मेनायाः क्रोध-विलापः — Menā’s Lament and Reproach (to the Sage)

Verse 1

ब्रह्मोवाच । संज्ञां लब्धा ततस्सा च मेना शैलप्रिया सती । विललापातिसंक्षुब्धा तिरस्कारमथाकरोत्

બ્રહ્માએ કહ્યું—પછી શૈલપ્રિયા, સતી મેના ફરી સંજ્ઞા પામી. અત્યંત વ્યાકુળ થઈ તે વિલાપ કરવા લાગી અને ત્યારબાદ તિરસ્કારપૂર્વક પોતાનો આક્ષેપ વ્યક્ત કર્યો.

Verse 2

तत्र तावत्स्वपुत्रांश्च निनिन्द खलिता मुहुः । प्रथमं सा ततः पुत्री कथयामास दुर्वचः

ત્યાં તે વ્યાકુળ થઈ વારંવાર પોતાના પુત્રોની નિંદા કરવા લાગી. પછી સૌપ્રથમ તે પુત્રીએ કઠોર અને અયોગ્ય વચનો કહ્યા.

Verse 3

मेनोवाच । मुने पुरा त्वया प्रोक्तं वरिष्यति शिवा शिवम् । पश्चाद्धिमवतः कृत्यं पूजार्थं विनिवेशितम्

મેના બોલી—હે મુને! પૂર્વે તમે કહ્યું હતું કે શિવા (પાર્વતી) શિવને જ વર તરીકે પસંદ કરશે. ત્યારબાદ હિમવતે પૂજાર્થે કરવાનું કર્તવ્ય—પૂજાની વ્યવસ્થા—યોગ્ય રીતે શરૂ કરાયું.

Verse 4

ततो दृष्टं फलं सत्यं विपरीतमनर्थकम् । मुनेऽधमाहं दुर्बुद्धे सर्वथा वञ्चिता त्वया

ત્યારે મેં સાચું ફળ જોયું—તે તો વિપરીત અને સર્વથા અનર્થકારી નીકળ્યું. હે મુને! હું અધમા, દુર્બુદ્ધિ સ્ત્રી, તારા દ્વારા સર્વ રીતે છેતરાઈ ગઈ છું.

Verse 5

पुनस्तया तपस्तप्तं दुष्करं मुनिभिश्च यत् । तस्य लब्धं फलं ह्येतत्पश्यतां दुःखदायकम्

તેણે ફરી તે જ ઘોર તપ કર્યું, જે મુનિઓ માટે પણ અતિ દુષ્કર છે. પરંતુ તેમાંથી મળેલું ફળ જોનારાઓ માટે દુઃખનું કારણ બન્યું.

Verse 6

किं करोमि क्व गच्छामि को मे दुःखं व्यपोहताम् । कुलादिकं विनष्टं मे विहितं जीवितं मम

હું શું કરું? ક્યાં જાઉં? મારું દુઃખ કોણ દૂર કરશે? મારું કુળ અને બધું જ નષ્ટ થયું; મારું જીવન પણ જાણે દુઃખભોગ માટે જ વિધિત છે.

Verse 7

क्व गता ऋषयो दिव्याः श्मश्रूणि त्रोटयाम्यहम् । तपस्विनी च या पत्नी सा धूर्ता स्वयमागता

દિવ્ય ઋષિઓ ક્યાં ગયા? ઉદ્વેગમાં હું મારી દાઢી ઉપાડી નાખીશ! અને જે પત્ની તપસ્વિની છે—એ જ ધૂર્તા પોતે જ અહીં આવી ગઈ છે।

Verse 8

केषाञ्चैवापराधेन सर्वं नष्टं ममाधुना । इत्युक्त्वा वीक्ष्य च सुतामुवाच वचनं कटु

કેટલાકના અપરાધથી મારું બધું હવે નષ્ટ થઈ ગયું છે. એમ કહી તેણે પુત્રી તરફ જોઈ કઠોર વચન બોલ્યાં।

Verse 9

किं कृतं ते सुते दुष्टे कर्म दुःखकरं मम । हेम दत्त्वा त्वयानीतः काचो वै दुष्टया स्वयम्

હે દુષ્ટ પુત્રી! તું મને દુઃખ આપનારું કયું કર્મ કર્યું? સોનું આપી તું કાચ લઈ આવી—આ બધું તું પોતાની કૂટિલતાથી કર્યું.

Verse 10

हित्वा तु चन्दनं भूयो लेपितः कर्दमस्त्वया । हंसमुड्डीय काको वै गृहीतो हस्तपञ्जरे

ચંદનનો લેપ છોડીને તું ફરી કાદવથી લિપ્ત થઈ. હંસ પકડવા ઉડી, પણ હાથના પિંજરામાં કાગડો જ પકડાયો.

Verse 11

हित्वा ब्रह्मजलं दूरे पीतं कूपोदकं त्वया । सूर्यं हित्वा तु खद्योतो गृहीतो यत्नतस्त्वया

બ્રહ્મજલ સમાન વિશાળ જળ દૂર ફેંકીને તું કૂવાનું પાણી પીધું. સૂર્ય ત્યજીને તું બહુ પ્રયત્ને જुगનૂ જ પકડ્યો.

Verse 12

तण्डुलांश्च तथा हित्वा कृतं वै तुषभक्षणम् । प्रक्षिप्याज्यं तथा तैलं कारण्डं भुक्तमादरात्

ચોખાના દાણા પણ ત્યજી તેણે તુષ (ભૂસી/ચોકર) ભક્ષણ સ્વીકાર્યું. ઘી અને તેલ ભેળવી તેણે તે કર્કશ આહાર આદરપૂર્વક સાવધાને ખાધો.

Verse 13

सिंहसेवां तथा मुक्त्वा शृगालस्सेवितस्त्वया । ब्रह्मविद्यां तथा मुक्त्वा कुगाथा च श्रुता त्वया

સિંહની સેવા ત્યજી તું શૃગાળની સેવા કરી છે. બ્રહ્મવિદ્યા ત્યજી તું નીચ અને નિષ્ફળ કથાઓ સાંભળી છે.

Verse 14

गृहे यज्ञविभूतिं हि दूरीकृत्य सुमंगलाम् । गृहीतश्च चिताभस्म त्वया पुत्रि ह्यमंगलम्

ઘરમાં યજ્ઞની સુમંગલ વિભૂતિ દૂર કરી, હે પુત્રી, તું ચિતાભસ્મ ગ્રહણ કર્યું—આ ખરેખર અમંગળ છે.

Verse 15

सर्वान् देववरांस्त्यक्त्वा विष्ण्वादीन्परमेश्वरान् । कृतं त्वया कुबुद्ध्या वै शिवार्थं तप ईदृशम्

વિષ્ણુ આદિ સર્વ શ્રેષ્ઠ દેવો—પરમેશ્વરો—ને ત્યજી, તું કુબુદ્ધિથી શિવાર્થ એવું તપ કર્યું છે.

Verse 16

धिक्त्वा च तव बुद्धिश्च धिग्रूपं चरितं तव । धिक् चोपदेशकर्त्तारं धिक्सख्यावपि ते तथा

ધિક્કાર છે તને અને તારી બુદ્ધિને! ધિક્કાર છે તારા રૂપને અને તારા આચરણને. એવો ઉપદેશ આપનારને પણ ધિક્કાર; અને તારી મિત્રતાને પણ ધિક્કાર.

Verse 17

आवां च धिक्तथा पुत्री यौ ते जन्मप्रवर्तकौ । धिक्ते नारद बुद्धिञ्च सप्तर्षींश्च सुबुद्धिदान्

ધિક્કાર છે અમને બંનેને, અને અમારી પુત્રીને પણ—જેઓ તારા જન્મને પ્રવર્તિત કરવાના સાધન બન્યા. અને ધિક્કાર છે, હે નારદ, તારી તે બુદ્ધિને, તથા સૂબુદ્ધિદાતા સપ્તઋષિઓને પણ.

Verse 18

धिक्कुलं धिक्क्रियादाक्ष्यं सर्वं धिग्यत्कृतं त्वया । गृहन्तु धुक्षितं त्वेतन्मरणं तु ममैव हि

આ કુળને ધિક્કાર, આ ક્રિયાદક્ષતાને ધિક્કાર—તું જે કંઈ કર્યું તે સર્વને ધિક્કાર. આ પ્રજ્વલિત અગ્નિ આ દેહને ભસ્મ કરી દે; કારણ કે મૃત્યુનું વરણ તો નિશ્ચયે મારું જ છે.

Verse 19

पार्वतानामयं राजा नायातु निकटे मम । सप्तर्षयस्स्वयं नैव दर्शयन्तु मुखम्मम

પર્વતરાજ હિમવાન મારા નજીક ન આવે; અને સ્વયં સપ્તર્ષિઓ પણ મને પોતાનું મુખ ન બતાવે.

Verse 20

साधितं किञ्च सर्वैस्तु मिलित्वा घातितं कुलम् । वन्ध्याहं न कथं जाता गर्भो न गलितः कथम्

તમે સૌએ મળીને તમારું કાર્ય સિદ્ધ કર્યું અને મારા કુળનો ઘાત કર્યો. છતાં હું વંધ્યા કેમ ન બની? અને ગર્ભ કેમ ન પડી ગયો?

Verse 21

अथो न वा मृता चाहं पुत्रिका न मृता कथम् । रक्षसाद्य कथं नो वा भक्षिता गगने पुनः

તો શું હું મરી નથી? તો મારી પુત્રી કેમ મરી નથી? અથવા ફરી આકાશમાં જ રાક્ષસાદિએ અમને કેમ ભક્ષ્યા નથી?

Verse 22

छेदयामि शिरस्तेऽद्य किं करोमि कलेवरैः । त्यक्त्वा त्वां च कुतो यायां हाहा मे जीवितं हतम्

આજે હું તારું મસ્તક કાપી નાખીશ. આ શરીરનું હું શું કરીશ? તને છોડીને હું ક્યાં જઈશ? હાય! મારું જીવન જ નષ્ટ થઈ ગયું છે.

Verse 23

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा पतिता सा च मेना भूमौ विमूर्छिता । व्याकुला शोकरोषाद्यैर्न गता भर्तृसन्निधौ

બ્રહ્માજીએ કહ્યું: આવું કહીને મેના પૃથ્વી પર મૂર્છિત થઈને પડી ગઈ. શોક અને ક્રોધ વગેરેથી વ્યાકુળ હોવાને કારણે તે તેના પતિ પાસે ન ગઈ.

Verse 24

हाहाकारो महानासीत्त स्मिन्काले मुनीश्वर । सर्वे समागतास्तत्र क्रमात्तत्सन्निधौ सुराः

હે મુનીશ્વર! તે સમયે ત્યાં મોટો હાહાકાર મચી ગયો. ત્યારે બધા દેવો એક પછી એક ત્યાં તેમની પાસે એકઠા થયા.

Verse 25

पुरा देवमुने चाहमागतस्तु स्वयं तदा । मां दृष्ट्वा त्वं वचस्ता वै प्रावोच ऋषिसत्तम

હે દેવમુને, પૂર્વે તે સમયે હું સ્વયં ત્યાં આવ્યો હતો. મને જોઈને તું વચનો દ્વારા મને સંબોધ્યો, હે ઋષિશ્રેષ્ઠ।

Verse 26

नारद उवाच । यथार्थं सुंदरं रूपं ना ज्ञातं ते शिवस्य वै । लीलयेदं धृतं रूपं न यथार्थं शिवेन च

નારદ બોલ્યા—તમે શિવનું યથાર્થ, પરમ સુંદર સ્વરૂપ જાણ્યું નથી. આ રૂપ શિવે અહીં લીલારૂપે ધારણ કર્યું છે; આ તેમનું પરમ તત્ત્વ નથી.

Verse 27

तस्मात्क्रोधं परित्यज्य स्वस्था भव पतिव्रते । कार्य्यं कुरु हठं त्यक्त्वा शिवां देहि शिवाय च

અતએવ ક્રોધ ત્યજી સ્થિર રહો, હે પતિવ્રતા. હઠ છોડીને કર્તવ્ય કાર્ય કરો; અને કલ્યાણમયી ‘શિવા’ને શિવને અર્પણ કરો.

Verse 28

ब्रह्मोवाच । तदाकर्ण्य वचस्ते सा मेना त्वां वाक्यमब्रवीत् । उत्तिष्ठेतो गच्छ दूरं दुष्टाधमवरो भवान्

બ્રહ્માએ કહ્યું—તારા વચન સાંભળી મેના તને બોલી: ‘ઉઠ અને અહીંથી દૂર ચાલ્યો જા; તું દુષ્ટ, અધમ અને નીચ છે.’

Verse 29

इत्युक्ते तु तया देव इन्द्राद्याः सकलाः क्रमात् । समागत्य च दिक्पाला वचनं चेदमब्रुवन्

તેણે એમ કહ્યે પછી ઇન્દ્રાદિ સર્વ દેવો ક્રમશઃ ત્યાં આવી પહોંચ્યા. દિક્પાલો પણ એકત્ર થયા અને આ વચન બોલ્યા.

Verse 30

देवा ऊचुः । हे मेने पितृकन्ये हि शृण्वस्मद्वचनम्मुदा । अयं वै परमः साक्षाच्छिवः परसुखावहः

દેવોએ કહ્યું— હે મેને, પિતૃકન્યે! આનંદથી અમારા વચન સાંભળ. આ સాక్షાત્ પરમ શિવ છે, પરમ સુખ આપનાર.

Verse 31

कृपया च भवत्पुत्र्यास्तपो दृष्ट्वातिदुस्सहम् । दर्शनं दत्तवाञ्छम्भुर्वरं सद्भक्तवत्सलः

તમારી પુત્રીના અતિ દુઃસહ તપને કરુણાથી જોઈ, સદ્ભક્તવત્સલ શંભુએ તેને દર્શન આપ્યું અને વરદાન આપ્યું.

Verse 32

ब्रह्मोवाच । अथोवाच सुरान्मेना विलप्याति मुहुर्मुहुः । न देया तु मया कन्या गिरिशायोग्ररूपिणे

બ્રહ્માએ કહ્યું— ત્યારે દેવમાતા મેના વારંવાર વિલાપ કરતી બોલી— “ઉગ્રરૂપધારી ગિરીશને હું મારી કન્યા નહીં આપું।”

Verse 33

किमर्थन्तु भवन्तश्च सर्वे देवाः प्रपञ्चिताः । रूपमस्याः परन्नाम व्यर्थीकर्तुं समुद्यतः

હે દેવગણ! આટલા પ્રપંચ અને કકળાટ સાથે તમે બધા અહીં શા માટે આવ્યા છો? શું તમે આ દેવીના પરમ રૂપ અને પરમ નામ-મહિમાને વ્યર્થ કરવા ઉદ્યત છો?

Verse 34

इत्युक्ते च तया तत्र ऋषयस्सप्त एव हि । ऊचुस्ते वच आगत्य वसिष्ठाद्या मुनीश्वर

તેણે ત્યાં એમ કહ્યું ત્યારે, વશિષ્ઠ આદિ મુનિશ્વર એવા સાત ઋષિઓ ખરેખર નજીક આવી પોતાના વચનો બોલ્યા.

Verse 35

सप्तर्षयः ऊचुः । कार्य्यं साधयितुम्प्राप्ताः पितृकन्ये गिरिप्रिये । विरुद्धं चात्र उक्तार्थे कथम्मन्यामहे वयम्

સપ્તર્ષિઓ બોલ્યા—હે પિતૃકન્યા, હે ગિરિપ્રિયે! અમે કાર્ય સિદ્ધ કરવા આવ્યા છીએ; પરંતુ તમે જે કહ્યું તે અહીંના હેતુને વિરુદ્ધ લાગે છે. અમે તેને કેવી રીતે સમજીએ?

Verse 36

ब्रह्मोवाच । अयं वै परमो लाभो दर्शनं शंकरस्य यत् । दानपात्रं स ते भूत्वागतस्तव च मंदिरम्

બ્રહ્માએ કહ્યું—નિશ્ચયે પરમ લાભ એ જ છે કે શંકરનું દર્શન થાય. તે તારા દાનનો પાત્ર બની હવે તારા મંદિરમાં પણ આવ્યો છે.

Verse 37

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा तैस्ततो मेना मुनिवाक्यं मृषाकरोत् । प्रत्युवाच च रुष्टा सा तानृषीञ्ज्ञानदुर्बला

બ્રહ્માએ કહ્યું—તેમણે આમ કહ્યા પછી મેના મુનિઓના વચનને ખોટું ગણાવી દીધું. પછી ક્રોધથી ભરાઈ અને સાચા વિવેકમાં દુર્બળ બની, તેણે તે ઋષિઓને પ્રત્યુત્તર આપ્યો.

Verse 38

मेनोवाच । शस्त्राद्यैर्घातयिष्येहं न हास्ये शंकरायताम् । दूरं गच्छत सर्वे हि नागन्तव्यं मदन्तिके

મેના બોલી—હું અહીં શસ્ત્રાદિથી તમને ઘાયલ કરી પાડી દઈશ; શંકર પાસે જવા હું મંજૂરી આપતી નથી. તમે બધા દૂર જાઓ; મારા નજીક ન આવશો।

Verse 39

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा विररामाशु सा विलप्यातिविह्वला । हाहाकारो महानासीत्तत्र तद्वृत्ततो मुने

બ્રહ્મા બોલ્યા—આવું કહીને તે તરત જ શાંત થઈ ગઈ; અત્યંત વ્યાકુળ બની વિલાપ કરવા લાગી. હે મુનિ, તે ઘટનાથી ત્યાં મહા હાહાકાર થયો।

Verse 40

ततो हिमालयस्तत्राजगामातिसमाकुलः । ताञ्च बोधयितुं प्रीत्या प्राह तत्त्वञ्च दर्शयन्

પછી હિમાલય ત્યાં અત્યંત વ્યાકુળ થઈને આવ્યો. પ્રેમથી તેને સમજાવવા અને તત્ત્વ દર્શાવતા તેણે તેને કહ્યું।

Verse 41

हिमालय उवाच । शृणु मेने वचो मेऽद्य विकलाऽसि कथम्प्रिये । के के समागता गेहं कथं चैतान्विनिन्दसि

હિમાલય બોલ્યા—પ્રિય મેના, આજે મારા વચન સાંભળ. તું કેમ એટલી વ્યાકુળ છે? આપણા ઘેર કોણ કોણ આવ્યા છે, અને તું એમની નિંદા કેમ કરે છે?

Verse 42

शंकरं त्वं च जानासि रूपं दृष्ट्वासि विह्वला । विकटं तस्य शंभोस्तु नानारूपाभिधस्य हि

તું શંકરને જાણે છે, છતાં તે રૂપ જોઈને તું વ્યાકુળ થઈ ગઈ. કારણ કે અનેક નામો અને અનેક રૂપોથી પ્રસિદ્ધ એવા શંભુનું જ તે વિકટ સ્વરૂપ છે.

Verse 43

स शंकरो मया ज्ञातस्सर्वेषां प्रतिपालकः । पूज्यानां पूज्य एवासौ कर्तानुग्रहनिग्रहान्

મેં જાણ્યું છે કે એ જ શંકર સર્વનો પ્રતિપાલક છે. પૂજ્યોમાં પણ પરમ પૂજ્ય એ જ છે, અને જીવებზე અનુગ્રહ તથા નિગ્રહ—બન્ને કરનાર છે.

Verse 44

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वती खण्डे मेनाप्रबोधवर्णनो नाम चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણની દ્વિતીય રુદ્રસંહિતાના તૃતીય પાર્વતીખંડમાં ‘મેના-પ્રબોધ-વર્ણન’ નામનો ચુમ્માલીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.

Verse 45

यद्वै द्वारगतश्शंभुः पुरा विकटरूपधृक् । नानालीलाञ्च कृतवाञ्चेतयामि च तामिमाम्

હું એ જ પ્રસંગને સ્મરું છું—પૂર્વકાળે શંભુ દ્વારે આવી વિકટ રૂપ ધારણ કરીને અનેક લીલાઓ કરી; એ જ વાતને હું હવે મનમાં જાગૃત કરું છું.

Verse 46

तन्माहात्म्यं परं दृष्ट्वा कन्यां दातुं त्वया मया । अंगीकृतं तदा देवि तत्प्रमाणं कुरु प्रिये

તે પરમ મહાત્મ્ય જોઈને, હે દેવી, ત્યારે તારી સાથે મેં પણ કન્યાદાન સ્વીકાર્યું. હે પ્રિયે, હવે તે નિર્ણયને પ્રમાણિત કરી દૃઢ સંકલ્પ કર.

Verse 47

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा सोऽद्रिनाथो हि विरराम ततो मुने । तदाकर्ण्य शिवामाता मेनोवाच हिमालयम्

બ્રહ્માએ કહ્યું—હે મુનિ, એમ કહીને પર્વતનાથ હિમાલય મૌન થયો. તે વચન સાંભળી શિવામાતા મેના ત્યારે હિમાલયને બોલી.

Verse 48

मेनोवाच । मद्वचः श्रूयतां नाथ तथा कर्तुं त्वमर्हसि । गृहीत्वा तनुजां चैनां बद्ध्वा कण्ठे तु पार्वतीम्

મેના બોલી—હે નાથ, મારું વચન સાંભળો; તેમ કરવું તમને યોગ્ય છે. મારી આ પુત્રીને સ્વીકારી, પાર્વતીને વરમાળા સમી તમારા કંઠે ધારણ કરો (વિવાહે સ્વીકારો).

Verse 49

अधः पातय निःशंकं दास्ये तां न हराय हि । तथैनामथवा नाथ गत्वा वै सागरे सुताम्

નિઃશંક થઈ તેને નીચે ફેંકી દો; હું તેને હર (શિવ) ને નહીં આપું. અથવા હે નાથ, સમુદ્ર પાસે જઈ તેને સમુદ્રકન્યા તરીકે ત્યાં જ આપી દો.

Verse 50

निमज्जय दयां त्यक्त्वा ततोऽद्रीश सुखी भव । यदि दास्यसि पुत्री त्वं रुद्राय विकटात्मने । तर्हि त्यक्ष्याम्यहं स्वामिन्निश्चयेन कलेवरम्

દયા ત્યજી મને દુઃખમાં ડૂબાડો, અને પછી હે અદ્રીશ, તમે સુખી રહો. જો તમે તમારી પુત્રીને વિકટ સ્વભાવવાળા રુદ્રને આપશો, તો હે સ્વામી, હું નિશ્ચયે આ દેહ ત્યજી દઈશ.

Verse 51

ब्रह्मोवाच । इत्युक्ते च तदा तत्र वचने मेनया हठान् । उवाच वचनं रम्यं पार्वती स्वयमागता

બ્રહ્માએ કહ્યું—મેના ત્યાં હઠપૂર્વક એવું બોલી ત્યારે, પાર્વતી સ્વયં આગળ આવી મૃદુ અને મનોહર વચન બોલી।

Verse 52

पार्वत्युवाच । मातस्ते विपरीता हि बुद्धिर्जाताऽशुभावहा । धर्मावलम्बनात्त्वं हि कथन्धर्मं जहासि वै

પાર્વતીએ કહ્યું—માતા, તારી બુદ્ધિ ખરેખર વિપરીત થઈ ગઈ છે, જે અશુભ ફળ આપનારી છે. તું તો ધર્મનો આશ્રય લીધો છે; તો ધર્મને કેવી રીતે ત્યજી શકે?

Verse 53

अयं रुद्रोऽपरस्साक्षात्सर्वप्रभव ईश्वरः । शम्भुस्सुरूपस्सुखदस्सर्वश्रुतिषु वर्णितः

આ રુદ્ર જ સాక్షાત્ પરાત્પર, સર્વનો પ્રભવ એવા ઈશ્વર છે. તે શંભુ—મંગલમય સુરૂપ, સુખદાતા—અને સર્વ શ્રુતિઓમાં વર્ણિત છે।

Verse 54

महेशश्शंकरश्चायं सर्वदेवप्रभुस्स्वराट् । नानारूपाभिधो मातर्हरिब्रह्मादिसेवितः

હે માતા, આ જ પ્રભુ મહેશ—શંકર—સર્વ દેવોના સ્વામી અને સ્વરાજ છે. તેઓ અનેક રૂપો અને અનેક નામોથી જાણીતા છે, અને હરિ, બ્રહ્મા વગેરે દેવો પણ તેમની સેવા-ઉપાસના કરે છે।

Verse 55

अधिष्ठानं च सर्वेषां कर्ता हर्ता च स प्रभुः । निर्विकारी त्रिदेवेशो ह्यविनाशी सनातनः

એ પ્રભુ જ સર્વનો આધાર-અધಿಷ್ಠાન છે; એ જ કર્તા અને હર્તા (સંહારક) પણ છે. તેઓ નિર્વિકાર, ત્રિદેવોના ઈશ્વર, અવિનાશી અને સનાતન છે।

Verse 56

यदर्थे देवतास्सर्वा आयाता किंकरीकृताः । द्वारि ते सोत्सवाश्चाद्य किमतोऽन्यत्परं सुखम्

જેનાં હિતાર્થે સર્વ દેવતાઓ આવી સેવક બન્યા—આજે તેઓ ઉત્સવসহ તારા દ્વારે ઊભા છે. આથી પરમ સુખ બીજું શું?

Verse 57

उत्तिष्ठातः प्रयत्नेन जीवितं सफलं कुरु । देहि मां त्वं शिवायास्मै स्वाश्रमं कुरु सार्थकम्

ઉઠો, પ્રયત્નપૂર્વક જીવનને સફળ કરો. મને તે ભગવાન શિવને અર્પણ કરો અને તમારો આશ્રમધર્મ સાર્થીક કરો.

Verse 58

देहि मां परमेशाय शंकराय जनन्यहो । स्वीकुरु त्वमिमं मातर्विनयम्मे ब्रवीमि ते

હે માતા! મને પરમેશ્વર શંકરને અર્પણ કરો. હે જનની, આ મારી વિનંતી સ્વીકારો; હું વિનયપૂર્વક તમને પ્રાર્થના કરું છું.

Verse 59

चेन्न दास्यसि तस्मै मां न वृणेऽन्यमहं वरम् । भागं लभेत्कथं सैंहं शृगालः परवंचकः

જો તમે મને તેમને ન આપો, તો હું બીજો કોઈ વર પસંદ કરું નહીં. છલકપટી શિયાળ સિંહનો ભાગ કેવી રીતે મેળવી શકે?

Verse 60

मनसा वचसा मातः कर्मणा च हरस्त्वयम् । मया वृतो वृतश्चैव यदिच्छसि तथा कुरु

હે માતા! મનથી, વાણીથી અને કર્મથી તમે આ હર (શિવ)ને જ વર્યા છે. મેં પણ તમને વર્યા છે અને તમે પણ મને—હવે તમને જે ઇચ્છા હોય તેમ કરો.

Verse 61

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य शिवावाक्यं मेना शैलेश्वरप्रिया । सुविलप्य महाक्रुद्धा गृहीत्वा तत्कलेवरम्

બ્રહ્માએ કહ્યું: શિવના આ વચનો સાંભળીને, પર્વતરાજની પ્રિયા મેનાએ ખૂબ વિલાપ કર્યો. પછી, અત્યંત ક્રોધિત થઈને તેણે તે શરીર પકડી લીધું.

Verse 62

मुष्टिभिः कूर्परैश्चैव दन्तान्धर्षयती च सा । ताडयामास तां पुत्रीं विह्वलातिरुषान्विता

મુઠ્ઠીઓ અને કોણીઓથી પ્રહાર કરતા અને ક્રોધમાં દાંત પીસતા, તેણે તે પુત્રીને મારી—તે તીવ્ર ક્રોધથી વ્યાકુળ અને વશ હતી.

Verse 63

ये तत्र ऋषयस्तात त्वदाद्याश्चापरे मुने । तद्धस्तात्ताम्परिच्छिद्य नित्युर्दूरतरं ततः

હે પ્રિય, ત્યાં જે ઋષિઓ હતા—તમાથી આરંભ કરીને, હે મુનિ, અન્ય પણ—તેણાના હાથમાંથી તેણીને લઈ પોતાના આશ્રયમાં રાખી, પછી ત્યાંથી બહુ દૂર ચાલ્યા ગયા.

Verse 64

तान्वै तथा विधान्दृष्ट्वा भर्त्सयित्वा पुनः पुनः । उवाच श्रावयन्ती सा दुर्वचो निखिलान्पुनः

તેમને તે અયોગ્ય રીતે વર્તતા જોઈ, તેણીએ વારંવાર ઠપકો આપ્યો; અને સૌને સંભળાવીને, તેણીએ ફરી તે બધા કઠોર વચનો કહ્યા.

Verse 65

मेनोवाच । किं मेना हि करिष्येऽहं दुष्टां ग्रहवतीं शिवाम् । दास्याम्यस्यै गरन्तीव्रं कूपे क्षेप्स्यामि वा ध्रुवम्

મેના બોલી: દુષ્ટભાવવાળી અને અશુભ ગ્રહપ્રભાવથી ગ્રસ્ત આ શિવા સાથે હું શું કરું? હું તેને તીવ્ર વિષ આપી દઈશ, અથવા નિશ્ચિતપણે કૂવામાં ફેંકી દઈશ.

Verse 66

छेत्स्यामि कालीमथवा शस्त्रास्त्रैर्भूरिखण्डशः । निमज्जयिष्ये वा सिन्धौ स्वसुताम्पार्वतीं खलु

હું શસ્ત્રાસ્ત્રોથી કાળીને અનેક ખંડોમાં કાપી નાખીશ; અથવા તો નિશ્ચયે મારી પોતાની પુત્રી પાર્વતીને સમુદ્રમાં ડૂબાડી દઈશ।

Verse 67

अथवा स्वशरीरं हि त्यक्ष्याम्याश्वन्यथा ध्रुवम् । न दास्ये शम्भवे कन्यां दुर्गां विकटरूपिणे

નહિતર હું આ જ શરીર ત્વરિત ત્યજી દઈશ—આ નિશ્ચિત છે. વિકટરূপિણી દુર્ગા કન્યાને હું શંભુને નહીં આપું।

Verse 68

वरोऽयं कीदृशो भीमोऽनया लब्धश्च दुष्टया । कारितश्चोपहासो मे गिरेश्चापि कुलस्य हि

“આ દુષ્ટ સ્ત્રીએ કેવો ભયંકર વર મેળવ્યો છે? તેણે મારો ઉપહાસ કરાવ્યો છે—ગિરીશ (શિવ)નો પણ, અને આપણા સમગ્ર કુળના માનનો પણ.”

Verse 69

न माता न पिता भ्राता न बन्धुर्गोत्रजोऽपि हि । नो सुरूपं न चातुर्य्यं न गुहं वास्य किंचन

તેને ન માતા છે, ન પિતા, ન ભાઈ, ન ગોત્રનો કોઈ સગો. ન રૂપ-લાવણ્ય છે, ન ચાતુર્ય, અને કોઈ ગુપ્ત વિશેષ ગુણ પણ નથી।

Verse 70

न वस्त्रं नाप्यलङ्कारास्सहायाः केऽपि तस्य न । वाहनं न शुभं ह्यस्य न वयो न धनन्तथा

તેના પાસે ન વસ્ત્ર હતું, ન આભૂષણ; કોઈ સહાયક પણ નહોતો. શુભ વાહન નહોતું; ન યુવાની, ન ધન પણ હતું।

Verse 71

न पावित्र्यं न विद्या च कीदृशः काय आर्तिदः । किं विलोक्य मया पुत्री देयास्मै स्यात्सुमंगला

તેમાં ન પવિત્રતા છે ન વિદ્યાનું તેજ. આ પીડાદાયક કયો દેહ ધારણ કરે છે? કયો ગુણ જોઈને હું મારી પુત્રી તેને આપું, જેથી તે સાચે સુમંગલા બને?

Verse 72

ब्रह्मोवाच । इत्यादि सुविलप्याथ बहुशो मेनका तदा । रुरोदोच्चैर्मुने सा हि दुःखशोकपरिप्लुता

બ્રહ્માએ કહ્યું—આ રીતે વારંવાર કરુણ વિલાપ કરીને, તે સમયે દુઃખ અને શોકથી વ્યાપ્ત મેનકા, હે મુનિ, ઊંચે સ્વરે રડી પડી.

Verse 73

अथाहन्द्रुतमागत्याकथयम्मेनकां च ताम् । शिवतत्त्वं च परमं कुज्ञानहरमुत्तमम्

પછી તેણે કહ્યું—“ઝડપથી જઈને તે મેનકાને પણ કહો; કુજ્ઞાન હરણ કરનારું પરમ, ઉત્તમ શિવતત્ત્વ તેને સમજાવો.”

Verse 74

ब्रह्मोवाच । श्रोतव्यम्प्रीतितो मेने मदीयं वचनं शुभम् । यस्य श्रवणतः प्रीत्या कुबुद्धिस्ते विनश्यति

બ્રહ્માએ કહ્યું—“હે મેને, પ્રીતિપૂર્વક મારા શુભ વચન સાંભળ. જે પ્રેમભક્તિથી તેને સાંભળે છે તેની કુબુદ્ધિ નાશ પામે છે.”

Verse 75

शङ्करो जगतः कर्ता भर्ता हर्ता तथैव च । न त्वं जानासि तद्रूपं कथन्दुःखं समीहसे

શંકર જ જગતના કર્તા, ભર્તા અને હર્તા છે. તું તેમના સ્વરૂપને જાણતી નથી; તો દુઃખને કેવી રીતે ઇચ્છે છે?

Verse 76

अनेकरूपनामा च नाना लीलाकरः प्रभुः । सर्वस्वामी स्वतन्त्रश्च मायाधीशोऽविकल्पकः

તે પ્રભુ અનેક રૂપો અને અનેક નામો ધરાવનાર, નાનાવિધ દિવ્ય લીલાઓ કરનાર છે. તે સર્વસ્વામી, સદા સ્વતંત્ર, માયાધીશ અને વિકલ્પ-ભેદથી રહિત છે.

Verse 77

इति विज्ञाय मेने त्वं शिवान्देहि शिवाय वै । कुहठन्त्यज कुज्ञानं सर्वकार्यविनाशनम्

આ રીતે જાણીને તેણે નિશ્ચય કર્યો—“તું શિવા છે; નિશ્ચયે શિવને જ પોતાને અર્પણ કર. વાંકું હઠ છોડ અને કુજ્ઞાન ત્યજી દે; તે સર્વ શુભ કાર્યોનો નાશ કરે છે.”

Verse 78

ब्रह्मोवाच । इत्युक्ता सा मया मेना विलपन्ती मुहुर्मुहुः । लज्जां किंचिच्छनैस्त्यक्त्वा मुने मां वाक्यमब्रवीत्

બ્રહ્માએ કહ્યું—મારા દ્વારા આમ કહેવામાં આવતા મેના વારંવાર વિલાપ કરતી રહી. પછી, હે મુનિ, તે ધીમે ધીમે થોડી લાજ છોડીને મને આ વચન બોલી.

Verse 79

मेनोवाच । किमर्थन्तु भवान्ब्रह्मन्रूपमस्य महावरम् । व्यर्थीकरोति किमियं हन्यतां न स्वयं शिवा

મેના બોલી—હે બ્રહ્મન, તમે તેના આ મહાન ઉત્તમ રૂપને (અને વરને) વ્યર્થ કેમ કરો છો? આને કેમ મારવી—સ્વયં શિવા કેમ નથી મારતી?

Verse 80

न वक्तव्यं च भवता शिवाय प्रतिदीयताम् । न दास्येऽहं शिवायैनां स्वसुताम्प्राणवल्लभाम्

તમારે ‘એને શિવને આપી દેવી’ એમ પણ કહેવું ન જોઈએ. મારી પ્રાણપ્રિય પોતાની પુત્રીને—એને હું શિવને નહીં આપું.

Verse 81

ब्रह्मोवाच । इत्युक्ते तु तदा सिद्धाः सनकाद्या महामुने । समागत्य महाप्रीत्या वचनं हीदमब्रुवन्

બ્રહ્માએ કહ્યું—હે મહામુને! આમ કહેવાતાં જ સનકાદિ સિદ્ધગણ મહા આનંદથી નજીક આવી આ વચનો બોલ્યા.

Verse 82

सिद्धा ऊचुः । अयम्वै परमस्साक्षाच्छिवः परसुखावहः । कृपया च भवत्पुत्र्यै दर्शनन्दत्तवान्प्रभुः

સિદ્ધોએ કહ્યું—આ જ પરમ, સాక్షાત્ શિવ છે, પરમ સુખ આપનાર. કૃપાથી પ્રભુએ તમારી પુત્રીને દિવ્ય દર્શન આપ્યું છે.

Verse 83

ब्रह्मोवाच । अथोवाच तु तान्मेना विलप्य च मुहुर्मुहुः । न देया तु मया सम्यग्गिरिशायोग्ररूपिणे

બ્રહ્માએ કહ્યું—પછી મેના વારંવાર વિલાપ કરીને તેમને બોલી: ‘ઉગ્રરૂપધારી ગિરિશને હું મારી કન્યાને યોગ્ય રીતે આપી શકતી નથી.’

Verse 84

किमर्थन्तु भवन्तश्च सर्वे सिद्धाः प्रपञ्चिनः । रूपमस्याः परं नाम व्यर्थीकर्त्तुं समुद्यताः

‘શા માટે તમે બધા—સિદ્ધ હોવા છતાં અને વ્યવહારકુશળ હોવા છતાં—એના પરમ રૂપ અને પરમ નામને વ્યર્થ કરવા પ્રયત્નશીલ છો?’

Verse 85

इत्युक्ते च तया तत्र मुनेऽहं चकितोऽभवम् । सर्वे विस्मयमापन्ना देवसिद्धर्षिमानवाः

તેણે ત્યાં એમ કહ્યું ત્યારે, હે મુનિ, હું ચકિત થયો; અને દેવો, સિદ્ધો, ઋષિઓ તથા માનવો—બધા વિસ્મયમાં પડી ગયા.

Verse 86

एतस्मिन्समये तस्या हठं श्रुत्वा दृढं महत् । द्रुतं शिवप्रियो विष्णुस्समागत्याऽब्रवीदिदम्

તે સમયે તેણીનો મહાન અને દૃઢ સંકલ્પ સાંભળી, ભગવાન શિવના પરમ પ્રિય વિષ્ણુ તત્કાળ આવીને આ વચન બોલ્યા।

Verse 87

विष्णुरुवाच । पितॄणां च प्रिया पुत्री मानसी गुणसंयुता । पत्नी हिमवतस्साक्षाद्ब्रह्मणः कुलमुत्तमम्

વિષ્ણુ બોલ્યા—“તે પિતૃઓની પ્રિય પુત્રી છે, માનસજ અને ગુણસંપન્ન છે; તે સాక్షાત્ હિમવાનની પત્ની છે અને બ્રહ્માના ઉત્તમ કુળની છે.”

Verse 88

सहायास्तादृशा लोके धन्या ह्यसि वदामि किम् । धर्मस्याधारभूतासि कथं धर्मं जहासि हि

આ લોકમાં તારા જેવા સહાયક દુર્લભ છે; તું ખરેખર ધન્ય છે—હું વધુ શું કહું? તું તો ધર્મની આધારશિલા છે; તો પછી ધર્મને કેમ ત્યજી શકે?

Verse 89

देवैश्च ऋषिभिश्चैव ब्रह्मणा वा मया तथा । विरुद्धं कथ्यते किं नु त्वयैव सुविचार्यताम्

દેવો, ઋષિઓ, બ્રહ્મા અથવા હું—અહીં (સત્ય-ધર્મના) વિરુદ્ધ એવું શું કહેવાઈ રહ્યું છે? તું જ આ વિષયે સુવિચાર કર.

Verse 90

शिवत्वं न च जानासि निर्गुणस्य गुणस्स हि । विरूपस्स सुरूपो हि सर्वसेव्यस्सतां गतिः

તું શિવત્વને સાચે જાણતી નથી. તેઓ નિર્ગુણ હોવા છતાં સર્વ ગુણોના અધિષ્ઠાન છે. લોકદૃષ્ટિએ વિરૂપ લાગ્યા છતાં તત્ત્વતઃ તેઓ પરમ સરૂપ છે. તેઓ સર્વસેવ્ય છે અને સજ્જનોની પરમ ગતિ છે.

Verse 91

तेनैव निर्मिता देवी मूलप्रकृतिरीश्वरी । तत्पार्श्वे च तदा तेन निर्मितः पुरुषोत्तमः

એ જ પરમેશ્વરે દેવી—ઈશ્વરી, મૂળપ્રકૃતિ—નું સર્જન કર્યું; અને પછી તેના પાર्श્વે એ જ દ્વારા પુરુષોત્તમ પ્રગટ થયા।

Verse 92

ताभ्यां चाहं तथा ब्रह्मा ततश्च गुणरूपतः । अवतीर्य स्वयं रुद्रो लोकानां हितकारकः

આ બે તત્ત્વોમાંથી હું અને બ્રહ્મા ઉત્પન્ન થયા; ત્યારબાદ ગુણમય સ્વરૂપ ધારણ કરીને સ્વયં રુદ્ર લોકહિત માટે અવતર્યા।

Verse 93

ततो वेदास्तथा देवा यत्किंचिद्दृश्यते जगत् । स्थावरं जंगमं चैव तत्सर्वं शकरादभूत्

તેમાથી જ વેદો અને દેવતાઓ ઉત્પન્ન થયા; અને જગતમાં જે કંઈ દેખાય છે—સ્થાવર અને જંગમ—તે સર્વ શંકરથી જ પ્રગટ થયું।

Verse 94

तद्रूपम्वर्णितं केन ज्ञायते केन वा पुनः । मया च ब्रह्मणा यस्य ह्यतो लब्धश्च नैव हि

તે સ્વરૂપનું વર્ણન કોણ કરી શકે, અને તેને પૂર્ણ રીતે કોણ જાણી શકે? હું બ્રહ્મા પણ તેની તત્ત્વસત્તાને કદી સંપૂર્ણ રીતે પ્રાપ્ત કરી શક્યો નથી।

Verse 95

आब्रह्मस्तम्बपर्यंतं यत्किञ्चिद्दृश्यते जगत् । तत्सर्वं च शिवं विद्धि नात्र कार्या विचारणा

બ્રહ્માથી લઈને તૃણ સુધી જે કંઈ જગતમાં દેખાય છે, તે સર્વ શિવ જ છે—એવું જાણો; અહીં વધુ વિચાર કરવાની જરૂર નથી।

Verse 96

स एवेदृक्सुरूपेणावतीर्णो निजलीलया । शिवातपः प्रभावाद्धि तव द्वारि समागतः

એ જ પ્રભુ પોતાની લીલાથી આવા સુંદર સ્વરૂપે અવતર્યા છે; શિવ-તપના પ્રભાવથી જ તેઓ તારા દ્વાર સુધી આવી પહોંચ્યા છે।

Verse 97

तस्मात्त्वं हिमवत्पत्नि दुःखं मुञ्च शिवम्भज । भविष्यति महानन्दः क्लेशो यास्यति संक्षयम्

અતએવ, હે હિમવત્પત્ની, દુઃખ ત્યજી શિવનું ભજન કર. મહાન આનંદ થશે અને તારા ક્લેશ સંપૂર્ણ રીતે ક્ષય પામશે।

Verse 98

ब्रह्मोवाच एवम्प्रबोधितायास्तु मेनकाया अभून्मुने । तस्यास्तु कोमलं किंचिन्मनो विष्णुप्रबोधितम्

બ્રહ્મા બોલ્યા—હે મુને, આ રીતે સમજાવ્યા પછી મેના સ્વીકારશીલ બની. તેનું કોમળ મન વિષ್ಣુના ઉપદેશથી થોડુંક જાગૃત થયું.

Verse 99

परं हठं न तत्याज कन्यान्दातुं हराय न । स्वीचकार तदा मेना शिवमायाविमोहि ता

તથાપિ તેણે પોતાનો હઠ છોડ્યો નહીં અને કન્યાને હર (શિવ) ને આપવા ઇનકાર કર્યો. પછી શિવમાયાથી મોહિત થયેલી મેના એ સમયે સંમતિ આપી.

Verse 100

उवाच च हरिं मेना किञ्चिद्बुद्ध्वा गिरिप्रिया । श्रुत्वा विष्णुवचो रम्यं गिरिजाजननी हि सा

ત્યારે ગિરિપ્રિયા (હિમાલયની પ્રિયા) અને ગિરિજાની જનની મેના, વિષ್ಣુના રમ્ય વચનો સાંભળી થોડું સમજીને, હરિને કહ્યું.

Verse 101

यदि रम्यतनुस्स स्यात्तदा देया मया सुता । नान्यथा कोटिशो यत्नैर्वच्मि सत्यन्दृढं वचः

જો તે ખરેખર રમ્ય અને યોગ્ય દેહધારી હોય, તો હું મારી પુત્રીને વિવાહમાં આપીશ. નહિ તો નહિ—કરોડો પ્રયત્નો છતાં નહિ; હું દૃઢ સત્યવચન કહું છું।

Verse 102

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा वचनं मेना तूष्णीमास दृढव्रता । शिवेच्छाप्रेरिता धन्या तथा याखिलमोहिनी

બ્રહ્માએ કહ્યું—આવું વચન કહી દૃઢવ્રતા મેના મૌન થઈ ગઈ. શિવની ઇચ્છાથી પ્રેરિત તે ધન્યા હતી; તે સર્વને મોહિત કરનારી રહી।