अनरण्य-वंशवर्णनम् तथा पिप्पलादस्य कामोत्पत्तिः (Genealogy of King Anaraṇya and Pippalāda’s arousal of desire)

Verse 1

वसिष्ठ उवाच । मनोर्वंशोद्भवो राजा सोऽनरण्यो नृपेश्वर । इन्द्रसावर्णिसंज्ञस्य चतुर्दशमितस्य हि

વસિષ્ઠ બોલ્યા—હે નૃપેશ્વર! મનુના વંશમાં જન્મેલો તે રાજા અનરણ્ય હતો. તે ‘ઇન્દ્ર-સાવર્ણિ’ નામના ચૌદમા મન્વંતરનો હતો.

Verse 2

अनरण्यो नृपश्रेष्ठस्स प्तद्वीपमहीपतिः । शम्भुभक्तो विशेषेण मङ्गलारण्यजो बली

અનરણ્ય નૃપશ્રેષ્ઠ હતો, સાત દ્વીપો સહિત ધરતીનો અધિપતિ. મંગલારણ્યમાં જન્મેલો તે બલવાન રાજા વિશેષરૂપે શંભુનો અનન્ય ભક્ત હતો.

Verse 3

भृगुं पुरोधसं कृत्वा शतं यज्ञांश्चकार सः । न स्वीचकार शक्रत्वं दीयमानं सुरैरपि

ભૃગુને પુરોહિત બનાવી તેણે સો યજ્ઞો કર્યા. દેવતાઓએ આપેલું ઇન્દ્રપદ પણ તેણે સ્વીકાર્યું નહીં.

Verse 4

बभूवश्शतपुत्राश्च राज्ञस्तस्य हिमालय । कन्यैका सुन्दरी नाम्ना पद्मा पद्मालया समा

હે હિમાલય! તે રાજાને સો પુત્રો હતા; અને એક જ કન્યા—પદ્મા નામની સુંદરિ, જે પદ્માલયાં લક્ષ્મી સમાન તેજસ્વી અને પવિત્ર હતી.

Verse 5

यस्स्नेहः पुत्रशतके कन्यायाञ्च ततोऽधिकः । नृपस्य तस्य तस्यां हि बभूव नगसत्तम

હે નગશ્રેષ્ઠ! સો પુત્રો પ્રત્યે જે સ્નેહ હોય તેનાથી પણ વધુ સ્નેહ તે રાજાને પોતાની કન્યા પ્રત્યે હતો; ખરેખર તેના પ્રત્યે તેના હૃદયમાં અતિશય અનુરાગ જાગ્યો.

Verse 6

प्राणाधिकाः प्रियतमा महिष्यस्सर्वयोषितः । नृपस्य पत्न्यः पञ्चासन्सर्वास्सौभाग्यसंयुता

રાજાની મુખ્ય મહિષીઓ પ્રાણથી પણ વધુ પ્રિય અને સર્વ સ્ત્રીઓમાં અતિ પ્રિયતમ હતી. રાજાને પાંચ પત્નીઓ હતી અને તે સૌ સૌભાગ્યસંપન્ન હતી.

Verse 7

सा कन्या यौवनस्था च बभूव स्वपितुर्गृहे । पत्रं प्रस्थापयामास सुवरान यनायसः

એ કન્યા યૌવનપ્રાપ્ત થઈને પણ પિતાના ગૃહમાં જ રહી. ત્યારબાદ તેણે ઉત્તમ પુરુષોને દૂત બનાવી એક પત્ર મોકલ્યો.

Verse 8

एकदा पिप्पलादर्षिर्गर्न्तुं स्वाश्रममुत्सुकः । तपःस्थाने निर्जने च गन्धर्वं स ददर्श ह

એક વખત પિપ્પલાદ ઋષિ પોતાના આશ્રમમાં જવા ઉત્સુક હતા. તપસ્યાના નિર્જન સ્થાને તેમણે એક ગંધર્વને જોયો.

Verse 9

स्त्रीयुतं मग्नचित्तं च शृङ्गारे रससागरे । विहरन्तं महाप्रेम्णा कामशास्त्रविशारदम्

તે એક સ્ત્રી સાથે હતો, મન સંપૂર્ણ રીતે લીન; મહાપ્રેમથી શૃંગાર-રસના સાગરમાં વિહાર કરતો, કામશાસ્ત્રમાં નિષ્ણાત હતો.

Verse 10

दृष्ट्वा तं मुनिशार्दूलः सकामः संबभूव सः । तपत्स्वदत्तचित्तश्चाचिंतयद्दारसंग्रहम्

તેને જોઈ તે મુનિશાર્દૂલ કામથી ઉદ્વેલિત થયો. તપમાં ચિત્ત અર્પિત હોવા છતાં તેણે પત્ની ગ્રહણનો વિચાર કર્યો.

Verse 11

एवंवृत्तस्य तस्यैव पिप्पलादस्य सन्मुनेः । कियत्कालो गतस्तत्र कामोन्मथितचेतसः

આ રીતે રહેલા તે સન્મુનિ પિપ્પલાદના, કામથી ઉથલપાથલ થયેલા ચિત્ત સાથે, ત્યાં કેટલો સમય વીતી ગયો?

Verse 12

एकदा पुष्पभद्रायां स्नातुं गच्छन्मुनीश्वरः । ददर्श पद्मां युवतीं पद्मामिव मनोरमाम्

એક વખત મુનીશ્વર પુષ્પભદ્રા નદીમાં સ્નાન કરવા જતા હતા; ત્યારે તેમણે કમળ જેવી મનોહર યુવતી પદ્માને જોયી।

Verse 13

केयं कन्येति पप्रच्छ समीपस्थाञ्जनान्मुनिः । जना निवेदयांचक्रुर्नत्वा शापनियन्त्रिताः

મુનિએ નજીક ઊભેલા લોકોને પૂછ્યું, “આ કન્યા કોણ છે?” ત્યારે શાપથી નિયંત્રિત તેઓ નમસ્કાર કરીને સર્વ વાત નિવેદન કરવા લાગ્યા।

Verse 14

जना ऊचुः । अनरण्यसुतेयं वै पद्मा नाम रमापरा । वरारोहा प्रार्थ्यमाना नृपश्रेष्ठैर्गुणालया

લોકોએ કહ્યું—આ ખરેખર અનરણ્યની પુત્રી છે; નામ પદ્મા, રમાસ્વરૂપા પરમ લક્ષ્મી. આ વરારોહા ગુણાલય છે; શ્રેષ્ઠ રાજાઓ તેને વિવાહાર્થે પ્રાર્થતા રહે છે.

Verse 15

ब्रह्मोवाच । तच्छ्रुत्वा स मुनिर्वाक्यं जनानां तथ्यवादिनाम् । चुक्षोभातीव मनसि तल्लिप्सुर भवच्च सः

બ્રહ્માએ કહ્યું—સત્યવચન બોલનારા લોકોના તે શબ્દો સાંભળી તે મુનિ મનમાં અત્યંત ક્ષુબ્ધ થયો અને એ જ વસ્તુ મેળવવા તીવ્ર ઇચ્છાવાન બન્યો.

Verse 16

मुनिः स्नात्वाभीष्टदेवं सम्पूज्य विधिवच्छिवम् । जगाम कामी भिक्षार्थमनरण्यसभां गिरे

સ્નાન કરીને મુનિએ પોતાના ઇષ્ટદેવ ભગવાન શિવની વિધિપૂર્વક પૂજા કરી. પછી અભીષ્ટસિદ્ધિની કામનાથી ભિક્ષાર્થે અનરણ્ય પર્વતની સભામાં ગયો।

Verse 17

राजा शीघ्रं मुनिं दृष्ट्वा प्रणनाम भयाकुलः । मधुपर्कादिकं दत्त्वा पूजयामास भक्तितः

રાજાએ મુનિને જોઈને તરત જ ભયથી વ્યાકુળ થઈ પ્રણામ કર્યો. મધુપર્ક વગેરે અર્પણ કરીને ભક્તિપૂર્વક તેમની પૂજા કરી।

Verse 18

कामात्सर्वं गृहीत्वा च ययाचे कन्यकां मुनिः । मौनी बभूव नृपतिः किञ्चिनिर्वक्तुमक्षमः

કામવશ થઈ મુનિએ સર્વ સ્વીકારી કન્યાની યાચના કરી. પરંતુ રાજા મૌન રહ્યો; કશું બોલવા સર્વથા અસમર્થ થયો.

Verse 19

मुनिर्ययाचे कन्यां स तां देहीति नृपेश्वर । अन्यथा भस्मसात्सर्वं करिष्यामि क्षणेन च

મુનિએ કન્યાની માંગ કરી કહ્યું, “હે નૃપેશ્વર, તેને મને આપ; નહિંતર ક્ષણમાં સર્વને ભસ્મ કરી દઈશ.”

Verse 20

सर्वे बभूववुराच्छन्ना गणास्तत्तेजसा मुने । रुरोद राजा सगणो दृष्ट्वा विप्रं जरातुरम्

હે મુને, તે તેજથી સર્વ ગણો આચ્છાદિત થઈ ગયા. જરાથી પીડિત તે વિપ્રને જોઈ રાજા સેવકો સહિત રડી પડ્યો.

Verse 21

महिष्यो रुरुदुस्सर्वा इतिकर्त्तव्यताक्षमाः । मूर्च्छामाप महाराज्ञी कन्यामाता शुचाकुला

બધી માદા મહિષીઓ રડવા લાગી; શું કરવું તે ન જાણીને નિષ્ક્રિય બની. શોકથી વ્યાકુળ કન્યાની માતા મહારાણી મૂર્છિત થઈ ગઈ।

Verse 22

बभूवुस्तनयास्सर्वे शोकाकुलि तमानसाः । सर्वं शोकाकुलं जातं नृपसम्बन्धि शैलप

રાજાના બધા પુત્રો મનમાં શોકથી વ્યાકુળ થયા. રાજપરિવાર તથા શૈલપ-સંબંધિત સૌ કંઈ શોકમય બની ગયું।

Verse 23

एतस्मिन्नन्तरे प्राज्ञो द्विजो गुरुरनुत्तमः । पुरोहितश्च मतिमानागतो नृपसन्निधिम्

એ દરમિયાન પ્રાજ્ઞ અને અનુત્તમ દ્વિજગુરુ—વિવેકી પુરોહિત પણ—રાજાના સન્નિધানে આવી પહોંચ્યા।

Verse 24

राजा प्रणम्य सम्पूज्य रुरोद च तयोः पुरः । सर्वं निवेदयांचक्रे पप्रच्छोचितमाशु तत्

રાજાએ પ્રણામ કરીને તેમનું વિધિવત્ પૂજન કર્યું. પછી તેમની સામે રડીને સર્વ વાત નિવેદન કરી અને તરત પૂછ્યું કે હવે શું કરવું યોગ્ય છે.

Verse 25

अथ राज्ञो गुरुर्विप्रः पण्डितश्च पुरोहितः । अपि द्वौ शास्त्रनीतिज्ञौ बोधयामासतुर्नृपम्

પછી રાજાના ગુરુ એવા વિદ્વાન બ્રાહ્મણ અને પુરોહિત—બન્ને શાસ્ત્ર તથા નીતિના જાણકાર—એમણે રાજાને યોગ્ય માર્ગ સમજાવી બોધ આપ્યો.

Verse 26

शोकाकुलाश्च महिषीर्नृपबालांश्च कन्यकाम् । उत्तमा नीतिमादृत्य सर्वेषां हितकारिणीम्

રાણીઓ, રાજબાળકો અને તે કન્યા શોકથી વ્યાકુળ હતા. પરંતુ ઉત્તમાએ ઉત્તમ નીતિ અપનાવી સૌના હિત માટે કાર્ય કર્યું.

Verse 27

गुरुपुरोधसावूचतुः । शृणु राजन्महाप्राज्ञ वचो नौ सद्धितावहम् । मा शुचः सपरीवारश्शास्त्रे कुरु मतिं सतीम्

ગુરુ અને પુરોહિતે કહ્યું—“હે મહાપ્રાજ્ઞ રાજન, અમારા સદ્ધિતકારી વચનો સાંભળો. પરિજનসহ શોક ન કરો; શાસ્ત્રોમાં મનને દૃઢ કરો.”

Verse 28

अद्य वाब्ददिनान्ते वा दातव्या कन्यका नृप । पात्राय विप्रायान्यस्मै कस्मै चिद्वा विशेषतः

હે નૃપ! આજે જ અથવા વર્ષ અને દિવસના અંતે પણ કન્યાદાન કરવું જોઈએ—વિશેષ કરીને યોગ્ય બ્રાહ્મણને; નહીંતર અન્ય યોગ્ય પાત્રને.

Verse 29

सत्पात्रं ब्राह्मणादन्यन्न पश्यावो जगत्त्रये । सुतां दत्त्वा च मुनये रक्ष स्वां सर्वसम्पदम्

ત્રણે લોકમાં સચ્ચા બ્રાહ્મણથી ઉત્તમ સತ್ಪાત્ર અમને દેખાતું નથી. તેથી મુનિને પુત્રી અર્પણ કરીને પોતાની સર્વ સંપત્તિ અને કલ્યાણનું રક્ષણ કર.

Verse 30

राजन्नेकनिमित्तेन सर्वसंपद्विनश्यति । सर्वं रक्षति तं त्यक्त्वा विना तं शरणागतम्

હે રાજન! એક જ (અધર્મ) કારણથી સર્વ સંપત્તિ નાશ પામે છે. જે સર્વનું રક્ષણ કરે છે તેને ત્યજી અન્યત્ર શરણ લે તો સાચો આશ્રય ગુમાય છે.

Verse 31

वसिष्ठ उवाच । राजा प्राज्ञवचः श्रुत्वा विलप्य च मुहुर्मुहुः । कन्यां सालंकृतां कृत्वा मुनीन्द्राय ददौ किल

વસિષ્ઠે કહ્યું—પ્રાજ્ઞના વચન સાંભળી રાજા વારંવાર વિલાપ કરવા લાગ્યો. પછી કન્યાને અલંકૃત કરીને મુનીન્દ્રને ખરેખર અર્પણ કરી દીધી.

Verse 32

कान्तां गृहीत्वा स मुनिर्विवाह्य विधिवद्गिरे । पद्मां पद्मोपमां तां वै मुदितस्स्वालयं ययौ

તે મુનિએ પોતાની પ્રિય પદ્માને ગ્રહણ કરીને પર્વત પર વિધિવત્ વિવાહવિધિ સંપન્ન કરી. પછી હર્ષિત હૃદયે કમળસમાન પદ્માને સાથે લઈ પોતાના આશ્રમમાં ગયા.

Verse 33

राजा सर्वान्परित्यज्य दत्त्वा वृद्धाय चात्मजाम् । ग्लानिं चित्ते समाधाय जगाम तपसे वनम्

રાજાએ સર્વસ્વ ત્યજી પોતાની પુત્રીનું વિવાહ તે વૃદ્ધને આપી દીધું. પછી ચિત્તમાં ગાઢ ગ્લાનિ ધારણ કરીને તપ માટે વનમાં ગયો—પાશુબંધનથી વિમુખ થઈ મુક્તિદાતા પતિ-શિવના માર્ગે.

Verse 34

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डेऽनरण्यचरितवर्णनं नाम चतुस्त्रिंशोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણની દ્વિતીય રુદ્રસંહિતાના તૃતીય પાર્વતીખંડમાં “અનરણ્યચરિતવર્ણન” નામનો ચોત્રીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।

Verse 35

पूज्याः पुत्राश्च भृत्याश्च मूर्च्छामापुर्नृपं विना । शुशुचुः श्वाससंयुक्तं ज्ञात्वा सर्वेपरे जनाः

રાજા વિના પૂજ્યજન, પુત્રો અને ભૃત્યો મૂર્છિત થઈ ગયા. અને અન્ય બધા લોકો, તેમાં હજી શ્વાસ છે એમ જાણી, ઊંચા સ્વરે રડી પડ્યા।

Verse 36

अनरण्यो वनं गत्वा तपस्तप्त्वाति शंकरम् । समाराध्य ययौ भक्त्या शिवलोकमनामयम्

અનરણ્ય વનમાં ગયો અને ઘોર તપ કર્યું. ભક્તિપૂર્વક શંકરની આરાધના કરીને તેણે નિર્મળ, દુઃખરહિત શિવલોક પ્રાપ્ત કર્યો.

Verse 37

नृपस्य कीर्तिमान्नाम्ना ज्येष्ठपुत्रोथ धार्मिकः । पुत्रवत्पालयामास प्रजा राज्यं चकार ह

રાજાનો જ્યેષ્ઠ પુત્ર ‘કીર્તિમાન’ નામે પ્રસિદ્ધ, ખરેખર ધર્માત્મા હતો. તેણે પ્રજાને પોતાના સંતાન સમાન પાળી અને નિયમપૂર્વક રાજ્ય શાસન કર્યું.

Verse 38

इति ते कथितं शैलानरण्यचरितं शुभम् । कन्यां दत्त्वा यथारक्षद्वंशं चाप्यखिलं धनम्

આ રીતે મેં તને પર્વતરાજ અને વનવાસીના શુભ ચરિત્રનું વર્ણન કર્યું. કન્યાદાન કરીને તેણે પોતાના વંશની રક્ષા કરી અને સર્વ ધન પણ સંભાળી રાખ્યું.

Verse 39

शैलराज त्वमप्येवं सुतां दत्त्वा शिवाय च । रक्ष सर्वकुलं सर्वान्वशान्कुरु सुरानपि

હે શૈલરાજ! તું પણ આ રીતે પોતાની પુત્રીને શિવને અર્પણ કરીને સમગ્ર કુળની રક્ષા કર. સૌને સુસંગત માર્ગદર્શન હેઠળ રાખ, અને દેવતાઓને પણ યોગ્ય મર્યાદામાં સ્થિર કર.