાં, મહિમા પશ્ચિમમાં સ્થિત માનવી. ઉત્તરનું ‘પત્ર’ પ્રાપ્તિ છે, અને અગ્નિ-કોણમાં પ્રાકામ્ય—આ રીતે સિદ્ધિઓ ગોઠવાય છે.
Verse 47
ईशित्वं नैरृतं पत्रं वशित्वं वायुगोचरे । सर्वज्ञत्वं तथैशान्यं कर्णिका सोम उच्यते
નૈઋત્ય દિશાનું પત્ર ‘ઈશિત્વ’ (પ્રભુત્વશક્તિ)નું સૂચક કહેવાય છે. વાયુ પ્રદેશમાં ‘વશિત્વ’ (વશીકરણશક્તિ) છે. ઈશાન ખૂણે ‘સર્વજ્ઞત્વ’ છે. મધ્ય કર્ણિકાને ‘સોમ’ કહેવામાં આવે છે.
Verse 48
सोमस्याधस्तथा सूर्यस्तस्याधः पावकस्त्वयम् । धर्मादीनपि तस्याधो भवतः कल्पयेत् क्रमात्
સોમના નીચે સૂર્ય છે; સૂર્યના નીચે તું—પાવક (અગ્નિ) છે. અને તેના પણ નીચે, તારા સ્થાન અનુસાર, ક્રમથી ધર્મ વગેરે અધિષ્ઠાન તત્ત્વો ગોઠવવા.
Verse 49
अव्यक्तादि चतुर्दिक्षु सोमस्यांते गुणत्रयम् । सद्योजातं प्रवक्ष्यामीत्यावाह्य परमेश्वरम्
અવ્યક્તાદિ ચાર દિશાઓમાં તથા સોમમંડળના અંતે તેણે ત્રિગુણની સ્થાપના કરી. પછી પરમેશ્વરને આવાહન કરીને કહ્યું—“હવે હું સદ્યોજાતનું પ્રવચન કરીશ।”
Verse 50
वामदेवेन मंत्रेण तिष्ठेच्चैवासनोपरि । सान्निध्यं रुद्रगायत्र्या अघोरेण निरोधयेत्
વામદેવ મંત્રથી આસન ઉપર દૃઢપણે સ્થિર રહેવું. રુદ્રગાયત્રી દ્વારા પ્રભુનું સાન્નિધ્ય આવાહન કરી, અઘોર મંત્રથી તેને નિયંત્રિત કરીને મુદ્રિત કરવું.
Verse 51
ईशानं सर्वविद्यानामिति मंत्रेण पूजयेत् । पाद्यमाचनीयं च विधायार्घ्यं प्रदापयेत्
“ઈશાનઃ સર્વવિદ્યાનામ્” આ મંત્રથી શિવની પૂજા કરવી. પાદ્ય અને આચમનીય જળ અર્પણ કરીને પછી વિધિપૂર્વક અર્ઘ્ય પ્રદાન કરવું.
Verse 52
स्थापयेद्विधिना रुद्रं गंधचंदनवारिणा । पञ्चागव्यविधानेन गृह्यपात्रेऽभिमंत्र्य च
સુગંધ અને ચંદનમિશ્રિત જળથી વિધિપૂર્વક રુદ્રની સ્થાપના કરવી. પંચગવ્ય તૈયાર કરીને યોગ્ય પાત્રમાં રાખી મંત્રથી અભિમંત્રિત કરવું.
Verse 53
प्रणवेनैव गव्येन स्नापयेत्पयसा च तम् । दध्ना च मधुना चैव तथा चेक्षुरसेन तु
માત્ર પ્રણવ (ૐ) નો જપ કરતાં ગવ્યથી તથા દૂધથી તેમને સ્નાન કરાવવું. તેમ જ દહીં અને મધથી, તેમજ શેરડીના રસથી પણ સ્નાન કરાવવું.
Verse 54
घृतेन तु यथा पूज्य सर्वकामहितावहम् । पुण्यैर्द्रव्यैर्महादेवं प्रणवेनाभिषेचयेत्
વિધિપૂર્વક ઘીથી પૂજા કરવી જોઈએ; તે સર્વ ઇચ્છિત કામનાઓનું કલ્યાણ કરનાર છે. પુણ્ય અને પવિત્ર દ્રવ્યો વડે ‘ૐ’ પ્રણવ જપતાં મહાદેવનો અભિષેક કરવો.
Verse 55
पवित्रजलभाण्डेषु मंत्रैः तोयं क्षिपेत्ततः । शुद्धीकृत्य यथान्यायं सितवस्त्रेण साधकः
પછી સાધકે મંત્રો સાથે પવિત્ર જળના પાત્રોમાં પાણી ঢાળવું. વિધિ મુજબ તેને શુદ્ધ કરીને સ્વચ્છ સફેદ વસ્ત્રથી ગાળી લેવું.
Verse 56
तावद्दूरं न कर्तव्यं न यावच्चन्दनं क्षिपेत् । तंदुलैस्सुन्दरैस्तत्र पूजयेच्छंकरम्मुदा
જ્યાં સુધી ચંદન અર્પણ ન થાય ત્યાં સુધી પૂજાથી દૂર ન જવું. ત્યાં સુંદર તાંદુલ (ચોખા) વડે આનંદથી શંકરની પૂજા કરવી.
Verse 57
कुशापामार्गकर्पूर जातिचंपकपाटलैः । करवीरैस्सितैश्चैव मल्लिकाकमलोत्पलैः
કુશ, અપામાર્ગ, કપૂર, જાતિ (મોગરો), ચંપક અને પાટલા પુષ્પોથી; તેમજ શ્વેત કરવીરનાં ફૂલ સાથે મલ્લિકા, કમળ અને નીલકમળથી (શિવપૂજન કરવું જોઈએ).
Verse 58
अपूर्वपुष्पैर्विविधैश्चन्दनाद्यैस्तथैव च । जलेन जलधाराञ्च कल्पयेत्परमेश्वरे
અપૂર્વ અને વિવિધ પુષ્પોથી તથા ચંદન આદિ પવિત્ર ઉપચારોથી પણ; જળ દ્વારા પરમેશ્વર માટે જળધારાઓ ગોઠવી સતત અભિષેકરૂપે પૂજન કરવું જોઈએ.
Verse 59
पात्रैश्च विविधैर्देवं स्नापयेच्च महेश्वरम् । मंत्रपूर्वं प्रकर्तव्या पूजा सर्वफलप्रदा
વિવિધ પાત્રોથી દેવ મહેશ્વરને સ્નાન કરાવવું જોઈએ. મંત્રપૂર્વક જ પૂજા કરવી; એવી પૂજા સર્વ ફળ આપનારી છે.
Verse 60
मंत्रांश्च तुभ्यं तांस्तात सर्वकामार्थसिद्धये । प्रवक्ष्यामि समासेन सावधानतया शृणु
હે પ્રિય પુત્ર, સર્વ કામ્ય અને કલ્યાણકારી અર્થોની સિદ્ધિ માટે તે મંત્રો હું તને સંક્ષેપમાં કહું છું; સાવધાન થઈને સાંભળ.
Verse 61
पाठयमानेन मंत्रेण तथा वाङ्मयकेन च । रुद्रेण नीलरुद्रेण सुशुक्लेन सुभेन च
મંત્રપાઠ અને પવિત્ર વાઙ્મય ઉચ્ચારથી—રુદ્ર, નીલરુદ્ર, અતિશુદ્ધ શ્વેત તથા શુભ સ્વરૂપ દ્વારા પણ—આ કર્મ/પૂજા પાવન બને છે.
Verse 62
होतारेण तथा शीर्ष्णा शुभेनाथर्वणेन च । शांत्या वाथ पुनश्शांत्यामारुणेनारुणेन च
તેમજ ‘હોતાર’, ‘શીર્ષ્ણા’, ‘શુભ’ અને ‘અથર્વણ’ દ્વારા; અને ‘શાંતિ’, ફરી ‘પુનઃશાંતિ’, તેમજ ‘આરુણ’ અને ‘અરુણ’ દ્વારા પણ (સ્તુતિ/પૂજન કરવું).
Verse 63
अर्थाभीष्टेन साम्ना च तथा देवव्रतेन च
અભીષ્ટ અર્થ સિદ્ધ કરનાર સામગાન દ્વારા પણ, તેમજ દેવવ્રત—દિવ્ય વ્રતના આચરણ દ્વારા પણ (પૂજન કરવું).
Verse 64
रथांतरेण पुष्पेण सूक्तेन युक्तेन च । मृत्युंजयेन मंत्रेण तथा पंचाक्षरेण च
‘રથંતર’ (સામ) દ્વારા, પુષ્પાર્પણ દ્વારા, અને સુયુક્ત સૂક્તો દ્વારા; તેમજ ‘મૃત્યુંજય’ મંત્ર દ્વારા અને ‘પંચાક્ષરી’ મંત્ર દ્વારા પણ ભગવાન શિવનું પૂજન કરવું.
Verse 65
जलधाराः सहस्रेण शतेनैकोत्तरेण वा । कर्तव्या वेदमार्गेण नामभिर्वाथ वा पुनः
હજાર ધારાઓથી અથવા એકસો એક ધારાઓથી જલધારા-અભિષેક કરવો જોઈએ. તે વૈદિક વિધિ મુજબ, અથવા ફરી શિવના પવિત્ર નામો ઉચ્ચારીને પણ કરવો.
Verse 66
ततश्चंदनपुष्पादि रोपणीयं शिवोपरि । दापयेत्प्रणवेनैव मुखवासादिकं तथा
ત્યારબાદ શિવ પર ચંદન, પુષ્પ વગેરે અર્પણ કરવાં જોઈએ. અને માત્ર પ્રણવ ‘ઓં’ ઉચ્ચારીને મુખવાસ વગેરે પણ તેમ જ સમર્પિત કરવું.
Verse 67
ततः स्फटिकसंकाशं देवं निष्कलमक्षयम् । कारणं सर्वलोकानां सर्वलोकमयं परम्
ત્યારબાદ તેણે સ્ફટિક સમાન તેજસ્વી, નિષ્કલ અને અક્ષય દેવને દર્શન કર્યો—જે સર્વ લોકનો પરમ કારણ છે અને છતાં સર્વ લોકમય પરમ તત્ત્વ છે.
Verse 68
ब्रह्मेन्द्रोपेन्द्रविष्ण्वाद्यैरपि देवैरगोचरम् । वेदविद्भिर्हि वेदांते त्वगोचर मिति स्मृतम्
બ્રહ્મા, ઇન્દ્ર, ઉપેન્દ્ર (વામન), વિષ્ણુ વગેરે દેવતાઓને પણ તે અગોચર છે. વેદજ્ઞો વેદાંતમાં તે તત્ત્વને ‘અગોચર’—ઇન્દ્રિય-મનથી પર—એમ સ્મરે છે.
Verse 69
आदिमध्यान्तरहितं भेषजं सर्वरोगिणाम् । शिवतत्त्वमिति ख्यातं शिवलिंगं व्यवस्थितम्
જે આદિ, મધ્ય અને અંત રહિત છે, તે સર્વ રોગગ્રસ્તોનું પરમ ઔષધ છે. તે જ ‘શિવતત્ત્વ’ તરીકે ખ્યાત, પ્રતિષ્ઠિત શિવલિંગ છે.
Verse 70
प्रणवेनैव मंत्रेण पूजयेल्लिंगमूर्द्धनि । धूपैर्दीपैश्च नैवैद्यैस्ताम्बूलैः सुन्दरैस्तथा
માત્ર પ્રણવ-મંત્ર (ૐ) વડે લિંગના મસ્તકભાગે પૂજા કરવી; તેમજ ધૂપ, દીપ, નૈવેદ્ય અને સુંદર તામ્બૂલ (પાન) અર્પણ કરવું.
Verse 71
नीराजनेन रम्येण यथोक्तविधिना ततः । नमस्कारैः स्तवैश्चान्यैर्मंत्रैर्नानाविधैरपि
ત્યારબાદ શાસ્ત્રોક્ત વિધિ મુજબ રમ્ય નીરાજન (આરતી) કરવી; પછી નમસ્કાર, સ્તવ-સ્તુતિ અને નાનાપ્રકારના અન્ય મંત્રો પણ પાઠ કરવા.
Verse 72
अर्घ्यं दत्त्वा तु पुष्पाणि पादयोस्सुविकीर्य च । प्रणिपत्य च देवेशमात्मनाराधयेच्छिवम्
અર્ઘ્ય અર્પણ કરીને, પછી તેમના ચરણોમાં પુષ્પો સુશોભિત રીતે વિખેરી, દેવેશને પ્રણામ કરવો; અને પોતાના સમગ્ર ભાવથી શિવની આરાધના કરવી.
Verse 73
हस्ते गृहीत्वा पुष्पाणि समुत्थाय कृतांजलिः । प्रार्थयेत्पुनरीशानं मंत्रेणानेन शंकरम्
હાથમાં પુષ્પો લઈને, ઊભા થઈ, અંજલિ બાંધી, આ જ મંત્રથી ફરી ઈશાન—શંકરને પ્રાર્થના કરવી.
Verse 74
अज्ञानाद्यदि वा ज्ञानाज्जपपूजादिकं मया । कृतं तदस्तु सफलं कृपया तव शंकर
હે શંકર! અજ્ઞાનથી કે જ્ઞાનપૂર્વક મેં કરેલા જપ, પૂજા વગેરે—તે બધું તમારી કૃપાથી ફળદાયી થાઓ.
Verse 75
पठित्वैवं च पुष्पाणि शिवोपरि मुदा न्यसेत् । स्वस्त्ययनं ततः कृत्वा ह्याशिषो विविधास्तथा
આ રીતે મંત્રપાઠ કરીને આનંદપૂર્વક શિવ પર પુષ્પ અર્પણ કરવાં. ત્યારબાદ સ્વસ્ત્યયન વિધિ કરીને વિવિધ મંગલ આશીર્વાદ-પ્રાર્થનાઓ અર્પણ કરવી.
Verse 76
मार्जनं तु ततः कार्यं शिवस्योपरि वै पुनः । नमस्कारं ततः क्षांतिं पुनराचमनाय च
પછી ફરી શિવલિંગ પર માર્જન-શુદ્ધિ કરવી. ત્યારબાદ નમસ્કાર કરીને ક્ષમા યાચના કરવી અને ફરી આચમન કરવું.
Verse 77
अघोच्चारणमुच्चार्य नमस्कारं प्रकल्पयेत् । प्रार्थयेच्च पुनस्तत्र सर्वभावसमन्वितः
અઘોર મંત્રનું ઉચ્ચારણ કરીને નમસ્કાર કરવો. પછી એ જ પૂજામાં, સર્વ ભાવોથી યુક્ત થઈ, ફરી પ્રાર્થના કરવી.
Verse 78
शिवे भक्तिश्शिवे भक्तिश्शिवे भक्तिर्भवे भवे । अन्यथा शरणं नास्ति त्वमेव शरणं मम
શિવમાં જ મારી ભક્તિ—શિવમાં જ મારી ભક્તિ; જન્મે જન્મે મારી ભક્તિ શિવમાં જ રહે. અન્ય કોઈ શરણ નથી; તમે જ મારા શરણ છો.
Verse 79
इति संप्रार्थ्य देवेशं सर्वसिद्धिप्रदायकम् । पूजयेत्परया भक्त्या गलनादैर्विशेषतः
આ રીતે સર્વ સિદ્ધિ આપનાર દેવેશ શિવને હૃદયપૂર્વક પ્રાર્થના કરીને, પરમ ભક્તિથી તેમની પૂજા કરવી—વિશેષ કરીને સુગંધિત માળા વગેરે અર્પણ કરીને.
Verse 80
नमस्कारं ततः कृत्वा परिवारगणैस्सह । प्रहर्षमतुलं लब्ध्वा कार्यं कुर्याद्यथासुखम्
પછી પોતાના પરિવાર-ગણ સાથે નમસ્કાર કરીને, અતુલ હર્ષ પ્રાપ્ત કરી, જે યોગ્ય હોય તે પ્રમાણે સહજ રીતે અને સંતોષથી પોતાનું કાર્ય કરવું જોઈએ।
Verse 81
एवं यः पूजयेन्नित्यं शिवभक्तिपरायणः । तस्य वै सकला सिद्धिर्जायते तु पदे पदे
આ રીતે જે શિવભક્તિમાં પરાયણ થઈને નિત્ય શિવપૂજા કરે છે, તેના માટે ખરેખર પગલે પગલે સર્વ સિદ્ધિઓ ઉત્પન્ન થાય છે।
Verse 82
वाग्मी स जायते तस्य मनोभी ष्टफलं ध्रुवम् । रोगं दुःखं च शोकं च ह्युद्वेगं कृत्रिमं तथा
તે વાક્પટુ બને છે અને મનની ઇચ્છિત ફળ નિશ્ચિતપણે પ્રાપ્ત કરે છે. છતાં તેને રોગ, દુઃખ, શોક તથા કૃત્રિમ પ્રકારનો માનસિક ઉદ્વેગ પણ થાય છે.
Verse 83
कौटिल्यं च गरं चैव यद्यदुःखमुपस्थितम् । तद्दुःखं नाश यत्येव शिवः शिवकरः परः
કપટ હોય કે વિષ, અથવા જે કોઈ દુઃખ ઉપસ્થિત થાય—સદા મંગલ કરનાર પરમ શિવ તે જ દુઃખને નિશ્ચિતપણે નાશ કરે છે.
Verse 84
कल्याणं जायते तस्य शुक्लपक्षे यथा शशी । वर्द्धते सद्गुणस्तत्र ध्रुवं शंकरपूजनात्
તેનું કલ્યાણ શુક્લપક્ષમાં ચંદ્ર જેમ વધે તેમ વધે છે. શંકરપૂજનથી તેમાં સદ્ગુણો નિશ્ચિતપણે વધે છે.
Verse 85
इति पूजाविधिश्शंभोः प्रोक्तस्ते मुनिसत्तम । अतः परं च शुश्रूषुः किं प्रष्टासि च नारद
આ રીતે, હે મુનિશ્રેષ્ઠ, તમને શંભુની પૂજા-વિધિ કહેલી છે. હવે આગળ વધુ સાંભળવા ઇચ્છુક બની, હે નારદ, તમે બીજું શું પૂછવા માંગો છો?
Frequently Asked Questions
The sages highlight the wondrous liṅgotpatti (origin/manifestation of the liṅga) and its auspicious power, using it as the contextual basis for requesting the worship method.
That the efficacy and correctness of Śiva worship—especially liṅga-pūjanam—rests on authorized transmission and precise vidhi; the ‘secret’ is not secrecy for exclusion but the depth and potency of the rite when taught in lineage.
A multi-tier lineage is invoked: Vyāsa → Sanatkumāra (questioning), Upamanyu (hearing), Kṛṣṇa (receiving), and Brahmā → Nārada (original instruction), culminating in Brahmā’s concise exposition.