शिवरूपदर्शनम् (Menā’s Vision of Śiva’s Divine Form)
અધ્યાય ૪૫માં બ્રહ્માના વર્ણન અને નારદના પ્રત્યક્ષ વચન દ્વારા પ્રસંગ આગળ વધે છે. વિષ્ણુની પ્રેરણાથી દેવકાર્ય સિદ્ધ કરવા નારદ શંભુ પાસે જઈ નાનાવિધ સ્તોત્રોથી સ્તુતિ કરે છે. નારદના વચનોથી પ્રસન્ન થઈ શિવ કરુણામય, પરમ અને દિવ્ય એવું અદભુત રૂપ પ્રગટ કરે છે. તે દર્શનથી હર્ષિત નારદ મેના પાસે પાછા જઈ તેને શિવનું અતુલ રૂપ જોવા પ્રેરિત કરે છે. મેના આશ્ચર્યચકિત થઈ સ્વયં શિવતેજ અને મંગલ સૌંદર્યનું દર્શન કરે છે—કોટેક સૂર્ય સમી પ્રભા, પૂર્ણ અંગો, વિચિત્ર વસ્ત્રો, અનેક આભૂષણો, શાંત સ્મિત, ઉજ્જ્વલ વર્ણ અને શિરે ચંદ્રકલા. દેવકાર્ય→સ્તુતિ→કૃપાપૂર્ણ પ્રાકટ્ય→મેના સુધી દર્શનનું સંપ્રેષણ→રૂપવર્ણન એવો ક્રમ અહીં દર્શાવવામાં આવ્યો છે.
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । एतस्मिन्नन्तरे त्वं हि विष्णुना प्रेरितो द्रुतम् । अनुकूलयितुं शंभुमयास्तन्निकटे मुने
બ્રહ્માએ કહ્યું—આ વચ્ચે, હે મુને, વિષ્ણુની પ્રેરણાથી તું શીઘ્ર શંભુને અનુકૂળ કરવા માટે તેમના નજીક ગયો।
Verse 2
तत्र गत्वा स वै रुद्रो भवता सुप्रबोधितः । स्तोत्रैर्नानाविधैस्स्तुत्वा देवकार्यचिकीर्षया
ત્યાં જઈને તું તે રુદ્રને સંપૂર્ણ રીતે જાગૃત (કાર્યપ્રવૃત્ત) કર્યો. પછી દેવકાર્ય સિદ્ધ કરવાની ઇચ્છાથી નાનાવિધ સ્તોત્રોથી તેની સ્તુતિ કરી।
Verse 3
श्रुत्वा त्वद्वचनं प्रीत्या शंभुना धृतमद्भुतम् । स्वरूपमुत्तमन्दिव्यं कृपालुत्वं च दर्शितम्
તારા વચનને પ્રસન્નતાથી સાંભળી શંભુએ અદ્ભુત ભાવ ધારણ કર્યો; તેમણે પોતાનું પરમ દિવ્ય સ્વરૂપ પ્રગટ કર્યું અને કૃપાળુતા પણ દર્શાવી।
Verse 4
तद्दृष्ट्वा सुन्दरं शम्भुं स्वरूपम्मन्मथा धिकम् । अत्यहृष्यो मुने त्वं हि लावण्यपरमायनम्
મન્મથથી પણ અધિક સ્વરૂપ ધરાવતા તે પરમસુંદર શંભુને જોઈ, હે મુને, તું અત્યંત હર્ષિત થયો; કારણ કે તેઓ સર્વ લાવણ્યના પરમ આશ્રય છે।
Verse 5
स्तोत्रैर्नानाविधैस्स्तुत्वा परमानन्दसंयुतः । आगच्छस्त्वं मुने तत्र यत्र मेना स्थिताखिलैः
નાનાવિધ સ્તોત્રોથી પ્રભુની સ્તુતિ કરીને, પરમાનંદથી પરિપૂર્ણ થઈ તેણે કહ્યું—“હે મુને, ત્યાં આવો જ્યાં મેના સર્વે દ્વારા પરિઘેરાયેલી ઊભી છે.”
Verse 6
तत्रागत्य सुप्रसन्नो मुनेऽतिप्रेमसंकुलः । हर्षयंस्तां शैलपत्नी मेनान्त्वं वाक्यमब्रवीः
ત્યાં આવીને, હે મુને, તે અત્યંત પ્રસન્ન અને અતિપ્રેમથી ભરપૂર થયો. શૈલરાજની પત્ની મેના ને હર્ષિત કરીને તેણે તેને આ વચન કહ્યાં।
Verse 7
नारद उवाच । मेने पश्य विशालाक्षि शिवरूपमनुत्तमम् । कृता शिवेन तेनैव सुकृपा करुणात्मना
નારદ બોલ્યા—હે મેને, હે વિશાલાક્ષિ! શિવનું તે અનુત્તમ સ્વરૂપ જો. કરુણાસ્વરૂપ એ જ શિવે તારા પર સુકૃપા કરી છે।
Verse 8
ब्रह्मोवाच । श्रुत्वा सा तद्वचो मेना विस्मिता शैलकामिनी । ददर्श शिवरूपन्तत्परमानन्ददायकम्
બ્રહ્મા બોલ્યા—એ વચન સાંભળી શૈલકામિની મેના આશ્ચર્યચકિત થઈ; પછી તેણે પરમાનંદ આપનાર શિવનું તે સ્વરૂપ દર્શન કર્યું।
Verse 9
कोटिसूर्यप्रतीकाशं सर्वावयवसुन्दरम् । विचित्रवसनं चात्र नानाभूषणभूषितम्
તે કરોડ સૂર્ય સમાન તેજથી પ્રકાશમાન હતા; તેમના સર્વ અંગો અતિ સુંદર હતા. અહીં તેઓ વિચિત્ર વસ્ત્રો ધારણ કરીને નાનાવિધ આભૂષણોથી વિભૂષિત હતા.
Verse 10
सुप्रसन्नं सुहासं च सुलावण्यं मनोहरम् । गौराभं द्युतिसंयुक्तं चन्द्ररेखाविभूषितम्
તે અત્યંત પ્રસન્ન, મૃદુ હાસ્યયુક્ત અને અદ્વિતીય લાવણ્યથી મનોહર હતા. ગૌરવર્ણ દીપ્તિથી યુક્ત થઈ તેઓ ચંદ્રરેખા (અર્ધચંદ્ર)થી વિભૂષિત હતા.
Verse 11
सर्वैर्देवगणैः प्रीत्या विष्ण्वाद्यस्सेवितं तथा । सूर्येण च्छत्रितं मूर्ध्नि चन्द्रेण च विशोभितम्
સર્વ દેવગણો પ્રેમથી—વિષ્ણુ વગેરે સહિત—તેની સેવા કરતા હતા; તેના મસ્તક પર સૂર્ય રાજછત્ર સમો છાંયો કરતો હતો અને ચંદ્ર તેને વધુ શોભિત કરતો હતો।
Verse 12
सर्वथा रमणीयं च भूषितस्य विभूषणैः । वाहनस्य महाशोभा वर्णितुं नैव शक्यते
તે દિવ્ય વાહન સર્વ રીતે રમણીય હતું અને ઉત્તમ આભૂષણોથી અલંકૃત હતું; તેની મહાશોભા અને તેજનું વર્ણન કરવું ખરેખર શક્ય નથી।
Verse 13
गंगा च यमुना चैव विधत्तः स्म सुचामरे । सिद्धयोऽष्टौ पुरस्तस्य कुर्वन्ति स्म सुनर्त्तनम्
ગંગા અને યમુનાને પણ સુંદર ચામર ઢોળવા માટે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા; અને તેની સામે ઊભેલી અષ્ટ સિદ્ધિઓ મંગલમય નૃત્ય કરવા લાગી।
Verse 14
मया चैव तदा विष्णुरिन्द्राद्या ह्यमरास्तथा । स्वं स्वं वेषं सुसम्भूष्य गिरिशेनाचरन्युताः
ત્યારે મારી સાથે વિષ્ણુ, ઇન્દ્ર વગેરે સર્વ દેવતાઓ પણ—પોતપોતાના વિશિષ્ટ વેશથી સુશોભિત થઈ—ગિરીશ (ભગવાન શિવ)ની સંગતમાં વિહરવા લાગ્યા।
Verse 15
तथा जयेति भाषन्तो नानारूपा गणास्तदा । स्वलङ्कृतमहामोदा गिरीशपुरतोऽचरन्
ત્યારે તે ગણો અનેક અદ્ભુત રૂપ ધારણ કરીને “જય! જય!” કહેતા ગિરીશના સમક્ષ વિહરવા લાગ્યા। પોતાના આભૂષણોથી સુશોભિત થઈ તેઓ મહાન આનંદથી પરિપૂર્ણ હતા।
Verse 16
सिद्धाश्चोपसुरास्सर्वे मुनयश्च महासुखाः । ययुश्शिवेन सुप्रीतास्सकलाश्चापरे तथा
બધા સિદ્ધો, ઉપસુરો અને મુનિઓ મહાસુખથી પરિપૂર્ણ થઈ, ભગવાન શિવથી અત્યંત પ્રસન્ન થઈ પ્રસ્થાન કર્યા; તેમ જ અન્ય સૌ પણ ગયા।
Verse 17
एवन्देवादयस्सर्वे कुतूहलसमन्विताः । परंब्रह्म गृणन्तस्ते स्वपत्नीभिरलंकृताः
આ રીતે સર્વ દેવો અને અન્ય દિવ્યજન કૌતૂહલથી પરિપૂર્ણ થઈ, પોતાની-પોતાની પત્નીઓ સહિત અલંકૃત બની, પરબ્રહ્મ શિવની સ્તુતિ કરવા લાગ્યા।
Verse 18
विश्वावसुमुखास्तत्र ह्यप्सरोगणसंयुताः । गायन्तोप्यग्रतस्तस्य परमं शाङ्करं यशः
ત્યાં વિશ્વાવસુના નેતૃત્વમાં, અપ્સરાગણો સાથે, તેઓ તેમના સમક્ષ શંકર (શિવ)નું પરમ યશ ગાવા લાગ્યા।
Verse 19
इत्थं महोत्सवस्तत्र बभूव मुनिस त्तम । नानाविधो महेशे हि शैलद्वारि च गच्छति
આ રીતે, હે મુનિશ્રેષ્ઠ, ત્યાં મહોત્સવ થયો. કારણ કે મહેશ્વર શૈલદ્વાર તરફ જાય ત્યારે નાનાવિધ ઉત્સવો સ્વાભાવિક રીતે પ્રગટ થાય છે।
Verse 20
तस्मिंश्च समये तत्र सुषमा या परात्मनः । वर्णितुं तां विशेषेण कश्शक्नोति मुनीश्वर
અને તે જ સમયે, તે જ સ્થળે, પરમાત્મા શિવની જે અનુપમ શોભા પ્રગટ થઈ—હે મુનીશ્વર, તેને વિશેષ રીતે પૂર્ણપણે કોણ વર્ણવી શકે?
Verse 21
तथाविधं च तन्दृष्ट्वा मेना चित्रगता इव । क्षणमासीत्ततः प्रीत्या प्रोवाच वचनं मुने
તેમને તે જ રૂપમાં જોઈ મેના ક્ષણમાત્ર ચિત્રમાં અંકિત જેવી સ્થિર થઈ ગઈ; પછી પ્રીતિથી ભરાઈ, હે મુને, તેણે આ વચન કહ્યાં।
Verse 22
मेनोवाच । धन्या पुत्री मदीया च यया तप्तं महत्तपः । यत्प्रभावान्महेशान त्वं प्राप्त इह मद्गृहे
મેના બોલી—ધન્ય છે મારી પુત્રી, જેણે મહાન તપ કર્યું છે. હે મહેશાન, એ તપના પ્રભાવથી તમે અહીં મારા ગૃહે પધાર્યા છો।
Verse 23
मया कृता पुरा या वै शिवनिन्दा दुरत्यया । तां क्षमस्व शिवास्वामिन्सुप्रसन्नो भवाधुना
મેં પૂર્વે કરેલી જે દુર્લંઘ્ય શિવનિંદા હતી, હે શિવસ્વામિન, તેને ક્ષમા કરો. હવે તમે મારા પર સંપૂર્ણ પ્રસન્ન અને કૃપાળુ થાઓ।
Verse 24
ब्रह्मोवाच । इत्थं सम्भाष्य सा मेना संस्तूयेन्दुललाटकम् । साञ्जलिः प्रणता शैलप्रिया लज्जापराऽभवत्
બ્રહ્માએ કહ્યું—આ રીતે વાત કરીને મેના ચંદ્રકલાધારી ગિરિપ્રિય શિવની સ્તુતિ કરી. પછી હાથ જોડીને પ્રણામ કર્યો; અને શૈલપ્રિયા પાર્વતી અત્યંત લજ્જાશીલ બની ગઈ।
Verse 25
तावत्स्त्रियस्समाजग्मुर्हित्वा कामाननेकशः । बह्व्यस्ताः पुरवासिन्यश्शिवदर्शनलालसाः
ત્યારે ઘણી સ્ત્રીઓ એકત્ર આવી, અનેક પ્રકારની સાંસારિક ઇચ્છાઓ ત્યજીને. તેઓ શહેરમાં વસતી ઘણી સ્ત્રીઓ હતી, સૌ ભગવાન શિવના પાવન દર્શન માટે આતુર હતી।
Verse 26
मज्जनं कुर्वती काचित्तच्चूर्णसहिता ययौ । द्रष्टुं कुतूहलाढ्या च शङ्करं गिरिजावरम्
એક કન્યા સ્નાન કરતી હતી; સુગંધિત ચૂર્ણ સાથે લઈને કૌતુકથી ભરાઈ ગિરિજાના વર શંકરના દર્શન કરવા ગઈ.
Verse 27
काचित्तु स्वामिनस्सेवां सखीयुक्ता विहाय च । सुचामरकरा प्रीत्यागाच्छम्भोर्दर्शनाय वै
બીજી એક કન્યા સખી સાથે સ્વામિનીની સેવા છોડીને, હાથમાં સુંદર ચામર લઈને, આનંદથી શંભુના દર્શન કરવા ગઈ.
Verse 28
काचित्तु बालकं हित्वा पिबन्तं स्तन्यमादरात् । अतृप्तं शङ्करन्द्रष्टुं ययौ दर्शनलालसा
એક સ્ત્રીએ પોતાના નાનકડા બાળકને છોડી દીધો—જે પ્રેમથી સ્તન્યપાન કરતો હોવા છતાં તૃપ્ત ન હતો—શંકરના મંગલ દર્શનની લાલસાથી તે નીકળી ગઈ.
Verse 29
रशनां बध्नती काचित्तयैव सहिता ययौ । वसनं विपरीतं वै धृत्वा काचिद्ययौ ततः
એક સ્ત્રી કમરપટ્ટો બાંધતી બાંધતી તેની સાથે જ ચાલી ગઈ. પછી બીજી સ્ત્રી વસ્ત્ર ઉલટું ધારણ કરીને ત્યાંથી પ્રસ્થાન કરી.
Verse 30
भोजनार्थं स्थितं कान्तं हित्वा काचिद्ययौ प्रिया । द्रष्टुं शिवावरं प्रीत्या सतृष्णा सकुतूहला
ભોજન માટે બેઠેલા પોતાના પ્રિય કાંતને છોડીને એક પ્રિયા સ્ત્રી નીકળી ગઈ—પ્રેમભરી પ્રીતિથી, તૃષ્ણા અને કૌતૂહલથી ભરેલી—શ્રેષ્ઠ શ્રીશિવના દર્શન કરવા.
Verse 31
काचिद्धस्ते शलाकां च धृत्वांजनकरा प्रिया । अञ्जित्वैकाक्षि सन्द्रष्टुं ययौ शैलसुतावरम्
એક પ્રિય સ્ત્રી હાથમાં અંજન-શલાકા ધારણ કરીને અને અંજન લઈને, એક આંખમાં કાજળ લગાવી શૈલસુતા પરમેશ્વરી (પાર્વતી)ના દર્શન માટે ગઈ।
Verse 32
काचित्तु कामिनी पादौ रञ्जयन्ती ह्यलक्तकैः । श्रुत्वा घोषं च तद्धित्वा दर्शनार्थमुपागता
એક યુવતી પોતાના પગને અલક્તક (લાલ રંગ)થી રંગી રહી હતી; ઘોંઘાટ સાંભળતાં જ તે છોડીને દર્શન માટે તરત આગળ આવી।
Verse 33
इत्यादि विविधं कार्यं हित्वा वासं स्त्रियो ययुः । दृष्ट्वा तु शांकरं रूपं मोहं प्राप्तास्तदाऽभवन्
આ રીતે સ્ત્રીઓ ઘરનાં વિવિધ કાર્યો છોડીને બહાર ગઈ; પરંતુ શાંકર રૂપનું દર્શન થતાં જ તેઓ તરત મોહિત થઈ ગઈ—આકર્ષણ અને ભ્રમથી આવરી ગઈ।
Verse 34
ततस्ताः प्रेमसंविग्नाश्शिवदर्शनहर्षिताः । निधाय हृदि तन्मूर्तिं वचनं चेदमब्रुवन्
ત્યારે તે સ્ત્રીઓ પ્રેમથી વ્યાકુળ અને શિવદર્શનના હર્ષથી પરિપૂર્ણ થઈ. તેમણે શિવની એ જ મૂર્તિને હૃદયમાં સ્થાપી આ વચનો કહ્યા.
Verse 35
पुरवासिन्य ऊचुः । नेत्राणि सफलान्यासन्हिमवत्पुरवासिनाम् । यो योऽपश्यददो रूपं तस्य वै सार्थकं जनुः
નગરવાસિનીઓ બોલી—હિમવતના નગરવાસીઓની આંખો ખરેખર ધન્ય અને સફળ થઈ. જેણે જેણે તે અદ્ભુત રૂપ જોયું, તેનું જન્મ નિશ્ચયે સાર્થક થયું.
Verse 36
तस्यैव सफलं जन्म तस्यैव सफलाः क्रियाः । येन दृष्टश्शिवस्साक्षात्सर्वपापप्रणाशकः
જેણે સર્વપાપ-પ્રણાશક ભગવાન શિવને સాక్షાત્ દર્શન કર્યો છે, તેનું જ જન્મ સફળ છે અને તેની જ ક્રિયાઓ ફળદાયી છે।
Verse 37
पार्वत्या साधितं सर्वं शिवार्थं यत्तपः कृतम् । धन्येयं कृतकृत्येयं शिवा प्राप्य शिवम्पतिम्
શિવાર્થ પાર્વતીએ જે તપ કર્યું હતું તે સર્વ સંપૂર્ણ રીતે સિદ્ધ થયું. આ શિવા (પાર્વતી) ધન્ય છે, કૃતકૃત્ય છે; કારણ કે તેણે પતિ-સ્વામીરૂપે શિવને પ્રાપ્ત કર્યો છે.
Verse 38
यदीदं युगलं ब्रह्मा न युंज्याच्छिवयोर्मुदा । तदा च सकलोऽप्यस्य श्रमो निष्फलतामियात्
જો બ્રહ્મા આનંદપૂર્વક શિવ અને પાર્વતીના આ યુગલને વિવાહબંધનમાં ન જોડે, તો આ વિષયમાં તેનો સર્વ પ્રયત્ન નિષ્ફળ થઈ જશે.
Verse 39
सम्यक् कृतं तथा चात्र योजितं युग्ममुत्तमम् । सर्वेषां सार्थता जाता सर्वकार्यसमुद्भवा
બધું જ યોગ્ય રીતે થયું છે અને અહીં ઉત્તમ યુગલને વિધિપૂર્વક જોડવામાં આવ્યું છે. તેથી સૌનો હેતુ સિદ્ધ થયો અને સર્વ મહાન કાર્યોનો ઉદ્ભવ શક્ય બન્યો.
Verse 40
विना तु तपसा शम्भोर्दर्शनं दुर्लभन्नृणाम् । दर्शनाच्छंकरस्यैव सर्वे याताः कृतार्थताम्
હે શંભુ! તપ વિના મનુષ્યોને શિવદર્શન દુર્લભ છે. પરંતુ શંકરના માત્ર દર્શનથી જ તેઓ બધા કૃતાર્થ થયા—જીવનનો પરમ હેતુ પ્રાપ્ત કર્યો.
Verse 41
लक्ष्मीर्नारायणं लेभे यथा वै स्वामिनम्पुरा । तथासौ पार्वती देवी हरम्प्राप्य सुभूषिता
જેમ લક્ષ્મીએ પૂર્વકાળે નારાયણને સ્વામી રૂપે પ્રાપ્ત કર્યો, તેમ દેવી પાર્વતીએ હર (શિવ)ને પામી સુશોભિત અને મંગલમય બની.
Verse 42
ब्रह्माणं च यथा लेभे स्वामिनं वै सरस्वती । तथासौ पार्वती देवी हरम्प्राप्य सुभूषिता
જેમ સરસ્વતીએ બ્રહ્માને સ્વામી રૂપે પ્રાપ્ત કર્યો, તેમ દેવી પાર્વતીએ હર (શિવ)ને પામી સુશોભિત અને પરિપૂર્ણ બની.
Verse 43
वयन्धन्याः स्त्रियस्सर्वाः पुरुषास्सकला वराः । ये ये पश्यन्ति सर्वेशं शंकरं गिरिजापतिम्
અમે ધન્ય છીએ; સર્વ સ્ત્રીઓ ધન્ય છે, અને સર્વ પુરુષો પણ પરમ ભાગ્યવાન છે—જે જે સર્વેશ્વર શંકર, ગિરિજાપતિના દર્શન કરે છે.
Verse 44
ब्रह्मोवाच इत्थमुक्त्वा तु वचनं चन्दनैश्चाक्षतैरपि । शिवं समर्चयामासुर्लाजान्ववृषुरादरात्
બ્રહ્માએ કહ્યું—આ રીતે વચન કહી તેમણે ચંદન અને અક્ષત સાથે ભગવાન શિવનું સમર્ચન કર્યું; અને આદરભક્તિથી લાજા (ભૂંજેલા ધાન) અર્પી તેમના પર વરસાવ્યા।
Verse 45
तस्थुस्तत्र स्त्रियः सर्वा मेनया सह सोत्सुकाः । वर्णयन्त्योऽधिकम्भाग्यम्मेनायाश्च गिरेरपि
ત્યાં બધી સ્ત્રીઓ મેનાની સાથે ઉત્સુક આનંદથી ઊભી રહી; અને મેનાનું તથા પર્વતરાજ હિમાલયનું અતિશય સૌભાગ્ય વખાણતી રહી।
Verse 46
कथास्तथाविधाश्शृण्वंस्तद्वामा वर्णिताश्शुभाः । प्रहृष्टोऽभूत्प्रभुः सर्वैर्मुने विष्ण्वादिभिस्तदा
હે મુને, વામાએ શુભ રીતે વર્ણવેલી એવી કથાઓ સાંભળી પ્રભુ અત્યંત પ્રસન્ન થયા; ત્યારે વિષ્ણુ આદિ સર્વ દેવગણ પણ હર્ષિત થયા.
Frequently Asked Questions
Nārada, prompted by Viṣṇu for a divine purpose, praises Śiva; Śiva reveals his supreme compassionate form; Nārada then leads Menā to witness that form, establishing her direct darśana.
The chapter encodes a Śaiva epistemology: stuti purifies intention, and darśana functions as validated knowledge (pramāṇa-like certainty) grounded in grace—beauty and radiance signify transcendence made accessible.
A luminous, serene, ornamented Śiva-form: koṭi-sūrya-like radiance, perfect limbs, varied garments and ornaments, gentle smile, bright complexion, and the crescent moon (candrarekhā) as a key iconographic marker.