सत्यप्रतिज्ञा-तपःसंवादः (Pārvatī’s Vow of Truth and the Dialogue on Her Tapas)
અધ્યાય ૨૭માં પાર્વતી એક દ્વિજ/જટિલ તપસ્વીને સંબોધીને કહે છે કે તે પોતાનો સંપૂર્ણ વર્તાંત કોઈ પણ વિખૂટા વિના સત્યપૂર્વક કહેશે. મન, વાણી અને કર્મ—ત્રણે સ્તરે સત્યની પ્રતિષ્ઠા કરીને, શંકરપ્રાપ્તિ દુષ્કર છે તે જાણતાં છતાં પોતાનો દૃઢ સંકલ્પ પ્રગટ કરે છે. બ્રહ્માના વર્ણનપ્રસંગમાં, પાર્વતીની વાત સાંભળી તે બ્રાહ્મણ દેવી ઘોર તપથી શું સાધવા ઇચ્છે છે તે અંગે જિજ્ઞાસા કરે છે અને શરૂઆતમાં જવા તૈયાર થાય છે; ત્યારે પાર્વતી તેને રોકાઈ હિતકારક વચન કહેવા વિનંતી કરે છે. દ્વિજ સંમત થઈ કહે છે કે ભક્તિપૂર્વક સાંભળવા તૈયાર હો તો તે તત્ત્વ પ્રગટ કરશે. આ અધ્યાય પાર્વતીની સત્યનિષ્ઠા, સંકલ્પ અને શિસ્તબદ્ધ સાધનાને સ્થાપિત કરી, આગળના ઉપદેશ—આકાંક્ષાનું સ્વરૂપ અને માર્ગદર્શિત શિક્ષણથી સમજ (વયુન) કેવી રીતે જન્મે—તરફ સેતુ બને છે.
Shlokas
Verse 1
पार्वत्युवाच । शृणु द्विजेन्द्र जटिल मद्वृत्तं निखिलं खलु । सख्युक्तं मेऽद्य यत्सत्यं तत्तथैव न चान्यथा
પાર્વતીએ કહ્યું—હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, હે જટાધારી! મારા જીવનનો સમગ્ર વર્તાંત સંપૂર્ણ રીતે સાંભળો. આજે સખ્યભાવથી હું જે કહું છું તે સત્ય છે—એ જ રીતે, અન્યથા નહીં.
Verse 2
मनसा वचसा साक्षात्कर्म्मणा पतिभावतः । सत्यं ब्रवीमि नोऽसत्यं वृतो वै शंकरो या
મનથી, વાણીથી અને પ્રત્યક્ષ કર્મથી—પતિવ્રતા ભાવથી—હું સત્ય જ કહું છું, અસત્ય નહીં: મેં ખરેખર શંકરને જ વર્યો છે.
Verse 3
जानामि दुर्ल्लभं वस्तु कथम्प्राप्यं मया भवेत् । तथापि मन औत्सुक्यात्तप्यतेऽद्य तपो मया
હું જાણું છું કે હું જે લક્ષ્ય ઇચ્છું છું તે અતિ દુર્લભ છે—તે મને કેવી રીતે પ્રાપ્ત થાય? છતાં ઉત્કંઠાથી મન દહે છે; તેથી આજે પણ હું તપ કરું છું.
Verse 4
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा वचनन्तस्मै स्थिता सा गिरिजा तदा । उवाच ब्राह्मणस्तत्र तच्छ्रुत्वा पार्वतीवचः
બ્રહ્માએ કહ્યું—એવી વાતો તેને કહી ગિરિજા (પાર્વતી) ત્યારે ત્યાં જ ઊભી રહી. પછી ત્યાં તે બ્રાહ્મણે પાર્વતીના વચન સાંભળી ઉત્તર આપ્યો.
Verse 5
ब्राह्मण उवाच । एतावत्कालपर्य्यन्तम्ममेच्छा महती ह्यभूत् । किं वस्तु कांक्षती देवी कुरुते सुमहत्तपः
બ્રાહ્મણે કહ્યું—આ સમય સુધી મારા અંદર એક મહાન ઇચ્છા ઊઠી છે. દેવી કઈ વસ્તુની કામના કરે છે, જેના માટે તે એટલું મહાતપ કરે છે?
Verse 6
तज्ज्ञात्वा निखिलं देवि श्रुत्वा त्वन्मुखपंकजात् । इतो गच्छाम्यहं स्थानाद्यथेच्छसि तथा कुरु
હે દેવી, તારા મુખકમળમાંથી સર્વ વાત સાંભળી અને જાણી હું હવે આ સ્થાનેથી પ્રસ્થાન કરું છું. તને જેમ ઇચ્છા હોય તેમ કર.
Verse 7
न कथ्यते त्वया मह्यं मित्रत्वं निष्फलम्भवेत् । यथा कार्य्यं तथा भावि कथनीयं सुखेन च
જો તું મને ન કહેશે તો આપણું મિત્રત્વ નિષ્ફળ થશે. તેથી હવે જે કરવાનું છે અને જે આગળ થવાનું છે તે સહેલાઈથી સ્પષ્ટ કહી દે.
Verse 8
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा वचनं तस्य यावद्गन्तुमियेष सः । तावच्च पार्वती देवी प्रणम्योवाच तं द्विजम्
બ્રહ્માએ કહ્યું: એમ કહીને જ્યારે તે બ્રાહ્મણ જવા તૈયાર થયો, ત્યારે જ દેવી પાર્વતીએ પ્રણામ કરીને તે દ્વિજને કહ્યું.
Verse 9
पार्वत्युवाच । किं गमिष्यसि विप्रेन्द्र स्थितो भव हितं वद । इत्युक्ते च तया तत्र स्थित्वोवाच स दण्डधृक्
પાર્વતીએ કહ્યું: હે વિપ્રેન્દ્ર, તમે કેમ જઈ રહ્યા છો? અહીં જ રહો અને હિતની વાત કહો. એમ કહ્યે પછી દંડધારી તપસ્વી ત્યાં જ રહીને બોલ્યો.
Verse 10
द्विज उवाच । यदि श्रोतुमना देवि मां स्थापयसि भक्तितः । वदामि तत्त्वं तत्सर्वं येन ते वयुनम्भवेत्
દ્વિજે કહ્યું: હે દેવી, જો તું સાંભળવાની ઇચ્છાથી ભક્તિપૂર્વક મને તારા સાન્નિધ્યમાં સ્થિર રાખે, તો હું તે સર્વ તત્ત્વ કહું, જેના દ્વારા તને યથાર્થ બોધ અને વિવેક પ્રાપ્ત થાય.
Verse 11
जानाम्यहं महादेवं सर्वथा गुरुधर्म्मतः । प्रवदामि यथार्थं हि सावधानतया शृणु
ગુરુધર્મ અનુસાર હું સર્વ રીતે મહાદેવને જાણું છું. તેથી હું યથાર્થ કહું છું—સાવધાન થઈને સાંભળ.
Verse 12
वृषध्वजो महादेवो भस्मदिग्धो जटाधरः । व्याघ्रचर्म्मांबरधरः संवीतो गजकृत्तिना
વૃષધ્વજ મહાદેવ ભસ્મથી લિપ્ત અને જટાધારી હતા. વ્યાઘ્રચર્મનું વસ્ત્ર ધારણ કરી તેઓ ગજચર્મથી પણ આવૃત હતા.
Verse 13
कपालधारी सर्पौघैस्सर्वगात्रेषु वेष्टितः । विषदिग्धोऽभक्ष्यभक्षो विरूपाक्षो विभीषणः
તે કપાલપાત્ર ધારણ કરે છે અને સર્પસમૂહોથી તેનું સર્વ અંગ વેષ્ટિત છે. વિષલિપ્ત, તે અભક્ષ્યને પણ ભક્ષે; વિરূপાક્ષ અને વિભીષણ સ્વરૂપ છે.
Verse 14
अव्यक्तजन्मा सततं गृहभोगविवर्जितः । दिगंबरो दशभुजो भूत प्रेतान्वितस्सदा
તેમનો જન્મ અવ્યક્ત છે અને તેઓ સદા ગૃહભોગથી વિરક્ત છે. દિગંબર, દશભુજ—તેઓ હંમેશાં ભૂત-પ્રેતોથી અન્વિત રહે છે.
Verse 15
केन कारणेन त्वं तं भर्तारं समीहसे । क्व ज्ञानं ते गतं देवि तद्वदाद्य विचारतः
હે દેવી, કયા કારણે તું તે પતિને ઇચ્છે છે? તારો વિવેક ક્યાં ગયો? વિચાર કરીને આજે કહો.
Verse 16
पूर्वं श्रुतं मया चैव व्रतन्तस्य भयंकरम् । शृणु ते निगदाम्यद्य यदि ते श्रवणे रुचिः
વ્રતના અંતે થતું ભયંકર ફળ મેં પણ અગાઉ સાંભળ્યું છે. જો તને સાંભળવામાં રુચિ હોય તો સાંભળ—આજે હું તને તે કહું છું.
Verse 17
दक्षस्य दुहिता साध्वी सती वृषभवाहनम् । वव्रे पतिं पुरा दैवात्तत्संभोगः परिश्रुतः
પ્રાચીન કાળમાં દક્ષની સાધ્વી પુત્રી સતી દૈવયોગે વૃષભધ્વજ ભગવાન શિવને પતિરૂપે વરી. તેમનો દિવ્ય સંયોગ સર્વત્ર પ્રસિદ્ધ થયો.
Verse 18
कपालिजायेति सती दक्षेण परिवर्जिता । यज्ञे भागप्रदानाय शंभुश्चापि विवर्जितः
દક્ષે સતીને “કપાલીની પત્ની” કહી તિરસ્કાર કરીને ત્યજી દીધી. અને યજ્ઞમાં ભાગ-પ્રદાન માટે શંભુ (શિવ)ને પણ વંચિત રાખવામાં આવ્યા.
Verse 19
सा तथैवापमानेन भृशं कोपाकुला सती । तत्याजासून्प्रियांस्तत्र तया त्यक्तश्च शंकरः
એ અપમાનથી સતી અત્યંત ક્રોધાકુલ થઈ. ત્યાં જ તેણે પોતાના પ્રિય પ્રાણ ત્યજી દીધા; અને શંકર પણ તેના દ્વારા ત્યજિત રહ્યા.
Verse 20
त्वं स्त्रीरत्नं तव पिता राजा निखिल भूभृताम् । तथाविधं पतिं कस्मादुग्रेण तपसेहसे
તું સ્ત્રીઓમાં રત્ન છે અને તારો પિતા સર્વ ભૂપતિઓમાં રાજા છે. તો પછી એવા પતિને તું ઉગ્ર તપથી કેમ શોધે છે?
Verse 21
दत्त्वा सुवर्णमुद्रां च ग्रहीतुं काचमिच्छसि । हित्वा च चंदनं शुभ्रं कर्दमं लेप्तुमिच्छसि
સુવર્ણમુદ્રા આપ્યા છતાં તું કાચ જ લેવા ઇચ્છે છે. શુદ્ધ શ્વેત ચંદન છોડીને કાદવ લપેટવા ઇચ્છે છે.
Verse 22
सूर्य्यतेजः परित्यज्य खद्योतद्युतिमिच्छसि । चीनांशुकं विहायैव चर्म्मांबरमिहेच्छसि
સૂર્યના તેજને ત્યજી તું જुगનૂની ક્ષીણ ઝળહળાટ ઇચ્છે છે. ઉત્તમ વસ્ત્ર છોડીને અહીં ચર્મવસ્ત્ર ધારણ કરવા ઇચ્છે છે.
Verse 23
गृहवासम्परित्यज्य वनवासं समीहसे । लोहमिच्छसि देवेश त्यक्त्वा शेवधिमुत्तमम्
ગૃહવાસ ત્યજી તું વનવાસ ઇચ્છે છે. હે દેવેશ, ઉત્તમ ખજાનો છોડીને લોખંડ માંગવા જેવું આ છે.
Verse 24
इन्द्रादिलोकपालांश्च हित्वा शिवमनु व्रता । नैतत्सूक्तं हि लोकेषु विरुद्धं दृश्यतेऽधुना
ઇન્દ્રાદિ લોકપાલોને પણ ત્યજી શિવવ્રતી જન શિવને જ અનુસરે છે. આ ઉપદેશ આજે પણ લોકોમાં ક્યાંય વિરોધી દેખાતો નથી.
Verse 25
क्व त्वं कमलपत्राक्षी क्वासौ वै त्रिविलोचनः । शशांकवदना त्वं च पंचवक्त्रः शिवस्स्मृतः
ક્યાં તું, હે કમલપત્રાક્ષી, અને ક્યાં એ ત્રિવિલોચન પ્રભુ? તું શશાંકવદના છે, અને તે શિવ પંચવક્ત્ર તરીકે સ્મરાય છે.
Verse 26
वेणी शिरसि ते दिव्या सर्पिणीव विभासिता । जटाजूटं शिवस्येव प्रसिद्धम्परिचक्षते
તારા શિરે દિવ્ય વેણી સર્પિણી જેવી ઝળહળે છે; લોકો તેને ભગવાન શિવના જટાજૂટ સમાન પ્રસિદ્ધ કહી વર્ણવે છે।
Verse 27
इतिश्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखंडे ब्रह्मचारिप्रतारणवाक्यवर्णनं नाम सप्तविंशोऽध्यायः
આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણની દ્વિતીય રુદ્રસંહિતાના તૃતીય પાર્વતીખંડમાં “બ્રહ્મચારીના પ્રતારણ વાક્યોનું વર્ણન” નામનો સત્તાવીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।
Verse 28
भूषणानि दिव्यानि क्व सर्पाश्शंकरस्य च । क्व चरा देवतास्सर्वाः क्व च भूतबलिप्रियः
“ક્યાં દિવ્ય આભૂષણો અને ક્યાં શંકરના સર્પો? ક્યાં સર્વ ચર દેવતાઓ અને ક્યાં ભૂતબલિપ્રિય તે પ્રભુ? (આ વિરુદ્ધતાઓ સાથે બંધબેસતી નથી.)”
Verse 29
क्व वा मृदंगवादश्च क्व च तड्डमरुस्तथा । क्व च भेरीकलापश्च क्व च शृंगरवोऽशुभः
“ક્યાં મૃદંગનું વાદન અને ક્યાં તે ડમરુ? ક્યાં ભેરીનાદનો સમૂહ અને ક્યાં અશુભ શૃંગધ્વનિ?”
Verse 30
क्व च ढक्कामयः शब्दो गलनादः क्व चाशुभः । भवत्याश्च शिवस्यैव न युक्तं रूपमुत्तमम्
એક તરફ ઢક્કા-વાદ્યનો નાદ, અને બીજી તરફ આ કઠોર અશુભ ખખડાટ—હે શિવ, તારા પરમ મંગલમય ઉત્તમ સ્વરૂપને એવો અમંગલ સ્વર શોભતો નથી।
Verse 31
यदि द्रव्यं भवेत्तस्य कथं स्यात्स दिगम्बरः । वाहनं च बलीवर्दस्सामग्री कापि तस्य न
જો તેની પાસે ધન હોત, તો તે દિગંબર તપસ્વી કેવી રીતે રહે? અને તેનું વાહન બળદ હોવાથી, તેની પાસે બીજી કોઈ સામગ્રી કે સાંસારિક ઉપકરણો જ નથી।
Verse 32
वरेषु ये गुणाः प्रोक्ता नारीणां सुखदायकाः । तन्मध्ये हि विरूपाक्षे एकोपि न गुणः स्मृतः
વરોએમાં સ્ત્રીઓને સુખ આપનારા જે ગુણો કહ્યા છે, તેમાં વિરূপાક્ષમાં એક પણ ગુણ સ્મરણમાં આવતો નથી।
Verse 33
तवापि कामो दयितो दग्धस्तेन हरेण च । अनादरस्तदा दृष्टो हित्वा त्वामन्यतो गतः
તારો પ્રિય કામદેવ પણ તે હર દ્વારા દગ્ધ થયો. ત્યારે તેની અવગણના સ્પષ્ટ દેખાઈ—તે તને છોડીને અન્યત્ર ચાલ્યો ગયો।
Verse 34
जातिर्न दृश्यते तस्य विद्याज्ञानं तथैव च । सहायाश्च पिशाचा हि विषं कण्ठे हि दृश्यते
તેમાં કોઈ જાતિ દેખાતી નથી, તેમજ વિદ્યાજ્ઞાન પણ નથી. તેના સહચર પિશાચ છે, અને તેના કંઠમાં વિષ સ્પષ્ટ દેખાય છે।
Verse 35
एकाकी च सदा नित्यं विरागी च विशेषतः । तस्मात्त्वं हि हरे नैव मनो योक्तुं तु चार्हसि
તે સદા એકાકી, નિત્ય સ્વયંસિદ્ધ અને વિશેષ કરીને પૂર્ણ વૈરાગ્યવાન છે. તેથી, હે હરિ, તેના વિષે સામાન્ય અપેક્ષાઓમાં મન બાંધવાનો પ્રયત્ન કદી પણ ન કરવો.
Verse 36
क्व च हारस्त्वदीयो वै क्व च तन्मुण्डमालिका । अंगरागः क्व ते दिव्यः चिताभस्म क्व तत्तनौ
તમારો પોતાનો હાર ક્યાં અને તેની મુંડમાળા ક્યાં? તમારો દિવ્ય અંગરાગ ક્યાં અને તેના દેહ પરનું ચિતાભસ્મ ક્યાં? (બંને કેટલા વિરુદ્ધ!)
Verse 37
सर्वं विरुद्धं रूपादि तव देवि हरस्य च । मह्यं न रोचते ह्येतद्यदिच्छसि तथा कुरु
હે દેવી, રૂપ વગેરે બધું જ તારા અને હર (શિવ) વચ્ચે પરસ્પર વિરુદ્ધ જણાય છે. આ મને ગમતું નથી. છતાં, જો તારી એવી જ ઇચ્છા હોય તો જેમ ઇચ્છે તેમ કર.
Verse 38
असद्वस्तु च यत्किंचित् तत्सर्वं स्वयमीहसे । निर्वर्तय मनस्तस्मान्नोचेदिच्छसि तत्कुरु
અસત્ અથવા ક્ષણભંગુર જે કંઈ છે, તે બધું તું પોતાના સંકલ્પથી જ પીછો કરે છે. તેથી મનને સ્થિર કરીને નિશ્ચય કર; નહીંતર, જો તને એ જ ઇચ્છા હોય તો તેમ જ કર (અને પરિણામ સ્વીકાર).
Verse 39
ब्रह्मोवाच । इत्येवं वचनं श्रुत्वा तस्य विप्रस्य पार्वती । उवाच क्रुद्धमनसा शिवनिन्दापरं द्विजम्
બ્રહ્માએ કહ્યું—તે બ્રાહ્મણના આવા વચન સાંભળી પાર્વતી, ધર્મયુક્ત ક્રોધથી મન પ્રજ્વલિત થઈ, શિવનિંદામાં તત્પર એવા તે દ્વિજને બોલી.
Frequently Asked Questions
The chapter stages the formal articulation of Pārvatī’s satya-pratijñā (truth-vow) and her explicit declaration of intent toward Śaṅkara, framed as a dialogue that initiates doctrinal instruction.
It presents satya as an inner-outer coherence (mind, speech, action) that stabilizes tapas; devotion becomes the qualifying disposition for receiving tattva (principled knowledge).
Pārvatī appears as Girijā/Devī (the ascetic seeker), Śiva as Śaṅkara (the difficult-to-attain goal), and the dvija as the pedagogical mediator who conditions teaching on bhakti and attentiveness.