मुनिप्रश्नवर्णनम् (Description of the Sages’ Questions)

Verse 1

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां प्रथमखंडे सृष्ट्युपाख्याने मुनिप्रश्नवर्णनो नाम प्रथमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીશિવ મહાપુરાણના દ્વિતીય વિભાગ ‘રુદ્રસંહિતા’ના પ્રથમ ખંડ ‘સૃષ્ટ્યુપાખ્યાન’માં ‘મુનિઓના પ્રશ્નોનું વર્ણન’ નામે પ્રથમ અધ્યાય છે.

Verse 2

वन्दे शिवन्तम्प्रकृतेरनादिम्प्रशान्तमेकम्पुरुषोत्तमं हि । स्वमायया कृत्स्नमिदं हि सृष्ट्वा नभोवदन्तर्बहिरास्थितो यः

હું તે મંગલમય શિવને વંદન કરું છું—જે પ્રકૃતિથી પણ પૂર્વે અનાદિ, પરમ શાંત, એકમાત્ર પુરુષોત્તમ છે; જેમણે પોતાની માયાથી આ સમગ્ર જગત સર્જ્યું અને જે આકાશની જેમ સર્વના અંદર-બહાર સ્થિત છે.

Verse 3

वन्देतरस्थं निजगूढरूपं शिवंस्वतस्स्रष्टुमिदम्विचष्टे । जगन्ति नित्यम्परितो भ्रमंति यत्सन्निधौ चुम्बकलोहवत्तम्

હું તે શિવને વંદન કરું છું—જે પરાત્પર સ્થિત છે, જેમનું પોતાનું સ્વરૂપ ગૂઢ છે; જે સ્વભાવથી જ આ પ્રપંચને પ્રગટ કરવા ઇચ્છે છે. જેમની સન્નિધિમાં સર્વ જગત નિત્ય પરિભ્રમણ કરે છે—જેમ ચુંબક પાસે લોખંડ આકર્ષાય છે.

Verse 4

व्यास उवाच । जगतः पितरं शम्भुञ्जगतो मातरं शिवाम् । तत्पुत्रश्च गणाधीशन्नत्वैतद्वर्णयामहे

વ્યાસે કહ્યું—જગતના પિતા શંભુને, જગતની માતા શિવાને, તથા તેમના પુત્ર ગણાધીશને નમસ્કાર કરીને, હવે અમે આ પવિત્ર વર્ણન રજૂ કરીશું.

Verse 5

एकदा मुनयस्सर्वे नैमिषारण्य वासिनः । पप्रच्छुर्वरया भक्त्या सूतन्ते शौनकादयः

એક વખત નૈમિષારણ્યમાં વસતા શૌનક આદિ સર્વ મુનિઓએ ઉત્તમ ભક્તિથી, હે સૂત, તમને શ્રદ્ધાપૂર્વક પ્રશ્ન કર્યો.

Verse 6

ऋषय ऊचुः । विद्येश्वरसंहितायाः श्रुता सा सत्कथा शुभा । साध्यसाधनखंडा ख्या रम्याद्या भक्तवत्सला

ઋષિઓએ કહ્યું—અમે વિદ્યેશ્વરસંહિતાની તે શુભ અને પવિત્ર સત્કથા સાંભળી છે, જે ‘સાધ્ય-સાધન ખંડ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે. તે આરંભથી જ રમ્ય છે અને ભક્તવત્સલ છે.

Verse 7

सूत सूत महाभाग चिरञ्जीव सुखी भव । यच्छ्रावयसि नस्तात शांकरीं परमां कथाम्

હે સૂત, હે મહાભાગ્યવાન! તું ચિરંજીવી અને સુખી થા. હે તાત, કારણ કે તું અમને શાંકરી—પરમ પવિત્ર કથા—શ્રવણ કરાવે છે.

Verse 8

पिबन्तस्त्वन्मुखाम्भोजच्युतं ज्ञानामृतम्वयम् । अवितृप्ताः पुनः किंचित्प्रष्टुमिच्छामहेऽनघ

અમે તમારા મુખકમળમાંથી ઝરતું જ્ઞાનામૃત પી રહ્યા છીએ, છતાં તૃપ્ત થતા નથી. હે નિષ્પાપ, અમે હજી થોડું વધુ પૂછવા ઇચ્છીએ છીએ.

Verse 9

व्यासप्रसादात्सर्वज्ञो प्राप्तोऽसि कृतकृत्यताम् । नाज्ञातम्विद्यते किंचिद्भूतं भब्यं भवच्च यत्

વ્યાસના પ્રસાદથી તમે સર્વજ્ઞ બન્યા છો અને કૃતકૃત્ય અવસ્થાને પ્રાપ્ત થયા છો. ભૂત, ભવ્ય અને વર્તમાન—તમારા માટે કશું અજ્ઞાત નથી.

Verse 10

गुरोर्व्यासस्य सद्भक्त्या समासाद्य कृपां पराम् । सर्वं ज्ञातं विशेषेण सर्वं सार्थं कृतं जनुः

ગુરુ વ્યાસ પ્રત્યેની સદ્ભક્તિથી તેમની પરમ કૃપા પ્રાપ્ત કરીને તમે વિશેષ રીતે સર્વ જાણ્યું છે, અને આ માનવ જન્મને સંપૂર્ણ રીતે સાર્થક કર્યો છે.

Verse 11

इदानीं कथय प्राज्ञ शिवरूपमनुत्तमम् । दिव्यानि वै चरित्राणि शिवयोरप्यशेषतः

હવે, હે પ્રાજ્ઞ, ભગવાન શિવના અનુત્તમ સ્વરૂપનું વર્ણન કર; અને શિવ તથા તેમની શક્તિ—બન્નેના દિવ્ય ચરિત્રો પણ કશું બાકી ન રાખીને સંપૂર્ણ કહો।

Verse 12

अगुणो गुणतां याति कथं लोके महेश्वरः । शिवतत्त्वं वयं सर्वे न जानीमो विचारतः

જે ખરેખર ગુણાતીત છે, તે મહેશ્વરને આ લોકમાં ગુણવાળો કેમ કહેવાય છે? અમે સૌ વિચારતાં પણ શિવતત્ત્વને યથાર્થ રીતે જાણતા નથી।

Verse 13

सृष्टेः पूर्वं कथं शंभुस्स्वरूपेणावतिष्ठते । सृष्टिमध्ये स हि कथं क्रीडन्संवर्त्तते प्रभुः

સૃષ્ટિ પહેલાં શંભુ પોતાના સ્વરૂપમાં કેવી રીતે સ્થિત રહે છે? અને સૃષ્ટિ વચ્ચે એ જ પ્રભુ દિવ્ય લીલા રૂપે ક્રીડા કરતાં કરતાં સંહાર કેવી રીતે કરે છે?

Verse 14

तदन्ते च कथन्देवस्स तिष्ठति महेश्वरः । कथम्प्रसन्नतां याति शंकरो लोकशंकरः

અને તેના અંતે તે દેવ મહેશ્વર કેવી રીતે સ્થિત રહે છે? તથા લોકકલ્યાણકર્તા શંકર કેવી રીતે પ્રસન્ન થાય છે?

Verse 15

स प्रसन्नो महेशानः किं प्रयच्छति सत्फलम् । स्वभक्तेभ्यः परेभ्यश्च तत्सर्वं कथयस्व नः

મહેશાન પ્રસન્ન થાય ત્યારે પોતાના ભક્તોને અને અન્ય લોકોને પણ કયું સત્ય અને શુભ ફળ આપે છે? તે બધું અમને કહો।

Verse 16

सद्यः प्रसन्नो भगवान्भवतीत्यनुशश्रुम । भक्तप्रयासं स महान्न पश्यति दयापरः

અમે સાંભળ્યું છે કે ભક્તિપૂર્વક શરણ આવતાં જ ભગવાન્ ભવ (શિવ) તરત પ્રસન્ન થાય છે. દયાપર તે મહાન પ્રભુ ભક્તના પ્રયત્ન અને કષ્ટને પણ ગણતા નથી.

Verse 17

ब्रह्माविष्णुर्महेशश्च त्रयो देवाश्शिवांगजाः । महेशस्तत्र पूर्णांशस्स्वयमेव शिवोऽपरः

બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ—આ ત્રણેય દેવો શિવના અંગજ છે. પરંતુ તેમામાં મહેશ પૂર્ણાંશ છે; તે સాక్షાત્ શિવ જ છે, શિવથી ભિન્ન નથી.

Verse 18

तस्याविर्भावमाख्याहि चरितानि विशेषतः । उमाविर्भावमाख्याहि तद्विवाहं तथा प्रभो

હે પ્રભુ, તેમના દિવ્ય અવિર્ભાવ અને પવિત્ર ચરિત્રો વિશેષ રીતે વિસ્તારે કહી આપો. તેમજ ઉમાના અવિર્ભાવ અને તેમના વિવાહની કથા પણ વર્ણવો.

Verse 19

तद्गार्हस्थ्यं विशेषेण तथा लीलाः परा अपि । एतत्सर्वं तदन्यच्च कथनीयं त्वयाऽनघ

તેમના ગૃહસ્થજીવનનું વિશેષ રીતે અને તેમની પરમ દિવ્ય લીલાઓનું પણ વર્ણન કરો. હે નિષ્પાપ, આ બધું અને આ સંબંધિત બીજું બધું પણ તમારે કહેવું જોઈએ.

Verse 20

व्यास उवाच । इति पृष्टस्तदा तैस्तु सूतो हर्षसमन्वितः । स्मृत्वा शंभुपदांभोजम्प्रत्युवाच मुनीश्वरान्

વ્યાસે કહ્યું: આ રીતે તેઓએ પૂછતાં સૂત હર્ષથી ભરાઈ ગયા. શંભુ (શિવ)ના ચરણકમળોનું સ્મરણ કરીને તેમણે તે મુનીશ્વરોને ઉત્તર આપ્યો.

Verse 21

सूत उवाच । सम्यक्पृष्टं भवद्भिश्च धन्या यूयं मुनीश्वराः । सदाशिवकथायां वो यज्जाता नैष्ठिकी मतिः

સૂત બોલ્યા—તમારું પ્રશ્ન કરવું સર્વથા યોગ્ય છે. હે મુનીશ્વરો! તમે ધન્ય છો, કારણ કે સદાશિવકથામાં તમારામાં નિષ્ઠાપૂર્વકની એકાગ્ર બુદ્ધિ ઉત્પન્ન થઈ છે।

Verse 22

सदाशिवकथाप्रश्नः पुरुषांस्त्रीन्पुनाति हि । वक्तारं पृच्छकं श्रोतॄञ्जाह्नवीसलिलं यथा

સદાશિવકથા વિષે પૂછાયેલો પ્રશ્ન સ્ત્રી-પુરુષ ભેદ વિના ત્રણેયને પવિત્ર કરે છે—વક્તા, પ્રશ્નકર્તા અને શ્રોતાઓને—જેમ જાહ્નવી (ગંગા)નું જળ પવિત્ર કરે છે।

Verse 23

शंभोर्गुणानुवादात्को विरज्येत पुमान्द्विजाः । विना पशुघ्नं त्रिविधजनानन्दकरात्सदा

હે દ્વિજોય! શંભુના ગુણાનુવાદ (કીર્તન)થી કોણ વિરક્ત થઈ શકે? પશુઘ્ન—જે સદા ત્રિવિધ જનને આનંદ આપે છે—તેમના સિવાય સર્વકાળ એવો હર્ષ આપનાર બીજો કોણ છે?

Verse 24

गीयमानो वितृष्णैश्च भवरोगौषधोऽपि हि । मनःश्रोत्राभिरामश्च यत्तस्सर्वार्थदस्स वै

વિતૃષ્ણ લોકો દ્વારા ગવાય ત્યારે તે ખરેખર ભવ-રોગની ઔષધિ બને છે. મન અને કાનને રમણિય લાગે છે, તેથી તે જ નિશ્ચયે સર્વ પુરુષાર્થ આપનાર છે।

Verse 25

कथयामि यथाबुद्धि भवत्प्रश्नानुसारतः । शिवलीलां प्रयत्नेन द्विजास्तां शृणुतादरात्

તમારા પ્રશ્નાનુસાર, મારી બુદ્ધિ પ્રમાણે હું શિવની દિવ્ય લીલા કહું છું. હે દ્વિજ મુનિઓ, તેને પ્રયત્નપૂર્વક અને શ્રદ્ધાથી સાંભળો.

Verse 26

भवद्भिः पृच्छ्यते यद्वत्तत्तथा नारदेन वै । पृष्टं पित्रे प्रेरितेन हरिणा शिवरूपिणा

તમે જેમ હવે પૂછો છો, તેમ જ નારદે પણ નિશ્ચયે પૂછ્યું હતું—પિતાની પ્રેરણાથી—શિવરૂપ ધારણ કરેલા હરિને.

Verse 27

ब्रह्मा श्रुत्वा सुतवचश्शिवभक्तः प्रसन्नधीः । जगौ शिवयशः प्रीत्या हर्षयन्मुनिसत्तमम्

પુત્રના વચન સાંભળી, શિવભક્ત અને પ્રસન્નબુદ્ધિ બ્રહ્માએ પ્રેમાનંદથી ભગવાન શિવનું યશોગાન કર્યું અને તે શ્રેષ્ઠ મુનિને હર્ષિત કર્યો.

Verse 28

व्यास । सूतोक्तमिति तद्वाक्यमाकर्ण्य द्विजसत्तमाः । पप्रच्छुस्तत्सुसंवादं कुतूहलसमन्विताः

વ્યાસે કહ્યું—‘આ સૂતનું વચન છે’ એમ સાંભળી શ્રેષ્ઠ દ્વિજ ઋષિઓ કૌતૂહલથી ભરાઈ ગયા અને તે ઉત્તમ, મંગલ સંવાદને વિસ્તારે જાણવા ફરી પૂછવા લાગ્યા।

Verse 29

ऋषय ऊचुः । सूत सूत महाभाग शैवोत्तम महामते । श्रुत्वा तव वचो रम्यं चेतो नस्सकुतूहलम्

ઋષિઓએ કહ્યું—હે સૂત, હે સૂત! મહાભાગ, શૈવોમાં શ્રેષ્ઠ, મહામતિ! તારા રમ્ય વચનો સાંભળી અમારા ચિત્તમાં વધુ જાણવા કૌતૂહલ જાગ્યું છે।

Verse 30

कदा बभूव सुखकृद्विधिनारदयोर्महान् । संवादो यत्र गिरिशसु लीला भवमोचिनी

વિધિ (બ્રહ્મા) અને નારદનો તે મહાન, સુખદ સંવાદ ક્યારે થયો—જ્યાં ગિરીશ (ભગવાન શિવ)ની ભવબંધન-મોચક દિવ્ય લીલાનું વર્ણન થયું?

Verse 31

विधिनारदसंवादपूर्वकं शांकरं यशः । ब्रूहि नस्तात तत्प्रीत्या तत्तत्प्रश्नानुसारतः

હે તાત! વિધાતા બ્રહ્મા અને નારદના સંવાદ મુજબ જે શંકરનું યશ વર્ણિત છે, તે અમારે પ્રત્યે પ્રેમથી કહો; અને અમારા પ્રશ્નાનુસાર તત્તત્ રીતે ઉત્તર આપો।

Verse 32

इत्याकर्ण्य वचस्तेषां मुनीनां भावितात्मनाम् । सूतः प्रोवाच सुप्रीतस्तत्संवादानुसारतः

તે ભાવિતાત્મા મુનિઓના વચનો આ રીતે સાંભળી, સૂત અત્યંત પ્રસન્ન થયો અને તે સંવાદના ક્રમ અનુસાર બોલવા લાગ્યો।