कामदाहोत्तरवृत्तान्तः / Aftermath of Kāma’s Burning (Pārvatī’s Fear and Himavān’s Consolation)
આ અધ્યાયમાં નારદ અને બ્રહ્મા વચ્ચે પ્રશ્ન–ઉત્તર રૂપે કામદાહ પછીનો વર્ણન આવે છે. નારદ પૂછે છે—શિવના તૃતીય નેત્રની અગ્નિથી સ્મર (કામદેવ) ભસ્મ થઈ સમુદ્રમાં પ્રવેશ્યા પછી શું બન્યું, ત્યારબાદ પાર્વતીએ શું કર્યું, સખીઓ સાથે ક્યાં ગઈ અને પરિસ્થિતિ કેવી રીતે આગળ વધી. બ્રહ્મા કહે છે—કામ દગ્ધ થતાં જ આકાશમાં એક અતિ અદ્ભુત, વિશાળ નાદ ગુંજ્યો; તે શિવના તેજોમય, અતિમાનવી કાર્યનો તત્કાળ બ્રહ્માંડિય સંકેત હતો. તે દૃશ્ય અને નાદથી પાર્વતી ભયભીત અને વ્યાકુળ બની સખીઓ સાથે ઝડપથી પોતાના ગૃહે પરત ફરી. એ જ નાદ પર્વતરાજ હિમવાનને પણ આશ્ચર્યચકિત કરે છે; પુત્રીનું સ્મરણ થતાં તે વ્યથિત થઈ તેને શોધવા નીકળે છે. શંભુના વિરહથી (અથવા દૂરત્વની લાગણીથી) રડતી, વિહ્વળ પાર્વતીને જોઈ હિમવાન તેને સાંત્વના આપે છે, આંસુ પુંછે છે, ‘ભય ન કર’ કહે છે, ગોદમાં બેસાડી મહેલમાં લઈ જાય છે અને તેની ચિંતા શમાવે છે. અધ્યાયનો પ્રવાહ કામદાહોત્તર ભાવપરિણામ, કુટુંબની મધ્યસ્થતા અને ધર્મમર્યાદામાં પાર્વતીના સંકલ્પનું સ્થિરકરણ દર્શાવે છે, જે અંતે શિવસંયોગ તરફ દોરી જાય છે.
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । विधे तात महाप्राज्ञ विष्णुशिष्य त्रिलोककृत् । अद्भुतेयं कथा प्रोक्ता शंकरस्य महात्मनः
નારદ બોલ્યા—હે વિધાતા (બ્રહ્મા), હે તાત, હે મહાપ્રાજ્ઞ, વિષ્ણુના શિષ્ય, ત્રિલોકકર્તા! મહાત્મા શંકરની આ અદ્ભુત કથા વર્ણવાઈ છે।
Verse 2
भस्मीभूते स्मरे शंभुतृतीयनयनाग्निना । तस्मिन्प्रविष्टे जलधौ वद त्वं किमभूत्ततः
શંભુના તૃતીય નેત્રની અગ્નિથી સ્મર (કામદેવ) ભસ્મીભૂત થયો અને પછી સમુદ્રમાં પ્રવેશ્યો; ત્યારબાદ શું થયું—તે તું કહો।
Verse 3
किं चकार ततो देवी पार्वती कुधरात्मजः । गता कुत्र सखीभ्यां सा तद्वदाद्य दयानिधे
ત્યારે દેવી પાર્વતી, ગિરિરાજની પુત્રી, શું કરી? તે સખીઓ સાથે ક્યાં ગઈ? હે દયાનિધિ, આજે અમને તે કહો।
Verse 4
ब्रह्मोवाच । शृणु तात महाप्राज्ञ चरितं शशिमौलिनः । महोतिकारकस्यैव स्वामिनो मम चादरात्
બ્રહ્માએ કહ્યું—હે તાત, હે મહાપ્રાજ્ઞ, શશિમૌલિ શ્રીશિવનું પાવન ચરિત્ર સાંભળ. તે મહા ઉપકારક—જે મારા પણ સ્વામી છે—તેમના પ્રત્યે આદરથી હું ભક્તિપૂર્વક કહું છું।
Verse 5
यदाहच्छंभुनेत्रोद्भवो हि मदनं शुचिः । महाशब्दोऽद्भुतोऽभूद्वै येनाकाशः प्रपूरितः
જ્યારે શંભુના નેત્રમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી શુદ્ધ અગ્નિએ મદનને આઘાત કર્યો, ત્યારે એક અદ્ભુત મહાશબ્દ ઊઠ્યો, જેનાથી આખું આકાશ ભરાઈ ગયું।
Verse 6
तेन शब्देन महता कामं दग्धं समीक्ष्य च । सखीभ्यां सह भीता सा ययौ स्वगृहमाकुला
તે મહાન શબ્દથી ભયભીત થઈ તે કામને દગ્ધ થયેલો જોઈ; બે સખીઓ સાથે વ્યાકુળ બની પોતાના ઘેર ચાલી ગઈ।
Verse 7
तेन शब्देन हिमवान्परिवारसमन्वितः । विस्मितोऽभूदतिक्लिष्टस्सुतां स्मृत्वा गतां ततः
તે શબ્દ સાંભળી હિમવાન્ પરિજનસમેત આશ્ચર્યચકિત થયો; અને ગયેલી પુત્રીને યાદ કરીને તે અત્યંત વ્યથિત થયો।
Verse 8
जगाम शोकं शैलेशो सुतां दृष्ट्वातिविह्वलाम् । रुदतीं शंभुविरहादाससादाचलेश्वरः
શંભુના વિરહથી અત્યંત વ્યાકુળ થઈ રડતી પોતાની પુત્રીને જોઈ પર્વતરાજ હિમવાન શોકમાં ડૂબી ગયો અને હૃદયે વ્યથા લઈને કરુણાથી તેની પાસે ગયો।
Verse 9
आसाद्य पाणिना तस्या मार्जयन्नयनद्वयम् । मा बिभीहि शिवेऽरोदीरित्युक्त्वा तां तदाग्रहीत्
તેની પાસે જઈ પોતાના હાથથી તેના બંને નેત્રો પુંછીને કહ્યું—“હે શિવે, ભય ન કર; રડ નહી.” એમ કહીને તેણે તેને આલિંગન કર્યું।
Verse 10
क्रोडे कृत्वा सुतां शीघ्रं हिम वानचलेश्वरः । स्वमालयमथानिन्ये सांत्वयन्नतिविह्वलाम्
તત્કાળ પર્વતાધિપતિ હિમવાને પોતાની પુત્રીને ગોદમાં બેસાડી; અત્યંત વ્યાકુળ તેણીને સાંત્વના આપતાં આપતાં તેને પોતાના મહેલમાં લઈ ગયો।
Verse 11
अंतर्हिते स्मरं दग्ध्वा हरे तद्विरहाच्छिवा । विकलाभूद् भृशं सा वै लेभे शर्म न कुत्रचित्
હરી (શિવ) અંતર્હિત થઈ કામદેવને દગ્ધ કર્યા પછી, તેના વિરહથી શિવા અત્યંત વ્યાકુળ બની; તેને ક્યાંય પણ શાંતિ મળી નહીં।
Verse 12
पितुर्गृहं तदा गत्वा मिलित्वा मातरं शिवा । पुनर्जातं तदा मेने स्वात्मानं सा धरात्मजा
ત્યારે શિવા (પાર્વતી) પિતાના ગૃહે ગઈ અને માતાને મળી. ત્યારે ધરાત્મજાએ પોતાને જાણે પુનર્જન્મ પામેલી એમ માન્યું.
Verse 13
निनिंद च स्वरूपं सा हा हतास्मीत्यथाब्रवीत् । सखीभिर्बोधिता चापि न बुबोध गिरीन्द्रजा
તે પોતાના સ્વરૂપની નિંદા કરવા લાગી અને બોલી, “હાય! હું નાશ પામી!” સખીઓએ સમજાવ્યું તોય ગિરીન્દ્રજાને બોધ ન થયો.
Verse 14
स्वपती च पिबंती च सा स्नाती गच्छती शिवा । तिष्ठंती च सखीमध्ये न किंचित्सुखमाप ह
એ શિવા સૂતી હોય કે પીતી હોય, સ્નાન કરતી હોય કે ચાલતી હોય; સખીઓ વચ્ચે ઊભી હોવા છતાં પણ તેને કણમાત્ર સુખ ન મળ્યું—મન માત્ર શિવમાં જ સ્થિર રહ્યું.
Verse 15
धिक्स्वरूपं मदीयं च तथा जन्म च कर्म च । इति ब्रुवंती सततं स्मरंती हरचेष्टितम्
“ધિક્ મારા આ સ્વરૂપને, તેમજ મારા જન્મને અને કર્મને પણ!”—એવું વારંવાર બોલતી તે સતત હર (શિવ)ની ચેષ્ટા અને અભિપ્રાયનું સ્મરણ કરતી રહી।
Verse 16
एवं सा पार्वती शंभुविरहोत्क्लिष्टमानसा । सुखं न लेभे किंचिद्राऽब्रवीच्छिवशिवेति च
આ રીતે શંભુ (શિવ)ના વિરહથી વ્યાકુળ મનવાળી પાર્વતીને કશુ પણ સુખ મળ્યું નહીં; તે સતત “શિવ, શિવ” એમ જ બોલતી રહી।
Verse 17
निवसंती पितुर्ग्गेहे पिनाकिगतचेतना । शुशोचाथ शिवा तात मुमोह च मुहुर्मुहुः
પિતાના ઘરમાં રહેતી હોવા છતાં શિવાનું ચિત્ત પિનાકધારી ભગવાન શિવમાં જ લીન રહેતું. હે તાત, તે અત્યંત શોક કરતી અને વારંવાર મોહમાં પડી મૂર્છિત થતી।
Verse 18
शैलाधिराजोप्यथ मेनकापि मैनाकमुख्यास्तनयाश्च सर्वे । तां सांत्वयामासुरदीनसत्त्वा हरं विसस्मार तथापि नो सा
ત્યારે શૈલાધિરાજ હિમાલય અને મેનકા, તેમજ મૈનાક વગેરે બધા પુત્રો દૃઢ હૃદયથી તેને સાંત્વના આપવા લાગ્યા; છતાં તે હર (શિવ) ને જરાય ભૂલી ન શકી।
Verse 19
अथ देवमुने धीमन्हिमव त्प्रस्तरे तदा । नियोजितो बलभिदागमस्त्वं कामचारतः
ત્યારે, હે દેવમુને, હે ધીમાન—તે સમયે હિમવાનના પર્વતઢાળ પર બલભિદ્ (ઇન્દ્ર)એ તને સ્વઇચ્છાનુસાર નિર્ભયે વિહરતાં ત્યાં જવા માટે નિયુક્ત કર્યો।
Verse 20
ततस्त्वं पूजितस्तेन भूधरेण महात्मना । कुशलं पृष्टवांस्तं वै तदाविष्टो वरासने
પછી તે મહાત્મા ભૂધરે તને વિધિપૂર્વક પૂજ્યો; તું શ્રેષ્ઠ આસને બિરાજમાન થઈ, દિવ્ય તન્મયતામાં સ્થિત રહી, નિશ્ચયે તેની કુશળતા પૂછ્યો।
Verse 21
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे नारदोपदेशो नामैकविंशोऽध्यायः
આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણના દ્વિતીય વિભાગ રુદ્રસંહિતાના તૃતીય પાર્વતીખંડમાં “નારદોપદેશ” નામનો એકવીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।
Verse 22
श्रुत्वावोचो मुने त्वं तु तं शैलेशं शिवं भज । तमामंत्र्योदतिष्ठस्त्वं संस्मृत्य मनसा शिवम्
એ વચન સાંભળી, હે મુનિ, તમે કહ્યું—“તે શૈલેશ્વર શિવનું ભજન કરો.” પછી તેમને વિદાય લઈને તમે ઊભા થયા અને મનમાં શિવનું સ્મરણ કરતા રહ્યા।
Verse 23
तं समुत्सृज्य रहसि कालीं तामगमंस्त्वरा । लोकोपकारको ज्ञानी त्वं मुने शिववल्लभः
તેમને ગુપ્ત રીતે છોડીને તમે ઝડપથી તે કાળીદેવી પાસે ગયા. હે મુનિ, તમે લોકહિતમાં તત્પર જ્ઞાની છો; તમે નિશ્ચયે શિવના પ્રિય છો।
Verse 24
आसाद्य कालीं संबोध्य तद्धिते स्थित आदरात् । अवोचस्त्वं वचस्तथ्यं सर्वेषां ज्ञानिनां वरः
કાળીદેવી પાસે પહોંચી, આદરથી તેને સંબોધી અને તેના હિતમાં સ્થિર રહી, તમે સત્ય અને હિતકારક વચનો કહ્યા—હે સર્વ જ્ઞાનીઓમાં શ્રેષ્ઠ।
Verse 25
नारद उवाच । शृणु कालि वचो मे हि सत्यं वच्मि दयारतः । सर्वथा ते हितकरं निर्विकारं सुकामदम्
નારદે કહ્યું—હે કાળી, મારા વચન સાંભળ; કરુણાથી પ્રેરિત થઈ હું સત્ય બોલું છું. આ સર્વ રીતે તારા હિતનું છે, નિર્દોષ છે અને સદ્કામનાઓની સિદ્ધિ આપનારું છે.
Verse 26
सेवितश्च महादेवस्त्वयेह तपसा विना । गर्ववत्या यदध्वंसीद्दीनानुग्रहकारकः
અહીં તું તપ વિના પણ મહાદેવની સેવા-પૂજા કરી; કારણ કે તેઓ દીન પર અનુગ્રહ કરનાર કરુણામય પ્રભુ છે અને ગર્વવતીનો ગર્વ ચૂર કરનાર છે.
Verse 27
विरक्तश्च स ते स्वामी महायोगी महेश्वरः । विसृष्टवान्स्मरं दग्ध्वा त्वां शिवे भक्तवत्सलः
હે શિવે! તારો સ્વામી મહાયોગી મહેશ્વર ખરેખર વિરક્ત છે. કામદેવને દગ્ધ કરીને ભક્તવત્સલ એવા તેમણે તને રાગબંધનથી મુક્ત કરી છે.
Verse 28
तस्मात्त्वं सुतपोयुक्ता चिरमाराधयेश्वरम् । तपसा संस्कृतां रुद्रस्स द्वितीयां करिष्यति
અતએવ, ઉત્તમ તપસ્યાથી યુક્ત થઈ લાંબા સમય સુધી ઈશ્વરની આરાધના કર. તપથી સંસ્કૃત અને શુદ્ધ બન્યા પછી રુદ્ર તને પોતાની બીજી (ધર્મપત્ની) કરશે.
Verse 29
त्वं चापि शंकरं शम्भुं न त्यक्ष्यसि कदाचन । नान्यं पतिं हठाद्देवि ग्रहीष्यसि शिवादृते
તું પણ શંકર-શંભુને ક્યારેય ત્યજીશ નહીં. હે દેવી! શિવ સિવાય, કેટલુંય બળજબરી કરાય તોય તું બીજાં કોઈ પતિને સ્વીકારશ નહીં.
Verse 30
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्यवचस्ते हि मुने सा भूधरात्मजा । किंचिदुच्छ्वसिता काली प्राह त्वां सांजलिर्मुदा
બ્રહ્માએ કહ્યું—હે મુને! તારા વચનો સાંભળી પર્વતપુત્રી કાળી થોડી નિશ્વાસ લઈ, આનંદથી અંજલિ બાંધી તને બોલી.
Verse 31
शिवोवाच । त्वं तु सर्वज्ञ जगतामुपकारकर प्रभो । रुद्रस्याराधनार्थाय मंत्रं देहि मुने हि मे
શિવે કહ્યું—હે પ્રભુ, તમે સર્વજ્ઞ અને જગતના ઉપકારક છો. તેથી હે મુને, રુદ્રની આરાધના માટે મને મંત્ર આપો.
Verse 32
न सिद्यति क्रिया कापि सर्वेषां सद्गुरुं विना । मया श्रुता पुरा सत्यं श्रुतिरेषा सनातनी
સદ્ગુરુ વિના કોઈની પણ કોઈ સાધના સિદ્ધ થતી નથી. આ સત્ય મેં પૂર્વે સાંભળ્યું છે; આ શ્રુતિનું સનાતન ઉપદેશ છે.
Verse 33
ब्रह्मोवाच । इति श्रुत्वा वचस्तस्याः पार्वत्या मुनिसत्तमः । पंचाक्षरं शम्भुमन्त्रं विधिपूर्वमुपादिशः
બ્રહ્માએ કહ્યું—પાર્વતીના વચન સાંભળી તે શ્રેષ્ઠ મુનિએ વિધિપૂર્વક તેને પંચાક્ષરી શંભુ-મંત્રનો ઉપદેશ આપ્યો.
Verse 34
अवोचश्च वचस्तां त्वं श्रद्धामुत्पादयन्मुने । प्रभावं मन्त्रराजस्य तस्य सर्वाधिकं मुने
હે મુને, તમે એવા વચનો કહ્યા કે શ્રદ્ધા જાગી ઊઠી. પછી હે મુને, તમે તે મંત્રરાજની સર્વોચ્ચ અને અતુલ મહિમા જાહેર કરી.
Verse 35
नारद उवाच । शृणु देवि मनोरस्य प्रभावं परमाद्भुतम् । यस्य श्रवणमात्रेण शंकरस्तु प्रसीदति
નારદે કહ્યું—હે દેવી, મનોરાનો પરમ અદ્ભુત પ્રભાવ સાંભળો; જેના માત્ર શ્રવણથી જ શંકર પ્રસન્ન થાય છે।
Verse 36
मंत्रोयं सर्वमंत्राणामधिराजश्च कामदः । भुक्तिमुक्तिप्रदोऽत्यंतं शंकरस्य महाप्रियः
આ મંત્ર સર્વ મંત્રોનો અધિરાજ અને ઇચ્છિત ફળ આપનાર છે. તે ભોગ અને મોક્ષ બંને અતિશય આપે છે અને શંકરને અત્યંત પ્રિય છે.
Verse 37
सुभगे येन जप्तेन विधिना सोऽचिराद् द्रुतम् । आराधितस्ते प्रत्यक्षो भविष्यति शिवो ध्रुवम्
હે સુભગે! જે વિધિથી જપ કરવામાં આવે છે, તે વિધિથી શિવ અચિરાત જ પ્રસન્ન થાય છે; અને બહુ જલદી, ત્વરિત, તને પ્રત્યક્ષ દર્શન આપશે—આ નિશ્ચિત છે।
Verse 38
चिंतयती च तद्रूपं नियमस्था शराक्षरम् । जप मन्त्रं शिवे त्वं हि संतुष्यति शिवो द्रुतम्
નિયમમાં સ્થિર રહીને તેમના સ્વરૂપનું ધ્યાન કર અને ષડક્ષર શિવમંત્રનો જપ કર. હે દેવી! આ જપથી જ શિવ ત્વરિત પ્રસન્ન થાય છે।
Verse 39
एवं कुरु तप साध्वि तपस्साध्यो महेश्वरः । तपस्येव फलं सर्वैः प्राप्यते नान्यथा क्वचित्
આ રીતે કર, હે સાધ્વી—તપ કર. મહેશ્વર તપથી જ પ્રાપ્ત થાય છે. ખરેખર, ફળ સૌને તપથી જ મળે છે; ક્યારેય અન્યથા નહીં।
Verse 40
ब्रह्मोवाच । एवमुक्त्वा तदा कालीं नारद त्वं शिवप्रियः । यादृच्छिकोऽगमस्त्वं तु स्वर्गं देवहिते रतः
બ્રહ્માએ કહ્યું—તે સમયે કાળી ને આમ કહીને, હે નારદ, તું શિવનો પ્રિય છે; તું યદૃચ્છાએ અહીં આવ્યો અને દેવહિતમાં રત રહી પછી સ્વર્ગે ગયો।
Verse 41
पार्वती च तदा श्रुत्वा वचनं तव नारद । सुप्रसन्ना तदा प्राप पंचाक्षरमनूत्तमम्
હે નારદ, ત્યારે પાર્વતીએ તારા વચન સાંભળી અત્યંત પ્રસન્ન થઈ; ત્યારબાદ તેણે ભગવાન શિવભક્તિનો સાર એવા અનુત્તમ પંચાક્ષરી મંત્રને પ્રાપ્ત કર્યો।
Frequently Asked Questions
The immediate aftermath of Kāmadahana—Kāma being burned to ashes by the fire from Śiva’s third eye—and the resulting cosmic sign (a great sound filling the sky).
It functions as a Purāṇic marker of a reality-shifting act: Śiva’s jñāna-agni (fire of higher awareness) subduing desire, with the cosmos audibly registering the transformation.
Śiva appears as the ascetic Lord whose third eye purifies; Pārvatī as the emotionally affected yet destined śakti; Himavān as the dharmic guardian mediating fear and restoring composure.