हिमवतः सुमङ्गलोत्सव-नगररचना (Himavān’s Auspicious Festival Preparations and City Adornment)
અધ્યાય ૩૮માં શૈલેશ્વર હિમવાન પોતાની પુત્રીના હિતાર્થે પોતાના નગરમાં અતિ મંગલમય મહોત્સવની તૈયારી આનંદથી કરે છે. મુખ્ય દ્વાર પર નંદી રક્ષક તરીકે નિયુક્ત થાય છે અને તેની સમાન એક કૃત્રિમ પ્રતિમૂર્તિ પણ સ્થાપિત થાય છે; બંને સ્ફટિકસમાન તેજસ્વી બની દ્વારપ્રાંતે પવિત્ર સમમિતિ અને શોભા વધારે છે. માર્ગો પર જલપ્રોક્ષણ કરીને શુદ્ધિ થાય છે અને દરેક દ્વાર રંભા વગેરે શણગાર તથા મંગલદ્રવ્યોથી અલંકૃત થાય છે. પ્રાંગણમાં રંભાસ્તંભ, વસ્ત્ર-સૂત્રબંધ, નવપલ્લવ, માલતીમાળા અને દીપ્ત તોરણો ગોઠવાય છે તથા ચારેય દિશામાં મંગલવસ્તુઓ સ્થાપિત થાય છે. ત્યારબાદ હિમવાન વિશ્વકર્માને બોલાવી વિશાળ મંડપ અને સુંદર વેદિકાઓ બનાવડાવે છે; ત્યાં કૃત્રિમ સ્થાવર રચનાઓ જંગમ જેવી અને જંગમ ઘટકો સ્થાવર જેવા જણાઈ અદ્ભુતતા ઉત્પન્ન કરે છે. સમગ્ર અધ્યાય શુદ્ધ માર્ગ, સુરક્ષિત દ્વાર, દિશાનુસાર મંગલસ્થાપન અને કેન્દ્ર મંડપ સહિત વિધિવત કર્મસ્થળનો નકશો ગર્ગના માર્ગદર્શન હેઠળ પ્રસ્તાવયોગ્ય રૂપે રજૂ કરે છે.
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । अथ शैलेश्वरः प्रीतो हिमवान्मुनि सत्तम । स्वपुरं रचयामास विचित्रं परमोत्सवम्
બ્રહ્માએ કહ્યું—હે મુનિશ્રેષ્ઠ! ત્યારે શૈલેશ્વર હિમવાન હૃદયથી પ્રસન્ન થઈ પોતાના નગરમાં અદ્ભુત અને પરમ મંગલમય મહોત્સવનું આયોજન કરવા લાગ્યો.
Verse 2
सिक्तमार्गं संस्कृतं च शोभितं परमर्द्धिभिः । द्वारि द्वारि च रम्भादि मङ्गलं द्रव्यसंयुतम्
માર્ગો પર પાણી છાંટીને શુદ્ધ અને સુવ્યવસ્થિત કરાયા, પરમ ઐશ્વર્યથી શોભિત હતા. અને દરેક દ્વારે રંભા આદિ અપ્સરાઓની હાજરી સાથે સ્વાગત-ઉત્સવની મંગલ સામગ્રી ગોઠવેલી હતી.
Verse 3
प्रांगणं रचयामास रम्भास्तंभसमन्वितम् । पट्टसूत्रैस्संनिबद्धरसालपल्लवान्वितम्
તેણીએ કેળાના થાંભલાઓથી શોભિત પ્રાંગણ રચ્યું અને પટ્ટના સૂત્રોથી બાંધેલા આંબાના પલ્લવો વડે તેને અલંકૃત કર્યું।
Verse 4
मालतीमाल्यसंयुक्तं लसत्तोरणसुप्रभम् । शोभितम्मंगलद्रव्यैश्चतुर्दिक्षु स्थितैश्शुभैः
તે માલતીના હારોથી સંયુક્ત હતું; ઝગમગતા તોરણો અને કમાનોની શોભાથી તેજસ્વી લાગતું હતું. ચારેય દિશામાં શુભ મંગલદ્રવ્યો ગોઠવેલ હોવાથી તે પૂજ્ય અને અતિ શોભાયમાન દેખાતું હતું।
Verse 5
तथैव सर्वं परया मुदान्वितश्चक्रे गिरीन्द्रस्स्वसुतार्थमेव । गर्गम्पुरस्कृत्य महाप्रभावं प्रस्तावयोग्यं च सुमंगलं हि
એ જ રીતે ગિરિરાજ હિમાલય પરમ આનંદથી પોતાની પુત્રીના હિત માટે જ સર્વ વ્યવસ્થા કરવા લાગ્યા. મહાપ્રભાવશાળી ઋષિ ગર્ગને અગ્રસ્થાને રાખીને તેમણે રજૂ કરવા યોગ્ય એવો અતિ શુભ પ્રસ્તાવ પણ આરંભાવ્યો।
Verse 6
आहूय विश्वकर्माणं कारयामास सादरम् । मण्डपं च सुविस्तीर्णं वेदिकादिमनोहरम्
તેમણે વિશ્વકર્માને આદરપૂર્વક બોલાવીને એક વિશાળ મંડપ બનાવડાવ્યો, જે વેદિકા વગેરે શુભ વ્યવસ્થાઓથી મનોહર હતો।
Verse 7
अयुतेन सुरर्षे तद्योजनानां च विस्तृतम् । अनेकलक्षणोपेतं नानाश्चर्य्यसमन्वितम्
હે દેવર્ષિ, તે મંડપ દસ હજાર યોજન સુધી વિસ્તરેલો હતો. તે અનેક લક્ષણોથી યુક્ત અને નાનાવિધ આશ્ચર્યોથી પરિપૂર્ણ હતો।
Verse 8
स्थावरं जंगमं सर्वं सदृशन्तैर्मनोहरम् । सर्वतोऽद्भुतसर्वत्वं नानावस्तुचमत्कृतम्
સ્થાવર અને જંગમ—બધું જ—પોતપોતાના યોગ્ય રૂપ-સાદૃશ્યથી મનોહર જણાતું હતું. સર્વત્ર અદ્ભુત પરિપૂર્ણતા વ્યાપી; નાનાવસ્તુઓના ચમત્કારથી મન વિસ્મિત થયું.
Verse 9
जंगमं विजितन्तत्र स्थावरेण विशेषतः । जंगमेन च तत्रासीज्जितं स्थावरमेव हि
ત્યાં જંગમ જીવો વિશેષ કરીને સ્થાવરોથી પરાજિત થયા; અને એ જ પ્રસંગમાં જંગમ દ્વારા સ્થાવર પણ નિશ્ચયે જીતાઈ ગયું.
Verse 10
पयसा च जिता तत्र स्थलभूमिर्न चान्यथा । जलं किं हि स्थलं किं हि न विदुः केऽपि कोविदाः
ત્યાં સ્થલભૂમિ પણ જળ દ્વારા જ જીતાઈ ગઈ—બીજા રીતે નહીં. કેટલાક, જેઓ વિદ્વાન ગણાતા, તેમને પણ જળ શું અને સ્થલ શું તે ઓળખાતું ન હતું.
Verse 11
क्वचित्सिंहाः कृत्रिमाश्च क्वचित्सारसपंक्तयः । क्वचिच्छिखण्डिनस्तत्र कृत्रिमाश्च मनोहराः
ક્યાંક કૃત્રિમ સિંહો, ક્યાંક સારસોની પંક્તિઓ; અને ક્યાંક શિખાધારી મનોહર કૃત્રિમ મોરો દેખાતા હતા.
Verse 12
क्वचित्स्त्रियः कृत्रिमाश्च नृत्यन्त्यः पुरुषैस्सह । मोहयन्त्यो जनान्सर्वान्पश्यन्त्यः कृत्रिमास्तथा
ક્યાંક કૃત્રિમ સ્ત્રીઓ પુરુષો સાથે નૃત્ય કરતી હતી; અને સર્વ લોકોને મોહી-ભ્રમિત કરી, તે છલમયીઓ એ જ રીતે બનાવટી નજરે આજુબાજુ જોતી હતી.
Verse 13
तथा तेनैव विधिना द्वारपाला मनोहराः । हस्तैर्धनूंषि चोद्धृत्य स्थावरा जंगमोपमाः
એ જ વિધિ પ્રમાણે મનોહર દ્વારપાલો નિયુક્ત થયા; હાથોમાં ધનુષ ઉંચકીને તેઓ સ્થિર હોવા છતાં ચાલતા જીવ સમાન દેખાતા હતા।
Verse 14
द्वारि स्थिता महालक्ष्मीः कृत्रिमा रचिताद्भुता । सर्वलक्षणसंयुक्ता गताः साक्षत्पयोर्णवात
દ્વારે મહાલક્ષ્મી ઊભી હતી—કૃત્રિમ રીતે રચાયેલું અદ્ભુત સ્વરૂપ—સર્વ શુભલક્ષણોથી યુક્ત, જાણે સాక్షાત્ ક્ષીરસાગરથી જ આવી હોય તેમ દેખાતી હતી।
Verse 15
गजाश्चालङ्कृता ह्यासन्कृत्रिमा अकृतोपमाः । तथाश्वाः न सादिभिश्चैव गजाश्च गजसादिभिः
હાથીઓ પણ સુશોભિત અલંકારોથી સજ્જ હતા—કૃત્રિમ રીતે બનાવેલા અને અદ્વિતીય. તેમ જ ઘોડાઓ પણ સજાવટના સાધનો સાથે હતા; અને હાથીઓની સાથે મહાવત તથા ગજ-હાંકવામાં નિપુણ સેવકો પણ હતા।
Verse 16
रथा रथिभिराकृष्टा महाश्चर्यसमन्विताः । वाहनानि तथान्यानि पत्तयः कृत्रिमास्तथा
રથો—સારથીઓ દ્વારા ખેંચાતા અને મહા આશ્ચર્યોથી યુક્ત—ત્યાં દેખાયા; તેમજ અન્ય વાહનો પણ, અને પદાતિ સૈનિકો પણ, જેમાંથી ઘણાં કૃત્રિમ રીતે રચાયેલા હતા।
Verse 17
एवं विमोहनार्थन्तु कृतं वै विश्वकर्मणा । देवानां च मुनीनां च तेन प्रीतात्मना मुने
હે મુને, આ રીતે મોહન કરવા માટે જ વિશ્વકર્માએ—હૃદયથી પ્રસન્ન થઈ—આ રચના કરી, જેથી દેવો અને મુનિઓ પણ તે અદ્ભુત દૃશ્યથી ભ્રમિત થાય।
Verse 19
तस्योपरि महादिव्यम्पुष्पकं रत्नभूषितम् । राजितं पल्लवैश्शुभ्रश्चामरैश्च सुशोभितम्
તેના ઉપર પરમ દિવ્ય પુષ્પછત્ર હતું, રત્નોથી અલંકૃત થઈ તેજસ્વી લાગતું; તે કોમળ શુભ્ર પલ્લવોથી ઝગમગતું અને ઉજ્જવળ શ્વેત ચામરોથી સુશોભિત હતું।
Verse 20
वामपार्श्वे गजौ द्वौ च शुद्धकाश्मीरसन्निभौ । चतुर्दन्तो षष्टिवर्षौ भेदमानौ महाप्रभौ
ડાબી બાજુએ બે હાથી હતા, શુદ્ધ કાશ્મીરી કેસર જેવા વર્ણના; તેઓ ચતુર્દંત, સાઠ વર્ષના, મદોન્મત્ત, મહાબલી અને તેજસ્વી હતા।
Verse 21
तथैवार्कनिभौ तेन कृतौ चाश्वौ महाप्रभौ । चामरालंकृतौ दिव्यौ दिव्यालङ्कारभूषितौ
એ જ રીતે તેણે બે અશ્વો રચ્યા, જે સૂર્ય સમાન તેજસ્વી અને મહાપ્રભા ધરાવતા હતા; તેઓ દિવ્ય હતા, ચામરોથી અલંકૃત અને દિવ્ય આભૂષણોથી ભૂષિત હતા।
Verse 22
दंशिता वररत्नाढ्या लोकपालास्तथैव च । सर्वे देवा यथार्थं वै कृता वै विश्वकर्मणा
ઉત્તમ રત્નોથી અલંકૃત અને સમૃદ્ધ એવા લોકપાલો પણ, અને ખરેખર સર્વ દેવતાઓ—વિશ્વકર્માએ તેમને યથોચિત પરિપૂર્ણતાથી રચ્યા.
Verse 23
तथा हि ऋषयस्सर्वे भृग्वाद्याश्च तपोधनाः । अन्ये ह्युपसुरास्तद्वत्सिद्धाश्चान्येऽपि वै कृताः
એ જ રીતે ભૃગુ વગેરે તપોધન સર્વ ઋષિઓ પણ એવા જ હતા; તેમજ અન્ય ઉપસુરો અને અન્ય સિદ્ધગણ પણ તે જ રીતે રચાયા.
Verse 24
विष्णुश्च पार्षदैस्सर्वैर्गरुडाख्यैस्समन्वितः । कृत्रिमो निर्मितस्तद्वत्परमाश्चर्यरूपवान्
એ જ રીતે વિષ્ણુનું એક કૃત્રિમ રૂપ પણ બનાવવામાં આવ્યું, જે ‘ગરુડ’ નામે ઓળખાતા તેના સર્વ પારષદોથી ઘેરાયેલું હતું. તે પરમ આશ્ચર્યમય રૂપે દેખાતું હતું।
Verse 25
तथैवाहं सुतैवेदैस्सिद्धैश्च परिवारितः । कृत्रिमो निर्मितस्तद्वत्पठन्सूक्तानि नारद
એ જ રીતે, હે સૂત, હું પણ વેદો અને સિદ્ધોથી પરિઘેરાયેલો હતો. મને કૃત્રિમ રૂપે રચવામાં આવ્યો હતો, અને હે નારદ, હું પણ તેમ જ પવિત્ર સૂક્તોનું પાઠ કરતો હતો।
Verse 26
ऐरावतगजारूढश्शक्रस्स्वदलसंयुतः । कृत्रिमो निर्मितस्तद्वत्परिपूर्णेन्दुसंनिभः
ઐરાવત હાથી પર આરૂઢ, પોતાના દળ સાથે શક્ર (ઇન્દ્ર) પણ ત્યાં કૃત્રિમ પ્રતિમા રૂપે રચાયો—સર્વાંગે પરિપૂર્ણ, પૂર્ણિમાના ચંદ્ર સમો તેજસ્વી।
Verse 27
किं बहूक्तेन देवर्षे सर्वो वै विश्वकर्मणा । हिमागप्रेरितेनाशु क्लृप्तस्सुरसमाजकः
હે દેવર્ષિ, વધુ શું કહું? હિમાલયની પ્રેરણાથી વિશ્વકર્માએ તત્કાળ સર્વ વ્યવસ્થા કરી—સમગ્ર દેવસમાજને સજ્જ કર્યો।
Verse 28
एवंभूतः कृतस्तेन मण्डपो दिव्यरूपवान् । अनेकाश्चर्यसम्भूतो महान्देवविमोहनः
આ રીતે તેના દ્વારા તે મંડપ રચાયો—દિવ્ય સ્વરૂપવાળો, અનેક આશ્ચર્યોથી સમુદ્ભવેલો, મહાન વૈભવશાળી, અને દેવોને પણ મોહી લે એવો મનોહર।
Verse 29
अथाज्ञप्तो गिरीशेन विश्वकर्मा महामतिः । निवासार्थं सुरादीनां तत्तल्लोकाम् हि यत्नतः
પછી ગિરીશ (ભગવાન શિવ)ની આજ્ઞાથી મહામતિ વિશ્વકર્માએ દેવતાઓ વગેરેના નિવાસ માટે તેમના-તેમના લોકોને પ્રયત્નપૂર્વક તૈયાર કર્યા.
Verse 30
तत्रैव च महामञ्चाः सुप्रभाः परमाद्भुताः । रचितास्सुखदा दिव्या स्तेषां वै विश्वकर्मणा
ત્યાં જ વિશ્વકર્માએ તેમના માટે પરમ અદ્ભુત, તેજસ્વી, દિવ્ય અને સુખદાયક એવા મહામંચો (શય્યા-આસન) રચ્યા.
Verse 31
तथाप्तसप्तलोकं वै विरेचे क्षणतोऽद्भुतम् । दीप्त्या परमया युक्तं निवासार्थं स्वयम्भुवः
ત્યારે સ્વયંભૂ બ્રહ્માએ ક્ષણમાત્રમાં અદ્ભુત રીતે સમગ્ર સપ્તલોક રચ્યા; પરમ તેજથી યુક્ત તે દેહધારી જીવોના નિવાસાર્થે બન્યા.
Verse 32
तथैव विष्णोस्त्वपरं वैकुण्ठाख्यं महोज्ज्वलम् । विरेचे क्षणतो दिव्यं नानाश्चर्यसमन्वितम्
એ જ રીતે વિષ્ણુ માટે વૈકુંઠ નામે બીજું પરમ ઉજ્જ્વલ ધામ પ્રગટ થયું; તે ક્ષણમાત્રમાં દિવ્ય રીતે ઝળહળી ઊઠ્યું અને અનેક અદ્ભુતોથી યુક્ત હતું.
Verse 33
अमरेशगृहन्दिव्यं तथैवाद्भुतमुत्तमम् । विरेचे विश्वकर्मासौ सर्वैश्वर्यसमन्वितम्
વિશ્વકર્માએ અમરેશનું દિવ્ય ગૃહ રચ્યું—અદ્ભુત અને ઉત્તમ—જે સર્વ પ્રકારના ઐશ્વર્ય અને અધિપત્ય-વૈભવથી સમન્વિત હતું.
Verse 34
गृहाणि लोकपालानां विरेचे सुन्दराणि च । तद्वत्स प्रीतितो दिव्यान्यद्भुतानि महान्ति च
સ્નેહથી, હે વત્સ, તેણે લોકપાલોના સુંદર નિવાસો રચ્યા; તેમજ પ્રીતિથી તેણે અનેક મહાન, અદ્ભુત અને દિવ્ય આવાસો તથા અચરજકાર્યો પણ સર્જ્યાં।
Verse 35
अन्येषाममराणां च सर्वेषां क्रमशस्तथा । सदनानि विचित्राणि रचितानि च तेन वै
એ જ રીતે અન્ય તમામ અમર દેવોના પણ ક્રમશઃ અદ્ભુત નિવાસસ્થાનો તેણે નિશ્ચયે રચ્યાં।
Verse 36
विश्वकर्मा महाबुद्धिः प्राप्तशम्भुमहावरः । विरेचे क्षणतः सर्वं शिवतुष्ट्यर्थमेव च
મહાબુદ્ધિમાન વિશ્વકર્માએ શંભુ પાસેથી પરમ વર મેળવી, શિવને પ્રસન્ન કરવા માટે જ ક્ષણમાં સર્વ રચી દીધું।
Verse 37
तथैव चित्रं परमं महोज्ज्वलं महाप्रभन्देववरैस्सुपूजितम् । गिरीशचिह्नं शिवलोकसंस्थितं सुशोभितं शम्भुगृहं चकार
એ જ રીતે તેણે પરમ અદ્ભુત, અત્યંત તેજસ્વી અને મહાપ્રભ—દેવશ્રેષ્ઠો દ્વારા સુપૂજિત—ગિરીશના ચિહ્નવાળું, શિવલોકમાં સ્થિત, સુશોભિત શંભુગૃહ રચ્યું।
Verse 38
एवम्भूता कृता तेन रचना विश्वकर्मणा । विचित्रा शिवतुष्ट्यर्थं पराश्चर्या महोज्ज्वला
આ રીતે વિશ્વકર્મા દ્વારા એવી રચના કરવામાં આવી—અત્યંત વિચિત્ર, શિવતુષ્ટિ માટે જ સર્જિત, પરમ આશ્ચર્યમય અને મહાતેજસ્વી।
Verse 39
एवं कृत्वाखिलं चेदं व्यवहारं च लौकिकम् । पर्य्यैक्षिष्ट मुदा शम्भ्वागमनं स हिमाचलः
આ રીતે સર્વ વ્યવસ્થા અને લોકવ્યવહાર પૂર્ણ કરીને, હિમાચલે આનંદપૂર્વક શંભુ—ભગવાન શિવ—ના આગમનની રાહ જોઈ।
Verse 40
इति प्रोक्तमशेषेण वृत्तान्तम्प्रमुदावहम् । हिमालयस्य देवर्षे किम्भूयः श्रोतुमिच्छसि
હે દેવર્ષિ! હિમાલય વિષેનો આ સર્વ આનંદદાયક વર્તાંત મેં સંપૂર્ણ રીતે કહી દીધો. હવે તું વધુ શું સાંભળવા ઇચ્છે છે?
Frequently Asked Questions
It describes Himavān’s elaborate, auspicious preparation of his city and ceremonial venue—gate, roads, courtyard, toranas, and a vast maṇḍapa—undertaken for his daughter’s purpose, framed as a grand festival arrangement.
The chapter encodes a ritual grammar: purified approaches, protected thresholds, directional maṅgala placements, and a consecration-ready pavilion together create a ‘fit’ space for divine-human rite, mirroring temple/marriage liturgical design principles.
Key motifs include Nandī as threshold guardian, symmetry through a crafted counterpart, the four-direction deployment of auspicious substances, and Viśvakarmā’s wondrous architecture where the ‘immobile’ and ‘mobile’ appear to outdo each other, intensifying sacred marvel.