पार्वत्याः पितृगृहगमनं तथा मङ्गलस्वागतम् | Pārvatī’s Return to Her Father’s House and the Auspicious Welcome

Verse 1

नारद उवाच । विधे तात महाभाग धन्यस्त्वं परमार्थदृक् । अद्भुतेयं कथाश्रावि त्वदनुग्रहतो मया

નારદ બોલ્યા— હે વિધાતા, હે તાત, હે મહાભાગ! તમે ધન્ય છો, કારણ કે તમે પરમાર્થદર્શી છો. તમારી કૃપાથી મેં આ અદ્ભુત પવિત્ર કથા સાંભળી છે.

Verse 2

गते हरे स्वशैले हि पार्वती सर्वमंगला । किं चकार गता कुत्र तन्मे वद महामते

હરિ પોતાના શૈલધામે ગયા પછી, સર્વમંગલમયી પાર્વતીએ શું કર્યું અને તે ક્યાં ગઈ? હે મહામતિ, મને તે કહો.

Verse 3

श्रुत्वा सुगीतं तद्दृष्ट्वा सुनृत्यं च मनोहरम् । सहसा मुमुहुस्सर्वे मेनापि च तदा मुने

હે મુને, તે સુમધુર ગાન સાંભળી અને તે મનોહર, સુલલિત નૃત્ય જોઈને, સૌ કોઈ અચાનક વિહ્વળ થઈ મૂર્છિત થયા; તે સમયે મેના પણ.

Verse 4

पार्वत्यपि सखीयुक्ता रूपं कृत्वा तु सार्थकम् । जगाम स्वपितुर्गेहं महादेवेति वादिनी

પાર્વતી પણ સખીઓ સાથે, યોગ્ય અને સાર્થક રૂપ ધારણ કરીને, ‘મહાદેવ’ એમ બોલતી બોલતી પોતાના પિતાના ગૃહે ગઈ.

Verse 5

पार्वत्यागमनं श्रुत्वा मेना च स हिमाचलः । दिव्यं यानं समारुह्य प्रययौ हर्षविह्वलः

પાર્વતીના આગમનનું સાંભળીને, મેના અને તે હિમાચલ આનંદથી વિહ્વળ થયા; દિવ્ય યાન પર ચઢીને તરત જ પ્રસ્થાન કર્યું.

Verse 6

पुरोहितश्च पौराश्च सख्यश्चैवाप्यनेकशः । सम्वन्धिनस्तथान्ये च सर्वे ते च समाययुः

પુરોહિતો, નગરજનો, અનેક મિત્રો તેમજ સગાં-સંબંધીઓ અને અન્ય સૌ—બધા ત્યાં એકત્ર ભેગા થયા.

Verse 7

भ्रातरः सकला जग्मुर्मैनाकप्रमुखास्तदा । जयशब्दं प्रब्रुवन्तो महाहर्षसमन्विताः

ત્યારે મૈનાકના નેતૃત્વમાં બધા ભાઈઓ સાથે નીકળ્યા; ‘જય’નો નાદ કરતા, મહા હર્ષથી પરિપૂર્ણ હતા.

Verse 8

संस्थाप्य मंगलघटं राजवर्त्मनि राजिते । चन्दनागरुकस्तूरीफलशाखासमन्विते

શોભિત રાજમાર્ગ પર મંગળઘટ સ્થાપી, ચંદન, અગરુ, કસ્તૂરી તથા ફળવાળી શાખાઓ સાથે તેને સુસજ્જ કર્યું.

Verse 9

सपुरोधोब्राह्मणैश्च मुनिभिर्ब्रह्मवादिभिः । नारीभिर्नर्तकीभिश्च गजेन्द्राद्रिसुशोभितैः

કુલપુરોહિતો સહિત બ્રાહ્મણો, મુનિઓ અને બ્રહ્મવાદીઓ સાથે સ્ત્રીઓ અને નર્તકીઓ પણ હતાં; અને દૃશ્ય ગજેન્દ્રો તથા પર્વતસમાન વૈભવથી શોભિત હતું.

Verse 10

परितः परितो रंभास्तम्भवृन्दसमन्विते । पतिपुत्रवतीयोषित्समूहैर्दीपहस्तकैः

ચારેય તરફ કેળાના સ્તંભોના સમૂહોથી સ્થળ શોભિત હતું; અને હાથમાં દીવા ધરાવતી પતિ-પુત્રવતી સ્ત્રીઓના જૂથોએ તેને ચારેકોરથી ઘેરી રાખ્યું.

Verse 11

द्विजवृन्दैश्च संयुक्ते कुर्वद्भिर्मङ्गलध्वनिम् । नानाप्रकारवाद्यैश्च शंखध्वनिभिरन्विते

તે સ્થાન દ્વિજ બ્રાહ્મણોના સમૂહોથી ભરેલું હતું; તેઓ મંગલધ્વનિ કરતા હતા. નાનાવિધ વાદ્યોના નાદ અને શંખધ્વનિના પ્રતિધ્વનિથી સર્વત્ર ગુંજતું હતું।

Verse 12

एतस्मिन्नन्तरे दुर्गा जगाम स्वपुरान्तिकम् । विशंती नगरं देवी ददर्श पितरौ पुनः

એ દરમિયાન દુર્ગા પોતાના નગરની નજીક પહોંચી. નગરમાં પ્રવેશ કરતી દેવીને ફરીથી પોતાના માતા-પિતાનું દર્શન થયું।

Verse 13

सुप्रसन्नौ प्रधावन्तौ हर्षविह्वलमानसौ । दृष्ट्वा काली सुप्रहृष्टा स्वालिभिः प्रणनाम तौ

અતિ પ્રસન્ન થઈ તે બંને દોડી આગળ આવ્યા; હર્ષથી તેમના મન વિહ્વળ હતા. તેમને જોઈ કાળી પણ પરમ હર્ષિત થઈ અને પોતાની સખીઓ સાથે તેમને પ્રણામ કર્યા।

Verse 14

तौ सम्पूर्णाशिषं दत्त्वा चक्रतुस्तौ स्ववक्षसि । हे वत्से त्वेवमुच्चार्य रुदन्तौ प्रेमविह्वलौ

તેઓએ સંપૂર્ણ આશીર્વાદ આપી તેણીને પોતાના વક્ષસ્થળે આલિંગન કર્યું. “હે વત્સે!” એમ કહી પ્રેમથી વિહ્વળ થઈ તેઓ રડી પડ્યા।

Verse 15

ततस्स्वकीया अप्यस्या अन्या नार्यापि संमुदा । भ्रातृस्त्रियोपि सुप्रीत्या दृढालिंगनमादधुः

પછી તેની પોતાની સ્ત્રીઓ અને અન્ય સ્ત્રીઓ પણ આનંદિત થઈ; અને તેના ભાઈઓની પત્નીઓએ પણ અત્યંત સ્નેહથી તેને દૃઢ આલિંગન આપ્યું।

Verse 16

साधितं हि त्वया सम्यक्सुकार्यं कुलतारणम् । त्वत्सदाचरणेनापि पाविताः स्माखिला वयम्

નિશ્ચયે તું કુલતારણનું આ ઉત્તમ કાર્ય યોગ્ય રીતે સિદ્ધ કર્યું છે. તારા સદાચારથી પણ અમે સર્વે પવિત્ર થયા છીએ.

Verse 17

इति सर्वे सुप्रशंस्य प्रणेमुस्तां प्रहर्षिताः । चन्दनैः सुप्रसूनैश्च समानर्चुश्शिवां मुदा

આ રીતે સૌએ તે શુભા દેવી શિવા (પાર્વતી)ની બહુ પ્રશંસા કરીને હર્ષપૂર્વક પ્રણામ કર્યો. પછી ચંદન અને ઉત્તમ પુષ્પોથી સૌએ મળીને આનંદથી તેમની પૂજા કરી.

Verse 18

तस्मिन्नवसरे देवा विमानस्था मुदाम्बरे । पुष्पवृष्टिं शुभां चक्रुर्नत्वा तां तुष्टुवुः स्तवैः

એ જ સમયે આનંદમય આકાશમાં વિમાનો પર સ્થિત દેવોએ શુભ પુષ્પવર્ષા કરી. તેમને પ્રણામ કરીને સ્તોત્રોથી તેમની સ્તુતિ કરી.

Verse 19

तदा तां च रथे स्थाप्य सर्वे शोभान्विते वरे । पुरं प्रवेशयामासुस्सर्वे विप्रादयो मुदा

પછી સૌએ શોભાથી સુશોભિત ઉત્તમ રથ પર તેમને બેસાડીને, બ્રાહ્મણો વગેરેના નેતૃત્વમાં, આનંદથી નગરમાં પ્રવેશ કરાવ્યો.

Verse 20

अथ विप्राः पुरोधाश्च सख्योन्याश्च स्त्रियः शिवाम् । गृहं प्रवेशयामासुर्बहुमानपुरस्सरम्

પછી બ્રાહ્મણો, પુરોહિતો અને સખીરૂપ અન્ય સ્ત્રીઓ—મહાન માન-સન્માનને આગળ રાખીને—શિવા (પાર્વતી)ને ગૃહમાં પ્રવેશ કરાવ્યો.

Verse 21

स्त्रियो निर्मच्छनं चक्रुर्विप्रा युयुजुराशिषः । हिमवान्मेनका माता मुमोदाति मुनीश्वर

હે મુનીશ્વર! સ્ત્રીઓએ મંગલ શುದ್ಧિક્રિયા કરી; વિપ્રોએ આશીર્વાદ ઉચ્ચાર્યા. હિમવાન, મેનકા અને માતા અત્યંત આનંદિત થયા.

Verse 22

ततस्स हिमवान् तात सुप्रहृष्टाः प्रसन्नधीः । सम्मान्य सकलान्प्रीत्या स्नातुं गंगां जगाम ह

પછી, હે પ્રિય! અત્યંત હર્ષિત અને પ્રસન્નબુદ્ધિ હિમવાને પ્રેમથી સૌનું સન્માન કર્યું અને સ્નાન માટે ગંગા પાસે ગયો.

Verse 23

ब्राह्मणेभ्यश्च बंदिभ्यः पर्वतेन्द्रो धनं ददौ । मङ्गलं पाठयामास स द्विजेभ्यो महोत्सवम्

પર્વતરાજ હિમાલયે બ્રાહ્મણો અને બંદીઓ (ભાટો)ને ધનદાન આપ્યું. પછી દ્વિજોથી મંગળપાઠ કરાવી તે પ્રસંગને મહોત્સવરૂપે ઉજવ્યો.

Verse 24

एवं स्वकन्यया हृष्टौ पितरौ भ्रातरस्तथा । जामयश्च महाप्रीत्या समूषुः प्रांगणे मुने

હે મુને, પોતાની કન્યાને કારણે હર્ષિત માતા-પિતા, ભાઈઓ તથા ભાભીઓ—બધાં મહાપ્રીતિથી આંગણામાં એકસાથે બેઠાં.

Verse 26

एतस्मिन्नंतरे शंभुस्सुलीलो भक्तवत्सलः । सुनर्तकनटो भूत्वा मेनकासंनिधिं ययौ

આ દરમિયાન ભક્તવત્સલ, દિવ્ય લીલામાં રમનાર શંભુ ઉત્તમ નર્તક-નટનું રૂપ ધારણ કરીને મેનકાના સન્નિધિમાં ગયા.

Verse 27

शृंगं वामे करे धृत्वा दक्षिणे डमरु तथा । पृष्ठे कंथां रक्तवासा नृत्यगानविशारदः

ડાબા હાથમાં શૃંગ અને જમણા હાથમાં ડમરુ ધારણ કરીને, પીઠ પર કન્થા રાખી, લાલ વસ્ત્રો પહેરી, તે નૃત્ય-ગાનમાં અત્યંત નિપુણ હતો.

Verse 28

ततस्सुनटरूपोसौ मेनकाया गणे मुदा । चक्रे सुनृत्यं विविधं गानं चातिमनोहरम्

ત્યારે તેમણે નટરૂપ ધારણ કરીને મેનકાના ગણોમાં આનંદથી વિવિધ પ્રકારનાં સુંદર નૃત્યો કર્યા અને અતિમનોહર ગાન પણ કર્યું।

Verse 29

शृंगं च डमरुं तत्र वादयामास सुध्वनिम् । महतीं विविधां तत्र स चकार मनोहराम्

ત્યાં તેણે શૃંગ અને ડમરુ વગાડવાનું શરૂ કર્યું, મધુર ગુંજતો નાદ ઊઠ્યો; અને એ જ સ્થળે તેણે મહાન, વિવિધ અને મનોહર સંગીત રચ્યું.

Verse 30

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखंडे पार्वतीप्रत्यागमनमहोत्सववर्णनं नाम त्रिंशोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણની દ્વિતીય રુદ્રસંહિતાના તૃતીય પાર્વતીખંડમાં ‘પાર્વતી-પ્રત્યાગમન-મહોત્સવ-વર્ણન’ નામનો ત્રીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.

Verse 32

मूर्च्छां संप्राप्य सा दुर्गा सुदृष्ट्वा हृदि शंकरम् । त्रिशूलादिकचिह्नानि बिभ्रतं चातिसुन्दरम्

મૂર્ચ્છા પામીને દેવી દુર્ગાએ પોતાના હૃદયમાં શંકરને જોયા—અતિસુંદર, ત્રિશૂલ વગેરે ચિહ્નો ધારણ કરનાર।

Verse 33

विभूतिविभूषितं रम्यमस्थिमालासमन्वितम् । त्रिलोचनोज्ज्वलद्वक्त्रं नागायज्ञोपवीतकम्

વિભૂતિથી અલંકૃત, રમ્ય, અસ્થિમાળા સહિત; ત્રિનેત્ર, તેજસ્વી મુખવાળા, અને નાગને યજ્ઞોપવીતરૂપે ધારણ કરનાર (શિવ) સ્વરૂપ।

Verse 34

वरं वृण्वित्युक्तवन्तं गौरवर्णं महेश्वरम् । दीनबन्धु दयासिन्धुं सर्वथा सुमनोहरम्

તેઓએ મહેશ્વરને જોયા—ગૌરવર્ણ—જેઓએ કહ્યું હતું, “વર પસંદ કરો.” તેઓ દીનબંધુ, દયાસિંધુ અને સર્વથા મનોહર હતા।

Verse 35

हृदयस्थं हरं दृष्ट्वेदृशं सा प्रणनाम तम् । वरं वव्रे मानसं हि पतिर्मे त्वं भवेति च

હૃદયમાં સ્થિત એવા હર ને એમ જ જોઈ તેણે તેમને પ્રણામ કર્યો. પછી મનમાં તેણે વર માગ્યો—“તમે જ મારા પતિ થાઓ.”

Verse 36

वरं दत्त्वा शिवं चाथ तादृशं प्रीतितो हृदा । अन्तर्धाय पुनस्तत्र सुननर्त्त स भिक्षुकः

આ રીતે શિવને એવો વર આપીને તે ભિક્ષુક હૃદયથી અત્યંત પ્રસન્ન થયો; પછી તે અંતર્ધાન થયો અને ત્યાં જ ફરી અતિ સુંદર રીતે નૃત્ય કરવા લાગ્યો।

Verse 37

ततो मेना सुरत्नानि स्वर्णपात्रस्थितानि च । तस्मै दातुं ययौ प्रीत्या तद्भूति प्रीतमानसः

પછી તે શુભ સૌભાગ્યથી મન પ્રસન્ન થયેલી મેના, સોનાના પાત્રોમાં રાખેલા ઉત્તમ રત્નો તેને આપવા આનંદથી ગઈ।

Verse 38

तानि न स्वीचकारासौ भिक्षां याचे शिवां च ताम् । पुनस्सुनृत्यं गानश्च कौतुकात्कर्तुमुद्यतः

તેણે તે અર્પણો સ્વીકાર્યા નહીં; તેના બદલે તે શુભા શિવા (પાર્વતી) પાસે ભિક્ષા માગવા લાગ્યો. પછી કૌતુકથી તે ફરી નૃત્ય અને ગાન કરવા ઉદ્યત થયો।

Verse 39

मेना तद्वचनं श्रुत्वा चुकोपाति सुविस्मिता । भिक्षुकं भर्त्सयामास बहिष्कर्तुमियेष सा

તે વચન સાંભળી મેના અત્યંત આશ્ચર્યચકિત થઈ ક્રોધિત થઈ. તેણે તે ભિક્ષુકને ઠપકો આપ્યો અને તેને બહાર કાઢવાનો નિશ્ચય કર્યો।

Verse 40

एतस्मिन्नन्तरे तत्र गंगातो गिरिराययौ । ददर्श पुरतो भिक्षुं प्रांगणस्थं नराकृतिम्

એ જ સમયે ત્યાં ગંગાથી પર્વતરાજ હિમાલય આવ્યા. તેમણે આગળ આંગણામાં ઊભેલા માનવાકૃતિ ભિક્ષુકને જોયો.

Verse 41

श्रुत्वा मेनामुखाद्वृत्तं तत्सर्वं सुचुकोप सः । आज्ञां चकारानुचरान्बहिष्कर्तुञ्च तं नटम्

મેના ના મુખેથી સમગ્ર વૃત્તાંત સાંભળી તેઓ અત્યંત ક્રોધિત થયા. ત્યારબાદ તેમણે અનુચરોને આ નટને સભામાંથી બહાર કાઢવાનો આદેશ આપ્યો.

Verse 42

महाग्निमिव दुःस्पर्शं प्रज्वलन्तं सुतेजसम् । न शशाक बहिष्कर्तुं कोपि तं मुनिसत्तम

હે મુનિશ્રેષ્ઠ! કોઈ પણ તેને બહાર કાઢી શક્યો નહીં; તે મહાગ્નિ સમાન દુઃસ્પર્શ, પોતાના તેજથી પ્રજ્વલિત હતો.

Verse 43

ततस्स भिक्षुकस्तात नानालीलाविशारदः । दर्शयामास शैलाय स्वप्रभावमनन्तकम्

પછી, હે પ્રિય, અનેક લીલાઓમાં નિપુણ તે ભિક્ષુકે પર્વતરાજને પોતાનો અનંત સ્વાભાવિક પ્રભાવ પ્રગટ કરીને બતાવ્યો.

Verse 44

शैलो ददर्श तं तत्र विष्णुरूपधरं द्रुतम् । किरीटिनं कुण्डलिनं पीतवस्त्रं चतुर्भुजम्

ત્યાં શૈલ (હિમાલય) એ તેને ત્વરિત વિષ્ણુરુપ ધારણ કરેલો જોયો—કિરીટધારી, કુંડલધારી, પીતવસ્ત્રધારી અને ચતુર્ભુજ।

Verse 45

यद्यत्पुष्पादिकं दत्तं पूजाकाले गदाभृते । गात्रे शिरसि तत्सर्वं भिक्षुकस्य ददर्श ह

પૂજાકાળે ગદાધારી પ્રભુને અર્પિત કરેલાં જે જે પુષ્પાદિ હતાં, તે સર્વ તેણે તે ભિક્ષુકના દેહ અને શિરસ પર જ સ્થિત જોયાં।

Verse 46

ततो ददर्श जगतां स्रष्टारं स चतुर्मुखम् । रक्तवर्णं पठन्तञ्च श्रुतिसूक्तं गिरीश्वरः

પછી ગિરીશ્વર (શિવ) એ જગતના સ્રષ્ટા ચતુર્મુખ બ્રહ્માને રક્તવર્ણ, શ્રુતિસૂક્તોનું પાઠ કરતા જોયા।

Verse 47

ततस्सूर्य्यस्वरूपञ्च जगच्चक्षुस्स्वरूपकम् । ददर्श गिरिराजस्स क्षणं कौतुककारिणाम्

પછી ગિરિરાજ (હિમાલય) એ ક્ષણમાત્ર તે અદ્ભુત પ્રકટતા જોઈ—સૂર્યસ્વરૂપ, ‘જગતનું નેત્ર’ એવા રૂપને; જેને જોઈ સૌમાં આશ્ચર્ય જાગ્યું।

Verse 48

ततो ददर्श तं तात रुद्ररूपं महाद्भुतम् । पार्वती सहितं रम्यं विहसन्तं सुतेजसम्

પછી, હે પ્રિય, તેણે તેમને મહા અદ્ભુત રુદ્રરૂપમાં જોયા—પાર્વતી સહિત, રમ્ય, પરમ તેજસ્વી અને મંદ હાસ્યથી યુક્ત।

Verse 49

ततस्तेजस्स्वरूपञ्च निराकारं निरंजनम् । निरुपाधिं निरीहञ्च महाद्भुतमरूपकम्

ત્યારે શુદ્ધ તેજસ્વરૂપ તે પરતત્ત્વ પ્રગટ થયું—નિરાકાર, નિરંજન, ઉપાધિરહિત, નિરીહ, મહાઅદ્ભુત અને છતાં ભૌતિક રૂપવિહિન।

Verse 50

एवं बहूनि रूपाणि तस्य तत्र ददर्श सः । सुविस्मितो बभूवाशु परमानन्दसंयुतः

આ રીતે ત્યાં જ તેણે તે પ્રભુના અનેક રૂપો દર્શન કર્યા; તે તરત જ અત્યંત વિસ્મિત થયો અને પરમાનંદથી પરિપૂર્ણ થયો।

Verse 51

अथासौ भिक्षुवर्य्यो हि तस्मात्तस्याश्च सूतिकृत् । भिक्षां ययाचे दुर्गान्तां नान्यज्जग्राह किञ्चन

પછી તે શ્રેષ્ઠ ભિક્ષુક—જેણે તેના માટે સૂતિકર્મ કર્યું હતું—દુર્ગા પાસે જ ભિક્ષા માગી; અને તેણે બીજું કશું જ સ્વીકાર્યું નહીં।

Verse 52

न स्वीचकार शैलैन्द्रो मोहितश्शिवमायया । भिक्षुः किंचिन्न जग्राह तत्रैवान्तर्दधे ततः

શિવમાયાથી મોહિત થયેલા શૈલેન્દ્રે સંમતિ આપી નહીં. તે ભિક્ષુકે કશુંય સ્વીકાર્યું નહીં અને ત્યાં જ તરત અંતર્ધાન થયો.

Verse 53

तदा बभूव सुज्ञानं मेनाशैलेशयोरिति । आवां शिवो वञ्चयित्वा स्वस्थानं गतवान्प्रभुः

ત્યારે મેના અને શૈલેશને સ્પષ્ટ જ્ઞાન થયું—“પ્રભુ શિવે લીલાથી અમને વંચિત કરી હવે પોતાના ધામે ગયા છે.”

Verse 54

तयोर्विचिन्त्य तत्रैव शिवे भक्तिरभूत्परा । महामोक्षकरी दिव्या सर्वानन्दप्रदायिनी

તેમ બંનેનું ત્યાં જ ચિંતન કરતાં શિવમાં પરા ભક્તિ પ્રગટ થઈ—દિવ્ય, મહામોક્ષ આપનારી અને સર્વ આનંદ પ્રદાન કરનારી।