स्वप्नवर्णनपूर्वकं संक्षेपशिवचरितवर्णनम् / Dream-Portents and a Concise Account of Śiva’s Career

Verse 1

नारद उवाच । विधे तात त्वया शैववर प्राज्ञाद्भुता कथा । वर्णिता करुणां कृत्वा प्रीतिर्मे वर्द्धिताधिकम्

નારદ બોલ્યા—હે વિધાતા (બ્રહ્મા), હે તાત! કરુણા કરીને તમે શૈવ-પ્રજ્ઞાથી સમૃદ્ધ એવી ઉત્તમ અને અદ્ભુત કથા મને વર્ણવી. તેને સાંભળતાં મારી ભક્તિ અને પ્રેમભરી શ્રદ્ધા વધુ વધીને ગઈ.

Verse 2

विधे गते स्वकं धाम मयि वै दिव्यदर्शगे । ततः किमभवत्तात कृपया तद्वदाधुना

હે વિધે! તમે તમારા ધામે ગયા પછી અને મને દિવ્યદર્શન પ્રાપ્ત થયા પછી, ત્યારબાદ શું બન્યું, તાત? કૃપા કરીને તે હવે કહો.

Verse 3

ब्रह्मोवाच । गते त्वयि मुने स्वर्गे कियत्काले गते सति । मेना प्राप्येकदा शैलनिकटं प्रणनाम सा

બ્રહ્મા બોલ્યા—હે મુને! તું સ્વર્ગે ગયો પછી થોડો સમય વીતી ગયો ત્યારે, મેના એક વાર પર્વતની નજીક આવી અને પ્રણામ કર્યો.

Verse 4

स्थित्वा सविनयम्प्राह स्वनाथं गिरिकामिनी । तत्र शैलाधिनाथं सा प्राणप्रियसुता सती

એ ગિરિકામિની વિનયપૂર્વક ઊભી રહી પોતાના નાથને બોલી. ત્યાં સતી—પ્રાણ સમાન પ્રિય પુત્રી—પર્વતાધિનાથને સંબોધી.

Verse 5

मेनोवाच । मुनिवाक्यं न बुद्धं मे सम्यङ् नारीस्वभावतः । विवाहं कुरु कन्यायास्सुन्दरेण वरेण ह

મેના બોલી—સ્ત્રીસ્વભાવને કારણે હું મુનિના વચનને સમ્યક રીતે સમજી શકી નથી. તેથી મારી કન્યાનો વિવાહ સુંદર અને યોગ્ય સદ્વર સાથે કરાવો.

Verse 6

सर्वथा हि भवेत्तत्रोद्वाहोऽपूर्वसुखावहः । वरश्च गिरिजायास्तु सुलक्षणकुलोद्भवः

સર્વ રીતે ત્યાંનો તે વિવાહ નિશ્ચયે અપૂર્વ સુખ આપનાર થશે. અને ગિરિજાનો વર શુભલક્ષણોથી યુક્ત તથા ઉત્તમ કુળમાં જન્મેલો હશે.

Verse 7

प्राणप्रिया सुता मे हि सुखिता स्याद्यथा प्रिय । सद्वरं प्राप्य सुप्रीता तथा कुरु नमोऽस्तु ते

હે પ્રિય, મારી પ્રાણપ્રિય પુત્રી જેમ સુખી થાય તેમ કરો. સદ્વર પ્રાપ્ત કરીને તે સંપૂર્ણ પ્રસન્ન થાય—તમને નમસ્કાર છે.

Verse 8

ब्रह्मोवाच । इत्युक्ताश्रुमुखी मेना पत्यंघ्र्योः पतिता तदा । तामुत्थाप्य गिरिः प्राह यथावत्प्रज्ञसत्तमः

બ્રહ્માએ કહ્યું—આ રીતે કહ્યા પછી આંસુભીંજાયેલા મુખવાળી મેના ત્યારે પતિના ચરણોમાં પડી ગઈ. તેને ઊભી કરાવી, પ્રજ્ઞાવાનોમાં શ્રેષ્ઠ પર્વતરાજ (હિમાલય) યથાવત રીતે તેને બોલ્યો.

Verse 9

हिमालय उवाच । शृणु त्वं मेनके देवि यथार्थं वच्मि तत्त्वतः । भ्रमं त्यज मुनेर्वाक्यं वितथं न कदाचन

હિમાલય બોલ્યો—હે દેવી મેનકે, સાંભળ; હું તત્ત્વથી યથાર્થ કહું છું. ભ્રમ ત્યજી દે; મુનિનું વચન કદી અસત્ય નથી.

Verse 10

यदि स्नेहः सुतायास्ते सुतां शिक्षय सादरम् । तपः कुर्याच्छंकरस्य सा भक्त्या स्थिरचेतसा

જો તને તારી પુત્રી પ્રત્યે સ્નેહ હોય, તો તેને આદરપૂર્વક શીખવ—તે સ્થિરચિત્તે ભક્તિથી શંકરની તપસ્યા-ઉપાસના કરે।

Verse 11

चेत्प्रसन्नः शिवः काल्याः पाणिं गृह्णाति मेनके । सर्वं भूयाच्छुभं नश्येन्नारदोक्तममंगलम्

હે મેનકે, જો શિવ કાળી પર પ્રસન્ન થઈ તેના પાણિગ્રહણ કરે, તો સર્વે શુભ થશે અને નારદે કહેલું અમંગળ નષ્ટ થશે।

Verse 12

अमंगलानि सर्वाणि मंगलानि सदाशिवे । तस्मात्सुतां शिवप्राप्त्यै तपसे शिक्षय द्रुतम्

સદાશિવમાં સર્વ અમંગળ નાશ પામે છે અને સર્વ મંગળ ત્યાં જ નિવાસ કરે છે. તેથી શિવપ્રાપ્તિ માટે તારી પુત્રીને શીઘ્ર તપસ્યામાં શિક્ષિત કર।

Verse 13

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य गिरेर्वाक्यं मेना प्रीततराऽभवत् । सुतोपकंठमगमदुपदेष्टुं तदोरुचिम्

બ્રહ્માએ કહ્યું—હિમાલયના વચન સાંભળી મેના વધુ પ્રસન્ન થઈ. પછી તે પુત્રી પાસે જઈ તેના તે ઉત્તમ સંકલ્પ વિષે ઉપદેશ આપવા લાગી।

Verse 14

सुताङ्गं सुकुमारं हि दृष्ट्वातीवाथ मेनका । विव्यथे नेत्रयुग्मे चाश्रुपूर्णेऽभवतां द्रुतम्

પોતાની પુત્રીના કોમળ, સુકુમાર અંગોને જોઈ મેનકા અત્યંત વ્યાકુળ થઈ; તેના બંને નેત્રો પીડિત થઈ તરત જ અશ્રુથી ભરાઈ ગયા।

Verse 15

अथ सा कालिका देवी सर्वज्ञा परमेश्वरी । उवाच जननीं सद्यः समाश्वास्य पुनः पुनः

ત્યારે સર્વજ્ઞા પરમેશ્વરી દેવી કાલિકાએ માતાને વારંવાર આશ્વાસન આપી તરત જ કહ્યું।

Verse 17

पार्वत्युवाच । मातश्शृणु महाप्राज्ञेऽद्यतने ऽजमुहूर्तके । रात्रौ दृष्टो मया स्वप्नस्तं वदामि कृपां कुरु

પાર્વતીએ કહ્યું—માતા, સાંભળો. હે મહાપ્રાજ્ઞે! આજે અજમુહૂર્તે, રાત્રે મેં એક સ્વપ્ન જોયું છે; તે કહું છું, કૃપા કરો।

Verse 18

विप्रश्चैव तपस्वी मां सदयः प्रीतिपूर्वकम् । उपादिदेश सुतपः कर्तुं मातश्शिवस्य वै

માતા, તે દયાળુ તપસ્વી વિપ્રે સ્નેહપૂર્વક મને ઉપદેશ આપ્યો કે શિવપ્રાપ્તિ માટે ઘોર તપ કરું।

Verse 19

ब्रह्मोवाच । तच्छ्रुत्वा मेनका शीघ्रं पतिमाहूय तत्र च । तत्स्वप्नं कथयामास सुता दृष्टमशेषतः

બ્રહ્માએ કહ્યું—આ સાંભળીને મેનકાએ તરત જ પોતાના પતિને ત્યાં બોલાવ્યો અને પછી પુત્રીએ જોયેલું સમગ્ર સ્વપ્ન સંપૂર્ણ રીતે તેમને કહી સંભળાવ્યું।

Verse 20

सुतास्वप्नमथाकर्ण्य मेनकातो गिरीश्वरः । उवाच परमप्रीतः प्रियां सम्बोधयन्गिरा

મેનકાથી પુત્રીનું સ્વપ્ન સાંભળી પર્વતરાજ હિમાલય પરમ પ્રસન્ન થયા અને સ્નેહભરી વાણીથી પ્રિય પત્નીને સંબોધી બોલ્યા।

Verse 21

गिरीश्वर उवाच । हे प्रियेऽपररात्रान्ते स्वप्नो दृष्टो मयापि हि । तं शृणु त्वं महाप्रीत्या वच्म्यहं तं समादरात्

ગિરીશ્વરે કહ્યું—હે પ્રિયે, રાત્રિના અંત ભાગે મેં પણ ખરેખર એક સ્વપ્ન જોયું છે. તું તેને મહા આનંદથી સાંભળ; હું તેને આદરપૂર્વક કહું છું।

Verse 22

एकस्तपस्वी परमो नारदोक्तवरां गधृक् । पुरोपकंठं सुप्रीत्या तपः कर्तुं समागतः

નારદે કહેલા વર પ્રાપ્ત કરનાર એક પરમ તપસ્વી, મહા પ્રસન્નતાથી નગરના ઉપકંઠે તપ કરવા આવી પહોંચ્યો।

Verse 23

गृहीत्वा स्वसुतां तत्रागमं प्रीततरोप्यहम् । मया ज्ञातस्स वै शम्भुर्नारदो क्तवरः प्रभुः

ત્યાંથી મારી પુત્રીને લઈને હું વધુ આનંદિત થઈ પાછો ફર્યો. ત્યારે મને સમજાયું કે નારદનું વચન સત્ય હતું—એ જ ભગવાન શંભુ પરમ સ્વામી છે.

Verse 24

सेवार्थं तस्य तनयामुपदिश्य तपस्विनः तं । वै प्रार्थितवांस्तस्यां न तदांगीचकार सः

સેવા માટે તે તપસ્વીએ તેને તે ઋષિની પુત્રીનું સૂચન કર્યું. તેણે તેણીને વરવા પ્રાર્થના કરી, પરંતુ તે સમયે તેણીએ તેને સ્વીકાર્યો નહીં.

Verse 25

अभूद्विवादस्तुमहान्सांख्यवेदान्तसंमतः । ततस्तदाज्ञया तत्र संस्थितासीत्सुता मम

પછી સાંખ્ય અને વેદાંત—બન્નેને માન્ય એવા તર્કવાળો એક મહાન વિવાદ ઊભો થયો. ત્યારબાદ તેની આજ્ઞાથી મારી પુત્રી ત્યાં જ સ્થિર રહી.

Verse 26

निधाय हृदि तं कामं सिषेवे भक्तितश्च सा । इति दृष्टं मया स्वप्नं प्रोक्तवांस्ते वरानने

તે ઇચ્છાને હૃદયમાં ધારણ કરીને તેણીએ ભક્તિપૂર્વક સેવા-પૂજા કરી. હે સુમુખી, મેં જોયેલું સ્વપ્ન તને કહી દીધું છે.

Verse 27

ततो मेने कियत्कालं परीक्ष्यं तत्फलं प्रिये । योग्यमस्तीदमेवेह बुध्यस्व त्वं मम ध्रुवम्

પછી, હે પ્રિયે, થોડો સમય વિચાર કરીને અને તેના ફળની તપાસ કરીને મેં નક્કી કર્યું—‘અહીં આ જ સર્વથા યોગ્ય છે.’ આને મારો અડગ નિર્ણય જાણો.

Verse 28

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा गिरिराजश्च मेनका वै मुनीश्वर । सन्तस्थतुः परीक्षन्तीं तत्फलं शुद्धचेतसौ

બ્રહ્માએ કહ્યું—હે મુનિશ્રેષ્ઠ! આમ કહી ગિરિરાજ હિમવાન અને મેનકા શુદ્ધચિત્ત થઈ ત્યાં જ સ્થિર રહ્યા અને પાર્વતીની પરીક્ષાનું ફળ નિહાળતા રહ્યા।

Verse 29

इत्थम्व्यतीतेऽल्पदिने परमेशः सतां गतिः । सतीविरहसुव्यग्रो भ्रमन्सर्वत्र सूतिकृत्

આ રીતે થોડો સમય જ પસાર થતાં પરમેશ્વર શિવ—સત્પુરુષોના પરમ આશ્રય—સતીવિરહથી અત્યંત વ્યાકુળ થયા અને સર્વત્ર ભ્રમણ કરતાં સર્વ જીવોમાં શોક અને પીડા જગાવા લાગ્યા।

Verse 30

तत्राजगाम सुप्रीत्या कियद्गुणयुतः प्रभुः । तपः कर्तुं सतीप्रेमविरहाकुलमानसः

ત્યારે પ્રભુ—યથોચિત દિવ્ય ગુણોથી યુક્ત—અત્યંત પ્રીતિ સાથે ત્યાં આવ્યા; સતીપ્રેમના વિરહથી વ્યાકુળ મન લઈને તપ કરવા ઉપસ્થિત થયા।

Verse 31

तपश्चकार स्वं तत्र पार्वती सेवने रता । सखीभ्यां सहिता नित्यं प्रसन्नार्थमभूत्तदा

ત્યાં પાર્વતીએ પોતાનું તપ કર્યું, સેવા-ભક્તિમાં લીન રહી. સખીઓ સાથે નિત્ય રહી, ત્યારે તે માત્ર (શિવની) પ્રસન્નતા મેળવવા માટે જ પ્રવૃત્ત થઈ।

Verse 32

विद्धोऽऽपि मार्गणैश्शम्भुर्विकृतिं नाप स प्रभुः । प्रेषितेन सुरैस्स्वात्ममोहनार्थं स्मरेण वै

બાણોથી વિદ્ધ થયા છતાં શંભુ પ્રભુમાં કોઈ વિકૃતિ આવી નહીં; કારણ કે દેવોએ મોકલેલો સ્મર તો માત્ર તેમના સ્વાત્મસ્વરૂપને મોહવા માટે હતો, છતાં શિવ સર્વથા અચલ રહ્યા।

Verse 33

दग्ध्वा स्मरं च तत्रैव स्ववह्निनयनेन सः । स्मृत्वा मम वचः क्रुद्धो मह्यमन्तर्दधे ततः

ત્યાં જ તેણે પોતાના નેત્રની અગ્નિથી સ્મર (કામદેવ)ને દગ્ધ કર્યો; પછી મારા વચન સ્મરી ક્રોધિત થઈ મારી નજરથી અંતર્ધાન થયો।

Verse 34

ततः कालेन कियता विनाश्य गिरिजामदम् । प्रसादितस्सुतपसा प्रसन्नोऽभून्महेश्वरः

પછી થોડો સમય વીતી ગયા બાદ મહાદેવે ગિરિજાનો ગર્વ નાશ કર્યો; તેણીના ઉત્તમ તપથી પ્રસન્ન થઈ મહેશ્વર કૃપાળુ બન્યા।

Verse 35

लौकिकाचारमाश्रित्य रुद्रो विष्णुप्रसादितः । कालीं विवाहयामास ततोऽभूद्बहुमंगलम्

લોકાચારને અનુસરી, વિષ્ણુના પ્રસાદથી પ્રસન્ન થયેલા રુદ્રે કાળી સાથે વિવાહ કર્યો; અને તેથી બહુ મંગળ પ્રગટ થયું।

Verse 36

इत्येतत्कथितं तात समासाच्चरितं विभोः । शंकरस्य परं दिव्यं किं भूयः श्रोतुमि च्छसि

હે વત્સ, આ રીતે મેં સર્વશક્તિમાન શંકરનું આ પરમ દિવ્ય ચરિત્ર સંક્ષિપ્તમાં કહ્યું છે. હવે તમે બીજું શું સાંભળવા ઈચ્છો છો?