रुद्र-विष्णोः ऐकत्व-उपदेशः तथा धर्म-आज्ञा (Instruction on Rudra–Viṣṇu Unity and Divine Injunctions)

Verse 1

परमेश्वर उवाच । अन्यच्छृणु हरे विष्णो शासनं मम सुव्रत । सदा सर्वेषु लोकेषु मान्यः पूज्यो भविष्यसि

પરમેશ્વરે કહ્યું—હે હરિ, હે વિષ્ણુ, હે સુવ્રત! મારું બીજું પણ શાસન સાંભળ. તું સદા સર્વ લોકોમાં માન્ય અને પૂજ્ય રહીશ.

Verse 2

ब्रह्मणा निर्मिते लोके यदा दुखं प्रजायते । तदा त्वं सर्वदुःखानां नाशाय तत्परो भव

બ્રહ્માએ રચેલા લોકમાં જ્યારે દુઃખ ઉપજે, ત્યારે તું સર્વ દુઃખોના નાશ માટે સંપૂર્ણ રીતે તત્પર થા.

Verse 3

सहायं ते करिष्यामि सर्वकार्ये च दुस्सहे । तव शत्रून्हनिष्यामि दुस्साध्यान्परमोत्कटान्

હું તારો સહાયક બનીશ—દરેક કાર્યમાં, તે કેટલુંય દુષ્કર હોય તોય. અતિ પ્રબળ અને દુર્જય એવા તારા શત્રુઓને હું સંહાર કરી દઈશ.

Verse 4

विविधानवतारांश्च गृहीत्वा कीर्तिमुत्तमाम् । विस्तारय हरे लोके तारणाय परो भव

વિવિધ અવતારો ધારણ કરીને અને ઉત્તમ કીર્તિ ગ્રહણ કરીને, હે હરિ, તેને લોકમાં વિસ્તારો; જીવોના તારણ માટે પરમ રીતે પ્રતિબદ્ધ થાઓ.

Verse 5

गुणरूपो ह्ययं रुद्रो ह्यनेन वपुषा सदा । कार्यं करिष्ये लोकानां तवाशक्यं न संशयः

આ રુદ્ર નિશ્ચયે ગુણસ્વરૂપ છે; અને આ જ સ્વરૂપથી તે સદા લોકોના કાર્યને સિદ્ધ કરશે. તમારા માટે જે અશક્ય છે તે અશક્ય રહેશે નહીં—એમાં સંશય નથી.

Verse 6

रुद्रध्येयो भवांश्चैव भवद्ध्येयो हरस्तथा । युवयोरन्तरन्नैव तव रुद्रस्य किंचन

તમે રુદ્રરૂપે ધ્યાનયોગ્ય છો, અને હર પણ તમારા જ રૂપે ધ્યાનયોગ્ય છે. તમારાં બન્ને વચ્ચે ખરેખર કોઈ ભેદ નથી; કારણ કે તમે સ્વયં રુદ્ર જ છો.

Verse 7

वस्तुतश्चापि चैकत्वं वरतोऽपि तथैव च । लीलयापि महाविष्णो सत्यं सत्यं न संशयः

હે મહાવિષ્ણુ, શિવ સાથે તમારું એકત્વ તત્ત્વતઃ પણ સત્ય છે, વરદાનથી પણ સત્ય છે, અને દૈવી લીલા રૂપે પણ સત્ય છે. આ સત્ય છે, સત્ય છે; કોઈ સંશય નથી.

Verse 8

रुद्रभक्तो नरो यस्तु तव निंदां करिष्यति । तस्य पुण्यं च निखिलं द्रुतं भस्म भविष्यति

પરંતુ રુદ્રભક્ત કોઈ મનુષ્ય જો તમારી નિંદા કરે, તો તેનું સર્વ સંચિત પુણ્ય તત્કાળ ભસ્મ થઈ જશે.

Verse 9

नरके पतनं तस्य त्वद्द्वेषात्पुरुषोत्तम । मदाज्ञया भवेद्विष्णो सत्यं सत्यं न संशयः

હે પુરુષોત્તમ (વિષ્ણુ), તારા પ્રત્યે દ્વેષથી તે નરકમાં પડશે. હે વિષ્ણુ, મારી આજ્ઞાથી એવું થશે—સત્ય, સત્ય; કોઈ સંશય નથી.

Verse 10

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां प्रथमखंडे सृष्ट्युपाख्याने परम शिवतत्त्ववर्णनं नाम दशमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણના દ્વિતીય વિભાગ રુદ્રસંહિતાના પ્રથમ ખંડ, સૃષ્ટ્યુપાખ્યાનમાં ‘પરમ શિવતત્ત્વવર્ણન’ નામનો દસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।

Verse 11

इत्युक्त्वा मां च धातारं हस्ते धृत्वा स्वयं हरिम् । कथयामास दुःखेषु सहायो भव सर्वदा

આવું કહી તેમણે મને અને ધાતા (બ્રહ્મા)ને હાથથી પકડી, સ્વયં હરિ (વિષ્ણુ)ને કહ્યું—“દુઃખકાળે સદા સહાયક થા।”

Verse 12

सर्वाध्यक्षश्च सर्वेषु भुक्तिमुक्तिप्रदायकः । भव त्वं सर्वथा श्रेष्ठस्सर्वकामप्रसाधकः

તમે સર્વ જીવોના સર્વાધ્યક્ષ બનો, ભોગ અને મોક્ષ—બન્ને આપનાર બનો. સર્વ રીતે શ્રેષ્ઠ રહી સર્વ ધર્મ્ય કામનાઓ સિદ્ધ કરનાર બનો।

Verse 13

सर्वेषां प्राणरूपश्च भव त्वं च ममाज्ञया । संकटे भजनीयो हि स रुद्रो मत्तनुर्हरे

મારી આજ્ઞાથી તું સર્વ જીવોમાં પ્રાણસ્વરૂપ થા. હે હરિ! સંકટકાળે મારી દેહ-પ્રકટિ એવા તે રુદ્ર જ ઉપાસ્ય છે.

Verse 14

त्वां यस्समाश्रितो नूनं मामेव स समाश्रितः । अंतरं यश्च जानाति निरये पतति ध्रुवम्

જે નિશ્ચયપૂર્વક તારો આશ્રય લે છે, તે મારો જ આશ્રય લે છે. અને જે તારા અને મારા વચ્ચે ભેદ માને છે, તે નિશ્ચિત નરકમાં પડે છે.

Verse 15

आयुर्बलं शृणुष्वाद्य त्रिदेवानां विशेषतः । संदेहोऽत्र न कर्त्तव्यो ब्रह्मविष्णु हरात्मनाम्

હવે વિશેષરૂપે ત્રિદેવોના આયુષ્ય અને બળ સાંભળો. જેમનું આત્મતત્ત્વ બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને હર (શિવ) છે, તેમના વિષે અહીં કોઈ સંદેહ ન કરવો.

Verse 16

चतुर्युगसहस्राणि ब्रह्मणो दिनमुच्यते । रात्रिश्च तावती तस्य मानमेतत्क्रमेण ह

ચાર યુગોના સહસ્ર સમૂહને બ્રહ્માનો એક દિવસ કહેવાય છે; અને એટલાં જ પ્રમાણની તેની રાત્રિ પણ છે. આ રીતે સમયમાનનો ક્રમ ઉપદેશવામાં આવ્યો છે.

Verse 17

तेषां त्रिंशद्दिनेर्मासो द्वादशैस्तैश्च वत्सरः । शतवर्षप्रमाणेन ब्रह्मायुः परिकीर्तितम्

તેમના એવા ત્રીસ દિવસોનો એક માસ, અને એવા બાર માસોનો એક વર્ષ. એવા સો વર્ષના પ્રમાણથી બ્રહ્માનું આયુષ્ય ઘોષિત થયું છે.

Verse 18

ब्रह्मणो वर्षमात्रेण दिनं वैष्णवमुच्यते । सोऽपि वर्षशतं यावदात्ममानेन जीवति

બ્રહ્માનું એક વર્ષ વૈષ્ણવનું એક દિવસ કહેવાય છે. અને વિષ્ણુ પણ પોતાના સમયમાન મુજબ એવા સો વર્ષ સુધી જીવિત રહે છે.

Verse 19

वैष्णवेन तु वर्षेण दिनं रौद्रं भवेद्ध्रुवम् । हरो वर्षशते याते नररूपेण संस्थितः

પરંતુ વૈષ્ણવના એક વર્ષથી નિશ્ચિતપણે એક રૌદ્ર-દિન માપવામાં આવે છે. સો વર્ષ વીતી જાય ત્યારે હર (શિવ) નરરૂપે પ્રતિષ્ઠિત થાય છે.

Verse 20

यावदुच्छ्वसितं वक्त्रे सदाशिवसमुद्भवम् । पश्चाच्छक्तिं समभ्येति यावन्निश्वसितं भवेत्

સદાશિવથી ઉત્પન્ન થયેલો ઉચ્છ્વાસ જેટલો સમય મુખમાં પ્રવેશે છે, ત્યારબાદ તે શક્તિ સુધી પહોંચે છે; અને નિશ્વાસ બહાર નીકળે ત્યાં સુધી તે પ્રવાહિત રહે છે.

Verse 21

निःश्वासोच्छ्वसितानां च सर्वेषामेव देहिनाम् । ब्रह्मविष्णुहराणां च गंधर्वोरगरक्षसाम्

સમસ્ત દેહધારીઓના નિશ્વાસ-ઉચ્છ્વાસ, તેમજ બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને હર (શિવ) ના પણ; અને ગંધર્વ, ઉરગ (નાગ) તથા રાક્ષસોના પણ—(બધું પરમેશ્વરની આજ્ઞાશક્તિથી ચાલે છે).

Verse 22

एकविंशसहस्राणि शतैः षड्भिश्शतानि च । अहोरात्राणि चोक्तानि प्रमाणं सुरसत्तमौ

હે દેવશ્રેષ્ઠ, પ્રમાણ એમ જણાવાયું છે—એકવીસ હજાર અને છસો અહોરાત્ર (દિવસ-રાત) ચક્રો.

Verse 23

षड्भिच्छवासनिश्वासैः पलमेकं प्रवर्तितम् । घटी षष्टि पलाः प्रोक्ता सा षष्ट्या च दिनं निशा

છ શ્વાસ-નિશ્વાસથી એક ‘પલ’ ગણાય છે. સાઠ પલને એક ‘ઘટી’ કહે છે; અને સાઠ ઘટીથી દિવસ-રાત બને છે॥

Verse 24

निश्वासोच्छ्वासितानां च परिसंख्या न विद्यते । सदाशिवसमुत्थानमेतस्मात्सोऽक्षयः स्मृतः

નિશ્વાસ-ઉચ્છ્વાસની કોઈ નિશ્ચિત ગણતરી નથી. આમાંથી સદાશિવનું પ્રાકટ્ય થાય છે; તેથી તેઓ ‘અક્ષય’ તરીકે સ્મરાય છે॥

Verse 25

इत्थं रूपं त्वया तावद्रक्षणीयं ममाज्ञया । तावत्सृष्टेश्च कार्यं वै कर्तव्यं विविधैर्गुणैः

આ રીતે મારી આજ્ઞાથી હમણાં માટે તું આ રૂપનું રક્ષણ કર. ત્યાં સુધી સૃષ્ટિનું કાર્ય પણ નિશ્ચયે વિવિધ ગુણોથી યુક્ત કરીને કરવાનું છે.

Verse 26

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचश्शंभोर्मया च भगवान्हरिः । प्रणिपत्य च विश्वेशं प्राह मंदतरं वशी

બ્રહ્માએ કહ્યું—શંભુના વચનો આમ સાંભળી, હું અને ભગવાન હરિ વિશ્વેશ્વરને પ્રણામ કરી નમ્યા. ત્યારબાદ તે સંયમી (હરિ) અતિ મૃદુ સ્વરે બોલ્યો.

Verse 27

विष्णुरुवाच । शंकर श्रूयतामेतत्कृपासिंधो जगत्पते । सर्वमेतत्करिष्यामि भवदाज्ञावशानुगः

વિષ્ણુએ કહ્યું—હે શંકર, હે કૃપાસિંધુ, હે જગત્પતે, આ સાંભળો. તમારી આજ્ઞાના અધિન રહીને હું આ બધું નિશ્ચયે કરીશ.

Verse 28

मम ध्येयस्सदा त्वं च भविष्यसि न चान्यथा । भवतस्सर्वसामर्थ्यं लब्धं चैव पुरा मया

તું જ સદા મારા ધ્યાનનું એકમાત્ર ધ્યેય રહેશે, અન્યથા નહીં. અને તારા પાસેથી જ મેં પૂર્વે જ સર્વ સામર્થ્ય અને શક્તિ પ્રાપ્ત કરી છે।

Verse 29

क्षणमात्रमपि स्वामिंस्तव ध्यानं परं मम । चेतसो दूरतो नैव निर्गच्छतु कदाचन

હે સ્વામી! ક્ષણમાત્ર પણ તમારું પરમ ધ્યાન—મારું પરમ આશ્રય—મારા ચિત્તથી કદી દૂર ન જાય।

Verse 30

मम भक्तश्च यः स्वामिंस्तव निंदा करिष्यति । तस्य वै निरये वासं प्रयच्छ नियतं ध्रुवम्

હે સ્વામી! જે કોઈ (પોતાને) મારો ભક્ત કહીને પણ તમારી નિંદા કરે, તેને નિશ્ચિતપણે નરકમાં સ્થિર નિવાસ આપો।

Verse 31

त्वद्भक्तो यो भवेत्स्वामिन्मम प्रियतरो हि सः । एवं वै यो विजानाति तस्य मुक्तिर्न दुर्लभा

હે સ્વામી! જે તમારો ભક્ત બને છે, તે જ મને સર્વથી વધુ પ્રિય છે. આ તત્ત્વ જે જાણે છે, તેના માટે મુક્તિ દુર્લભ નથી।

Verse 32

महिमा च मदीयोद्य वर्द्धितो भवता ध्रुवम् । कदाचिदगुणश्चैव जायते क्षम्यतामिति

નિશ્ચયે આજે તમારા દ્વારા મારી મહિમા વધારી છે. છતાં ક્યારેક કોઈ દોષ થાય છે—કૃપા કરીને ક્ષમા કરશો।

Verse 33

ब्रह्मोवाच । तदा शंभुस्तदीयं हि श्रुत्वा वचनमुत्तमम् । उवाच विष्णुं सुप्रीत्या क्षम्या तेऽगुणता मया

બ્રહ્માએ કહ્યું—ત્યારે શંભુએ તેનું ઉત્તમ વચન સાંભળી, અત્યંત પ્રીતિથી વિષ્ણુને કહ્યું—“મારા દ્વારા જે કોઈ અવિવેક અથવા ખામી થઈ હોય, તે ક્ષમા કરશો.”

Verse 34

एवमुक्त्वा हरिं नौ स कराभ्यां परमेश्वरः । पस्पर्श सकलांगेषु कृपया तु कृपानिधिः

એમ કહી કરુણાનિધિ પરમેશ્વરે પોતાની બન્ને હાથે કૃપાવશ હરિના સર્વ અંગોને સ્પર્શ કર્યા।

Verse 35

आदिश्य विविधान्धर्मान्सर्वदुःखहरो हरः । ददौ वराननेकांश्चावयोर्हितचिकीर्षया

સર્વ દુઃખ હરનાર હરએ વિવિધ ધર્મોનું ઉપદેશ આપી, આપણાં બન્નેનું હિત કરવા ઇચ્છાથી અનેક વરદાન પણ આપ્યાં।

Verse 36

ततस्स भगवाञ्छंभुः कृपया भक्तवत्सलः । दृष्टया संपश्यतो शीघ्रं तत्रैवांतरधीयतः

પછી કૃપાવશ ભક્તવત્સલ ભગવાન શંભુ, તેઓ જોતા જોતાં એ જ સ્થાને ઝડપથી અંતર્ધાન થયા।

Verse 37

तदा प्रकृति लोकेऽस्मिंल्लिंगपूजाविधिः स्मृतः । लिंगे प्रतिष्ठितश्शंभुर्भुक्तिमुक्तिप्रदायकः

ત્યારે આ પ્રકૃતિ-લોકમાં લિંગપૂજાની વિધિ સ્થાપિત થઈ; લિંગમાં પ્રતિષ્ઠિત શંભુ ભુક્તિ અને મુક્તિ બન્ને આપે છે।

Verse 38

लिंगवेदिर्महादेवी लिंगं साक्षान्महेश्वरः । लयनाल्लिंगमित्युक्तं तत्रैव निखिलं जगत्

લિંગવેદી મહાદેવી (શક્તિ) છે અને લિંગ સ્વયં સాక్షાત્ મહેશ્વર છે. લયનું સ્થાન હોવાથી તેને ‘લિંગ’ કહે છે; એ જ તત્ત્વમાં સમગ્ર જગત્ સમાયેલું અને લય પામે છે.

Verse 39

यस्तु लैंगं पठेन्नित्यमाख्यानं लिंगसन्निधौ । षण्मासाच्छिवरूपो वै नात्र कार्या विचारणा

જે લિંગની સન્નિધિમાં લિંગ-આખ્યાનનું નિત્ય પાઠ કરે છે, તે છ માસમાં નિશ્ચયે શિવરૂપ બને છે; તેમાં વિચારની જરૂર નથી.

Verse 40

यस्तु लिंगसमीपे तु कार्यं किंचित्करोति च । तस्य पुण्यफलं वक्तुं न शक्नोमि महामुने

હે મહામુને! જે શિવલિંગની નજીક અતિ નાનકડું કાર્ય પણ—સેવા, અર્પણ કે ધર્મકર્મ—કરે છે, તેના પુણ્યફળનું વર્ણન હું કરી શકતો નથી.