गिरिराजस्य शिवनिमन्त्रणम् / The Mountain-King Invites Śiva (Hospitality to Śiva and the Devas)
આ અધ્યાયમાં વિષ્ણુ વગેરે દેવો અને ઋષિઓ પોતાના નિત્યકર્મ પૂર્ણ કરીને ગિરિ તરફ પ્રસ્થાન કરે છે. ત્યારે ગિરિરાજ (હિમાલય) સ્નાન કરીને શુદ્ધ થાય છે, ઇષ્ટદેવની પૂજા કરે છે, નગરવાસીઓ તથા સ્વજનોને એકત્ર કરીને આનંદપૂર્વક દિવ્ય સમૂહના আতિથ્ય માટે પોતાના નિવાસસ્થાને જાય છે. તે શંભુ/મહેશાનનું વિધિવત્ સન્માન કરીને વિનંતી કરે છે કે દેવતાઓ સાથે ભગવાન થોડા દિવસ તેના ઘરમાં નિવાસ કરે. તે શિવદર્શનની પાવન અને પરિવર્તનકારી મહિમાનું સ્તવન કરીને દેવસમેત શિવના આગમનથી પોતાનું ગૃહ ધન્ય થયું એમ કહે છે. દેવો અને ઋષિઓ પણ ગિરિરાજના પુણ્ય, યશ અને સદ્ગુણોની પ્રશંસા કરે છે—ત્રિલોકમાં તેના સમાન કોઈ નથી, કારણ કે પરબ્રહ્મ મહેશાન ભક્તો પર કરુણા કરીને તેના દ્વારે આવ્યા છે. તેઓ મનોહર નિવાસ, કરાયેલા અનેક સન્માનો અને અદભુત અન્ન-ભોગની પ્રશંસા કરે છે અને સૂચવે છે કે જ્યાં દેવી શિવાંબિકા હાજર હોય ત્યાં અભાવ રહેતો નથી; સર્વ અર્પણ પૂર્ણ અને પ્રચુર બને છે. આ રીતે আতિથ્યને વિધિસંમત ભક્તિરૂપે દર્શાવી શિવ-શક્તિના સાન્નિધ્યથી ગૃહને પવિત્ર ક્ષેત્ર સમાન બનાવવામાં આવ્યું છે।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । अथ विष्ण्वादयो देवा मुनयश्च तपोधनाः । कृत्वावश्यककर्माणि यात्रां सन्तेनिरे गिरेः
બ્રહ્માએ કહ્યું—પછી વિષ્ણુ વગેરે દેવો અને તપોધન મુનિઓ, જરૂરી કર્મો પૂર્ણ કરીને, પર્વત તરફ યાત્રા માટે નીકળી પડ્યા।
Verse 2
ततो गिरिवरः स्नात्वा स्वेष्टं सम्पूज्य यत्नतः । पौरबन्धून्समाहूय जनवासं ययौ मुदा
પછી શ્રેષ્ઠ ગિરિરાજે સ્નાન કરીને, પ્રયત્નપૂર્વક પોતાના ઇષ્ટદેવનું સમ્યક પૂજન કર્યું. નગરના બંધુજનોને બોલાવી, આનંદથી નિવાસસ્થાન તરફ ગયો।
Verse 3
तत्र प्रभुम्प्रपूज्याथ चक्रे सम्प्रार्थनां मुदा । कियद्दिनानि सन्तिष्ठ मद्गेहे सकलैस्सह
ત્યાં પ્રભુનું વિધિવત્ પૂજન કરીને તેણે આનંદથી વિનયપૂર્વક પ્રાર્થના કરી—“આપ સૌ સાથે થોડા દિવસો મારા ગૃહમાં નિવાસ કરો।”
Verse 4
विलोकनेन ते शम्भो कृतार्थोहं न संशयः । धन्यश्च यस्य मद्गेहे आयातोऽसि सुरैस्सह
હે શંભો! માત્ર તમારા દર્શનથી જ હું કૃતાર્થ થયો છું—એમાં સંશય નથી. ધન્ય છે તે, જેના ઘરમાં તમે દેવતાઓসহ પધાર્યા છો.
Verse 5
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा बहु शैलेशः करौ बद्ध्वा प्रणम्य च । प्रभुन्निमन्त्रयामास सह विष्णुसुरादिभिः
બ્રહ્માએ કહ્યું—આવું કહી મહાન પર્વતરાજ (હિમાલય) એ કરજોડી પ્રણામ કરીને, વિષ્ણુ તથા દેવગણ આદિ સાથે પરમ પ્રભુને આમંત્રિત કર્યા.
Verse 6
अथ ते मनसा गत्वा शिव संयुतमादरात् । प्रत्यूचुर्मुनयो देवा हृष्टा विष्णुसुरादिभिः
પછી તેઓ મનથી જ આદરપૂર્વક શિવના સાન્નિધ્યે પહોંચ્યા; અને વિષ્ણુ તથા અન્ય દેવો સાથે હર્ષિત મુનિઓ અને દેવગણે પ્રતિઉત્તર આપ્યો.
Verse 7
देवा ऊचुः । धन्यस्त्वं गिरिशार्दूल तव कीर्तिर्महीयसी । त्वत्समो न त्रिलोकेषु कोपि पुण्यतमो जनः
દેવોએ કહ્યું—હે ગિરિશાર્દૂલ! તમે ધન્ય છો; તમારી કીર્તિ મહાન છે. ત્રિલોકમાં તમારા સમાન કોઈ નથી; તમાથી વધુ પુણ્યવાન કોઈ જન નથી.
Verse 8
यस्य द्वारि महेशानः परब्रह्म सतां गतिः । समागतस्सदासैश्च कृपया भक्तवत्सलः
જેનાં દ્વારે મહેશાન—પરબ્રહ્મ, સજ્જનોની પરમ ગતિ—પોતાના ગણો સાથે આવી પહોંચ્યા છે; કરુણાવશ તેઓ ભક્તવત્સલ, સદા ભક્તપ્રેમી છે.
Verse 9
जनावासोतिरम्यश्च सम्मानो विविधः कृतः । भोजनानि त्वपूर्वाणि न वर्ण्यानि गिरीश्वर
લોકો માટેનું નિવાસસ્થાન અતિ રમ્ય રીતે ગોઠવાયું હતું અને વિવિધ પ્રકારના સન્માન કરવામાં આવ્યા. તેમજ ભોજન પણ એવા દુર્લભ અને અપુર્વ હતા કે, હે ગિરીશ્વર, તેનું વર્ણન કરવું શક્ય નથી.
Verse 10
चित्रन्न खलु तत्रास्ति यत्र देवी शिवाम्बिका । परिपूर्णमशेषञ्च यवं धन्या यदागताः
નિશ્ચયે જ્યાં દેવી શિવાંબિકા વિરાજે છે ત્યાં અદ્ભુત અન્ન અને સમૃદ્ધિ રહે છે. બધું પરિપૂર્ણ થાય છે, કોઈ અભાવ રહેતો નથી; અને ત્યાં આવનાર ધન્ય બને છે।
Verse 11
ब्रह्मोवाच । इत्थम्परस्परन्तत्र प्रशंसाभवदुत्तमा । उत्सवो विविधो जातो वेदसाधुजयध्वनिः
બ્રહ્મા બોલ્યા—આ રીતે ત્યાં પરસ્પર ઉત્તમ પ્રશંસા થવા લાગી. વિવિધ પ્રકારના ઉત્સવો શરૂ થયા અને વેદો તથા સાધુઓના જયઘોષનો નાદ ગુંજવા લાગ્યો।
Verse 12
अभून्मङ्गलगानञ्च ननर्ताप्सरसांगणः । नुतिञ्चक्रुर्मागधाद्या द्रव्यदानमभूद्बहु
મંગલગાન ગવાયા અને અપ્સરાઓના સમૂહે નૃત્ય કર્યું. માગધાદિ ભાટોએ સ્તુતિ કરી, અને બહુ દ્રવ્યદાન થયું.
Verse 13
तत आमन्त्रय देवेशं स्वगेहमगमद्गिरिः । भोजनोत्सवमारेभे नानाविधिविधानतः
પછી ગિરિરાજ હિમાલયે દેવેશ શિવને વિનયપૂર્વક વિદાય આપી પોતાના ગૃહે ગયા. ત્યારબાદ અનેકવિધ વિધિ-વિધાન મુજબ ભોજનોત્સવ આરંભ્યો.
Verse 14
भोजनार्थं प्रभुम्प्रीत्यानयामास यथोचितम् । परिवारसमेतं च सकुतूहलमीश्वरम्
ભોજન માટે તેણીએ આનંદપૂર્વક યથોચિત રીતે પ્રભુને લઈ આવી—પરિવાર સહિત, કૌતૂહલ અને પ્રસન્નતાથી યુક્ત ઈશ્વરને।
Verse 15
प्रक्षाल्य चरणौ शम्भोर्विष्णोर्मम वरादरात् । सर्वेषाममराणाञ्च मुनीनाञ्च यथार्थतः
મારા ઉત્તમ વરદાનના પ્રભાવથી મેં સાચે જ શંભુ અને વિષ્ણુના ચરણ પ્રક્ષાળ્યા, અને એ જ રીતે સર્વ અમર દેવો તથા મુનિઓના પણ ચરણો યથાવિધી ધોયા.
Verse 16
परेषाञ्च गतानाञ्च गिरीशो मण्डपान्तरे । आसयामास सुप्रीत्या तांस्तान्बन्धुभिरन्वितः
અન્ય મહેમાનો ગયા પછી, મંડપની અંદર ગિરીશ (શિવ)એ અત્યંત પ્રીતિથી બાકી રહેલાં લોકોને તેમના બંધુજન સાથે સ્નેહપૂર્વક બેસાડ્યા।
Verse 17
सुरसैर्विविधान्नैश्च तर्पयामास तान्गिरिः । बुभुजुर्निखिलास्ते वै शम्भुना विष्णुना मया
ત્યારે ગિરિ (હિમાલય)એ દેવગણ અને અનેક પ્રકારના ભોજનથી તેમને તૃપ્ત કર્યા. ખરેખર શંભુ (શિવ), વિષ્ણુ અને મારી સાથે સૌએ તે પ્રસાદ-ભોજન ગ્રહણ કર્યું।
Verse 18
तदानीम्पुरनार्यश्च गालीदानम्व्यधुर्मुदा । मृदुवाण्या हसन्त्यश्च पश्यन्त्यो यत्नतश्च तान्
એ જ સમયે નગરની સ્ત્રીઓ આનંદથી જાણે દાનરૂપે ટોણા-ટિપ્પણીઓ વરસાવવા લાગી; મૃદુ વાણીથી બોલતી, હસતી હસતી, તેઓ પુરુષોને ધ્યાનપૂર્વક જોતી રહી।
Verse 19
ते भुक्त्वाचम्य विधिवद्गिरिमामन्त्र्य नारद । स्वस्थानम्प्रययुस्सर्वे मुदितास्तृप्तिमागताः
ભોજન કરીને અને વિધિપૂર્વક આચમન કરીને, હે નારદ, તેમણે ગિરિ (હિમાલય)ને આદરથી વિદાય લીધી. પછી સૌ આનંદિત અને પૂર્ણ તૃપ્ત થઈ પોતાના પોતાના સ્થાને ગયા।
Verse 20
इत्थन्तृतीये घस्रेऽपि मानितास्तेऽभवन्मुने । गिरीश्वरेण विधिवद्दानमानादरादिभिः
હે મુને! આ રીતે ત્રીજા દિવસે પણ તેઓ ગિરીશ્વર (ભગવાન શિવ) દ્વારા વિધિવત્ સન્માનિત થયા—દાન, સત્કાર, આદરભાવ વગેરે યોગ્ય આચારો દ્વારા।
Verse 21
चतुर्थे दिवसे प्राप्ते चतुर्थीकर्म शुद्धितः । बभूव विधिवद्येन विना खण्डित एव सः
ચોથો દિવસ આવતા શુદ્ધિ સહિત ચતુર્થી-કર્મ વિધિવત્ પૂર્ણ થયું; છતાં તે જાણે વિધિ-નિર્દિષ્ટ પૂર્ણતા વિના ખંડિત જ રહ્યો।
Verse 22
उत्सवो विविधश्चासीत्साधुवादजयध्वनिः । बहुदानं सुगानञ्च नर्त्तनम्विविधन्तथा
વિવિધ ઉત્સવો થયા; ‘સાધુ! સાધુ!’ના શુભવચનો અને જયધ્વનિ ગુંજ્યા. બહુ દાન થયું, મધુર ગાન થયું, તેમજ અનેક પ્રકારનાં નૃત્યો પણ થયા।
Verse 23
पञ्चमे दिवसे प्राप्ते सर्वे देवा मुदान्विताः । विज्ञप्तिञ्चक्रिरे शैलं यात्रार्थमतिप्रेमतः
પાંચમો દિવસ આવતા સર્વ દેવો આનંદથી ભરાયા અને અત્યંત પ્રેમપૂર્વક પર્વતરાજ (હિમાલય) પાસે યાત્રા માટે પરવાનગી તથા વ્યવસ્થાઓ માટે વિનંતી કરી।
Verse 24
तदाकर्ण्य गिरीशश्चोवाच देवान् कृताञ्जलिः । कियद्दिनानि तिष्ठन्तु कृपाङ्कुर्वन्तु मां सुराः
આ સાંભળી ગિરીશ (શિવ) એ હાથ જોડીને દેવોને કહ્યું— “એ લોકો થોડા દિવસ અહીં રહેવા દો; હે દેવો, મારા પર કૃપા કરો।”
Verse 26
इत्थम्व्यतीयुर्दिवसा बहवो वसतां च तत् । सप्तर्षीन्प्रेषयामासुर्गिरीशान्ते ततस्सुराः
આ રીતે ત્યાં વસતા વસતા ઘણા દિવસો વીતી ગયા. ત્યારબાદ દેવોએ ગિરીશ (ભગવાન શિવ) પાસે સપ્તઋષિઓને મોકલ્યા।
Verse 27
ते तं सम्बोधयामासुर्मेनाञ्च समयोचितम् । शिवतत्त्वम्परम्प्रोचुः प्रशंसन्विधिवन्मुदा
ત્યારે તેમણે પ્રસંગોચિત રીતે તેને તથા મેનાને પણ સંબોધ્યા. આનંદથી વિધિપૂર્વક શિવની સ્તુતિ કરી પરમ શિવ-તત્ત્વનું ઉપદેશ આપ્યું.
Verse 28
अङ्गीकृतं परेशेन तत्तद्बोधनतो मुने । यात्रार्थमगमच्छम्भुश्शैलेशं सामरादिकः
હે મુને, તે વિનંતી સ્વીકારી, તે વિષયોનું બોધ કરાવવા પરમેશ્વર શંભુ યાત્રા માટે નીકળ્યા અને દેવતાઓ વગેરે સાથે શૈલેશ ગયા.
Verse 29
यात्राङ्कुर्वति देवेशे स्वशैलं सामरे शिवे । उच्चै रुरोद सा मेना तमुवाच कृपानिधिम्
દેવેશ શિવ જ્યારે પોતાના પર્વત તરફ (યુદ્ધ માટે) પ્રસ્થાન કરતા હતા, ત્યારે મેના ઊંચે અવાજે રડી અને કરુણાનિધિ એવા તેમને સંબોધી બોલી.
Verse 30
मेनोवाच । कृपानिधे कृपाङ्कृत्वा शिवां सम्पालयिष्यसि । सहस्रदोषं पार्वत्या आशुतोषः क्षमिष्यसि
મેનાએ કહ્યું: હે કૃપાનિધિ, કૃપા કરીને તમે શિવા નું પાલન કરશો. હે આશુતોષ, તમે પાર્વતીના હજારો દોષોને ક્ષમા કરશો.
Verse 31
त्वत्पादाम्बुजभक्ता च मद्वत्सा जन्मजन्मनि । स्वप्ने ज्ञाने स्मृतिर्नास्ति महादेवं प्रभुम्बिना
મારી પ્રિય પુત્રી જન્મોજન્મે તમારા કમળચરણોની ભક્ત રહે. સ્વપ્નમાં કે જાગૃતિમાં—પરમ પ્રભુ મહાદેવ સિવાય બીજી કોઈ સ્મૃતિ ન રહે.
Verse 32
त्वद्भक्तिश्रुतिमात्रेण हर्षाश्रुपुलकान्विता । त्वन्निन्दया भवेन्मौना मृत्युंजय मृता इव
હે મૃત્યુઞ્જય! તમારી ભક્તિનું માત્ર શ્રવણ થતાં જ હું હર્ષથી ભરાઈ જાઉં છું—આંખોમાં અશ્રુ છલકાય છે અને દેહમાં રોમાંચ થાય છે. પરંતુ તમારી નિંદા સાંભળું ત્યારે હું મૌન થઈ જાઉં છું, જાણે મૃત।
Verse 33
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा मेनका तस्मै समर्प्य स्वसुतान्तदा । अत्युच्चै रोदनङ्कृत्वा मूर्च्छामाप तयोः पुरः
બ્રહ્માએ કહ્યું—આમ કહીને મેનકાએ ત્યારે પોતાની પુત્રી તેને સમર્પિત કરી. અત્યંત ઊંચા સ્વરે રોદન કરીને તે બંનેની સામે મૂર્છિત થઈ પડી.
Verse 34
अथ मेनाम्बोधयित्वा तामामन्त्र्य गिरिस्तथा । चकार यात्रान्देवैश्च महोत्सवपुरस्सरम्
પછી મેનાને જાગૃત કરીને અને તેને આદરપૂર્વક વિદાય લઈને, ગિરિરાજ હિમાલય પણ દેવતાઓ સાથે યાત્રાએ નીકળ્યા—આગળ ભવ્ય મહોત્સવનું આયોજન ચાલતું હતું.
Verse 35
अथ ते निर्जरास्सर्वे प्रभुणा स्वगणैस्सह । यात्राम्प्रचक्रिरे तूष्णीं गिरिम्प्रति शिवं दधुः
ત્યારે તે સર્વ અમર દેવો પોતાના પ્રભુ તથા તેમના ગણો સાથે મૌન રહી યાત્રા કરવા લાગ્યા; હૃદયમાં શિવને ધારણ કરી પર્વત તરફ આગળ વધ્યા।
Verse 36
हिमाचलपुरीबाह्योपवने हर्षितास्सुराः । सेश्वरास्सोत्सवास्तस्थुः पर्यैषन्त शिवागमम्
હિમાચલપુરીની બહારના ઉપવનમાં આનંદિત દેવો પોતાના અધિપતિઓ સાથે ઉત્સવભાવથી ઊભા રહી શિવના આગમનની આતુરતાથી રાહ જોતા રહ્યા।
Verse 37
इत्युक्ता शिवसद्यात्रा देवैस्सह मुनीश्वर । आकर्णय शिवयात्रां विरहोत्सवसंयुताम्
હે મુનીશ્વર! આ રીતે દેવો સહિત શિવની પવિત્ર સદ્યાત્રા વર્ણવાઈ. હવે વિરહોત્સવથી સંયુક્ત એવી શિવયાત્રાનું વર્ણન સાંભળો; પ્રભુ માટેની તરસમાં ભક્તિ પરિપક્વ થાય છે।
Verse 53
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वती खण्डे शिवयात्रावर्णनं नाम त्रिपञ्चाशत्तमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણની દ્વિતીય રુદ્રસંહિતાના તૃતીય પાર્વતીખંડમાં “શિવયાત્રાવર્ણન” નામનો ત્રેપનમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।
Frequently Asked Questions
The mountain-king (Girirāja/Himālaya) ritually prepares, welcomes Śiva together with Viṣṇu, the devas, and sages, and formally invites the Lord to stay in his house for several days.
Śiva is identified as parabrahman yet bhaktavatsala; his voluntary arrival at a devotee’s door sacralizes the household and makes hospitality itself a mode of worship and merit.
Śiva as Śambhu/Maheśāna (parabrahman, refuge of the virtuous) and Devī Śivāmbikā, whose presence is linked to completeness and abundance in offerings and provisions.