Anasūyā–Atri Tapas-Varṇana (Description of Anasūyā and Atri’s Austerities)

Verse 1

सूत उवाच । ब्रह्मपुर्यां चित्रकूटं लिंगं मत्तगजेन्द्रकम् । ब्रह्मणा स्थापितं पूर्वं सर्वकामसमृद्धिदम्

સૂતજી બોલ્યા—બ્રહ્મપુરીમાં ‘ચિત્રકૂટ’ નામનું લિંગ છે, જે ‘મત્તગજેન્દ્રક’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે. તે પૂર્વકાળે બ્રહ્માએ સ્થાપિત કર્યું હતું; તે સર્વ શુભ કામનાઓની પૂર્ણ સમૃદ્ધિ આપે છે.

Verse 2

तत्पूर्वदिशि कोटीशं लिंगं सर्ववरप्रदम् । गोदावर्य्याः पश्चिमे तल्लिंगं पशुपतिनामकम्

તે સ્થાનના પૂર્વમાં કોટીશ નામનું લિંગ છે, જે સર્વ વરદાન આપનાર છે. અને ગોદાવરીના પશ્ચિમે તે જ લિંગ ‘પશુપતિ’ નામે પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 3

इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसंहितायामनसूयात्रितपोवर्णनं नाम तृतीयो ऽध्यायः

આ રીતે શ્રી શિવ મહાપુરાણના ચોથા ભાગ, કોટિરુદ્રસંહિતામાં ‘અનસૂયાના ત્રિવિધ તપનું વર્ણન’ નામનો તૃતીય અધ્યાય સમાપ્ત થયો.

Verse 4

प्रादुर्भूतः स्वयं देवो ह्यनावृष्ट्यामजीवयत् । स एव शंकरः साक्षादंशेन स्वयमेव हि

અનાવૃષ્ટિના સમયમાં દેવ સ્વયં પ્રગટ થયા અને પ્રાણીઓને જીવન આપ્યું. એ જ સాక్షાત્ શંકર છે; પોતાની શક્તિના અંશથી પણ તે સ્વયં જ છે.

Verse 5

ऋषय ऊचुः । सूतसूत महाभाग कथमत्रीश्वरो हरः । उत्पन्नः परमो दिव्यस्तत्त्वं कथय सुव्रत

ઋષિઓએ કહ્યું—હે સૂત, હે મહાભાગ! અહીં અત્રીશ્વર નામે પ્રસિદ્ધ પરમ દિવ્ય હર કેવી રીતે પ્રગટ થયા? હે સુવ્રત, તેનું તત્ત્વ અમને કહો.

Verse 6

सूत उवाच । साधु पृष्ठमृषिश्रेष्ठाः कथयामि कथां शुभाम् । यां कथां सततं श्रुत्वा पातकैर्मुच्यते ध्रुवम्

સૂત બોલ્યા—હે ઋષિશ્રેષ્ઠો, તમે ઉત્તમ પ્રશ્ન કર્યો છે. હું તમને આ શુભ પાવન કથા કહું છું; જેને સતત સાંભળવાથી મનુષ્ય નિશ્ચયે પાપોથી મુક્ત થાય છે.

Verse 7

दक्षिणस्यां दिशि महत् कामदं नाम यद्वनम् । चित्रकूटसमीपेस्ति तपसां हितदं सताम्

દક્ષિણ દિશામાં ‘કામદ’ નામનું એક મહાન વન છે. તે ચિત્રકૂટની નજીક સ્થિત છે અને સત્પુરુષોના તપ માટે હિતકારી—તપસને અનુકૂળ ફળ આપનાર છે.

Verse 8

तत्र च ब्रह्मणः पुत्रो ह्यत्रिनामा ऋषिः स्वयम् । तपस्तेपेऽति कठिनमनसूयासमन्वितः

ત્યાં જ બ્રહ્માના પુત્ર, અત્રિ નામના ઋષિ સ્વયં—અનસૂયા સહિત—અત્યંત કઠોર તપશ્ચર્યા કરી.

Verse 9

पूर्वं कदाचित्तत्रैव ह्यनावृष्टिरभून्मुने । दुःखदा प्राणिनां दैवाद्विकटा शतवार्षिकी

હે મુને! પૂર્વે એ જ સ્થાને દૈવવશ પ્રાણીઓને દુઃખ આપનાર અતિ ભયંકર શતવર્ષીય અનાવૃષ્ટિ થઈ હતી.

Verse 10

वृक्षाश्शुष्कास्तदा सर्वे पल्लवानि फलानि च । नित्यार्थं न जलं क्वापि दृष्टमासीन्मुनीश्वराः

હે મુનીશ્વરો! ત્યારે બધા વૃક્ષો સૂકાઈ ગયા હતા—પલ્લવો અને ફળો પણ; અને દૈનિક જરૂર માટે ક્યાંય પાણી દેખાતું નહોતું.

Verse 11

आर्द्रीभावो न लभ्येत खरा वाता दिशो दश । हाहाकारो महानासीत्पृथिव्यां दुःखदोऽति हि

ક્યાંય ભેજ મળતો ન હતો; દસેય દિશાઓમાંથી કઠોર પવન ફૂંકાતો હતો. પૃથ્વી પર મહાન હાહાકાર ઊઠ્યો, જે સર્વ માટે અતિ દુઃખદ હતો.

Verse 12

संवर्तं चैव भूतानां दृष्ट्वात्रि गृहिणी प्रिया । साध्वी चैवाब्रवीदत्रिं मया दुःखं न सह्यते

ભૂતો પર સંવર્ત અને પ્રલય સમાન આપત્તિ જોઈ અત્રિની પ્રિય ગૃહિણી, તે સાધ્વી, અત્રિ મુનિને બોલી—“આ દુઃખ હું સહન કરી શકતી નથી.”

Verse 13

समाधौ च विलीनोभूदासने संस्थितः स्वयम् । प्राणायामं त्रिरावृत्त्या कृत्वा मुनिवरस्तदा

ત્યારે તે મુનિવર પોતે આસન પર સ્થિત રહી સમાધિમાં લીન થયો; અને પ્રાણાયામ ત્રણ આવર્તન કરીને ગાઢ આંતરિક શાંતિમાં પ્રવેશ્યો.

Verse 14

ध्यायति स्म परं ज्योतिरात्मस्थमात्मना च सः । अत्रिर्मुनिवरो ज्ञानी शंकरं निर्विकारकम्

જ્ઞાની મુનિવર અત્રિએ પોતાના આત્માથી આત્મસ્થ પરમ જ્યોતિનું ધ્યાન કર્યું—તે નિર્વિકાર શંકરનું.

Verse 15

स्वामिनि ध्यानलीने च शिष्यास्ते दूरतो गताः । अन्नं विना तदा ते तु मुक्त्वा तं स्वगुरुं मुनिम्

સ્વામી ધ્યાનસમાધિમાં લીન થયા ત્યારે તેમના શિષ્યો દૂર દેશમાં ચાલ્યા ગયા. પછી અન્નના અભાવે તેમણે પોતાના જ ગુરુ મુનિને ત્યજી દીધા.

Verse 16

एकाकिनी तदा जाता सानसूया पतिव्रता

ત્યારે તે એકાકી બની—દ્વેષ અને ઈર્ષ્યા રહિત—અને પતિભક્તિના વ્રતમાં અડગ પતિવ્રતા રહી।

Verse 17

सिषेवे सा च सततं तं मुदा मुनिसत्तमम् । पार्थिवं सुन्दरं कृत्वा मंत्रेण विधि पूर्वकम्

તે આનંદથી સતત તે મુનિશ્રેષ્ઠની સેવા કરતી રહી. સુંદર પાર્થિવ લિંગ બનાવી, મંત્ર સાથે વિધિપૂર્વક પૂજન કરીને નિર્ધારિત વ્રત-નિયમોનું પાલન કર્યું।

Verse 18

मानसैरुपचारैश्च पूजयामास शंकरम् । तुष्टाव शंकरं भक्त्या संसेवित्वा मुहुर्मुहुः

માનસિક ઉપચાર અને ભક્તિપૂર્ણ અર્પણોથી તેણે શંકરની પૂજા કરી. વારંવાર સેવા કરીને હૃદયની ભક્તિથી શંકરની સ્તુતિ કરી.

Verse 19

बद्धाञ्जलिपुटा भूत्वा प्रक्रम्य स्वामिनं शिवम् । दण्डवत्प्रणिपातेन प्रतिप्रक्रमणं तदा

પછી અંજલિ બાંધી તેમણે સ્વામી શિવની પ્રદક્ષિણા કરી. ત્યારબાદ દંડવત્ પ્રણામ કરીને વિનયથી પાછળ હટી વિદાય લીધા.

Verse 20

चकार सुचरित्रा सानसूया मुनिकामिनी । दैत्याश्च दानवाः सर्वे दृष्ट्वा तु सुन्दरीं तदा

ત્યારે સુચરિત્રા, મુનિપ્રિયા અનસૂયાએ તેમ જ આચરણ કર્યું. તે સુંદરાને જોઈ તે સમયે બધા દૈત્ય અને દાનવોના મન ઉથલપાથલ થયા.

Verse 21

विह्वलाश्चाभवंस्तत्र तेजसा दूरतः स्थिताः । अग्निं दृष्ट्वा यथा दूरे वर्तन्ते तद्वदेव हि

ત્યાં તેઓ વ્યાકુળ થઈ ગયા અને તે તેજ સહન ન થતાં દૂર જ ઊભા રહ્યા. જેમ પ્રજ્વલિત અગ્નિ જોઈ લોકો દૂર રહે છે, તેમ તેઓ પણ દૂર રહ્યા.

Verse 22

तथैनां च तदा दृष्ट्वा नायान्तीह समीपगाः । अत्रेश्च तपसश्चैवानसूया शिवसेवनम्

ત્યારે તેણીને જોઈ તેઓ તેની નજીક આવ્યા નહીં. કારણ કે અત્રિનું તપ અને અનસૂયાની ભગવાન શિવની સેવા-ભક્તિનો પ્રભાવ અત્યંત પ્રબળ અને પાવન હતો.

Verse 23

विशिष्यते स्म विप्रेन्द्रा मनोवाक्कायसंस्कृतम । तावत्कालं तु सा देवी परिचर्यां चकार ह

હે વિપ્રશ્રેષ્ઠ, મન-વાણી-દેહની સંસ્કૃતિથી તે દેવી વધુ ને વધુ વિશિષ્ટ બનતી ગઈ. તે સમગ્ર સમય દરમિયાન તે દેવી અવિરત પરિચર્યા અને સેવા કરતી રહી.

Verse 24

यावत्कालं मुनिवरः प्राणायामपरायणः । तौ दम्पती तदा तत्र स्वस्व कार्यपरायणौ

જેટલા સમય સુધી તે શ્રેષ્ઠ મુનિ પ્રાણાયામમાં સંપૂર્ણ લીન રહ્યા, એટલા સમય સુધી તે દંપતી ત્યાં જ પોતાના-પોતાના કર્તવ્યમાં તત્પર રહ્યા.

Verse 25

संस्थितौ मुनिशार्दूल नान्यः कश्चित्परः स्थितः । एवं जातं तदा काले ह्यत्रिश्च ऋषिसत्तमः

હે મુનિશાર્દૂલ, તેઓ બંને ત્યાં દૃઢપણે સ્થિર રહ્યા; તેમનાથી ઊંચી સ્થિતિમાં બીજો કોઈ ત્યાં હાજર ન હતો. આ રીતે તે સમયે ઋષિશ્રેષ્ઠ અત્રિ પણ પ્રાદુર્ભૂત થયા.

Verse 26

ध्याने च परमे लीनो न व्यबुध्यत किंचन । अनसूयापि सा साध्वी स्वामिनं वै शिवं तथा

તે પરમ ધ્યાનમાં લીન હતો; તેને કશાનું પણ ભાન ન રહ્યું. તે સાધ્વી અનુસૂયાપણ એ જ રીતે પોતાના સ્વામી શિવમાં સંપૂર્ણ એકાગ્ર રહી.

Verse 27

नान्यत्परं किंचिज्जानीते स्म च सा सती । तस्यैव तपसा सर्वे तस्याश्च भजनेन च

એ સતી તેમને સિવાય બીજું કશું પરમ જાણતી ન હતી—તેઓ જ પરમેશ્વર હતા. તેમના તપથી સર્વે વસ્તુઓ ધારિત અને સિદ્ધ થતી, અને તેમ જ તેમના પ્રત્યે તેના ભજન-પૂજનથી પણ.

Verse 28

देवाश्च ऋषयश्चैव गंगाद्यास्सरितस्तथा । दर्शनार्थं तयोः सर्वाः परे प्रीत्या समाययुः

દેવો અને ઋષિઓ, તેમજ ગંગા વગેરે નદીઓ પણ—તે બંનેના દર્શનાર્થે પરમ પ્રીતિથી સર્વે એકત્ર થયા.

Verse 29

दृष्ट्वा च तत्तपस्सेवां विस्मयं परमं ययुः । तयोस्तदद्भुतं दृष्ट्वा समूचुर्भजनं वरम्

તે તપસ્યા-સેવાને જોઈ તેઓ પરમ આશ્ચર્યમાં પડી ગયા. તે બંનેની અદ્ભુત સ્થિતિ જોઈ તેમણે ભગવાન શંકરના શ્રેષ્ઠ ભજનમાર્ગનું વર્ણન કર્યું.

Verse 30

उभयोः किं विशिष्टं च तपसो भजनस्य च । अत्रेश्चैव तपः प्रोक्तमनसूयानुसेवनम्

તપ અને ભજન—બન્નેમાં વિશેષ ભેદ શું છે? ઋષિ અત્રિના પ્રસંગે ‘તપ’ એમ જ કહેવાયું છે કે તે અનસૂયાની નિષ્ઠાપૂર્વક સેવા-ઉપાસના છે.

Verse 31

तत्सर्वमुभयोर्दृष्ट्वा समूचुर्भजनं वरम् । पूर्वैश्च ऋषिभिश्चैव दुष्करं तु तपः कृतम्

બંને પક્ષનું સર્વ જોઈ તેમણે કહ્યું—ભજન જ પરમ માર્ગ છે; કારણ કે પ્રાચીન ઋષિઓએ પણ તે દિવ્ય સિદ્ધિ માટે દુષ્કર તપ કર્યું હતું.

Verse 32

एतादृशं तु केनापि क्व कृतं नैतदब्रुवन् । धन्योऽयं च मुनिर्धन्या तथेयमनसूयिका

તેઓ બોલ્યા—આવો કર્મ ક્યાંય કોઈએ કર્યો હોય એવું અમે સાંભળ્યું નથી. ધન્ય છે આ મુનિ અને ધન્ય છે આ અનસૂયા—ઈર્ષ્યાવિહીન.

Verse 33

यदैताभ्यां परप्रीत्या क्रियते सुतपः पुनः । एतादृशं शुभं चैतत्तपो दुष्करमुत्तमम्

જ્યારે આ બે ઉપાયો દ્વારા પરમ પ્રીતિથી ફરી ઉત્તમ તપ કરવામાં આવે, ત્યારે તે તપ ખરેખર શુભ બને છે—અતિ દુષ્કર અને ઉત્તમ।

Verse 34

त्रिलोक्यां क्रियते केन साम्प्रतं ज्ञायते न हि । तयोरेव प्रशंसां च कृत्वा ते तु यथागतम्

ત્રિલોકમાં અત્યારે આ કોણ કરે છે—એ ખરેખર જાણાતું નથી. તે બંનેની પ્રશંસા કરીને તેઓ જેમ આવ્યા હતા તેમ જ પાછા ગયા.

Verse 35

गतास्ते च तदा तत्र गंगा न गिरिशं विना । गंगा मद्भजनप्रीता साध्वी धर्मविमोहिता

ત્યારે તેઓ ત્યાં ગયા; અને ગંગા ગિરીશ (ભગવાન શિવ) વિના ગઈ નહીં. ગંગા મારા ભજનમાં પ્રીતિ ધરાવતી સાધ્વી હતી, ધર્મમાં સંપૂર્ણ તન્મય—જાણે વિમોહિત।

Verse 36

कृत्वोपकारमेतस्या गमिष्यामीत्युवाच सा । शिवोऽपि ध्यानसम्बद्धो मुनेरत्रेर्मुनीश्वराः

તેને ઉપકાર કરીને તેણીએ કહ્યું, “હવે હું જઈશ.” હે મુનિશ્રેષ્ઠ, શિવ પણ અત્રિ મુનિના સાન્નિધ્યમાં ગાઢ ધ્યાનમાં બંધાઈને સ્થિત રહ્યા।

Verse 37

पूर्णांशेन स्थितस्तत्र कैलासं तं जगाम ह । पंचाशच्च तथा चात्र चत्वारि ऋषिसत्तमाः

ત્યાં પોતાના પૂર્ણ અંશ સાથે સ્થિત રહી પછી તેઓ તે કૈલાસે ગયા. અને હે ઋષિશ્રેષ્ઠ, આ પ્રસંગમાં ચોપન (પચાસ અને ચાર) શ્રેષ્ઠ ઋષિઓ પણ હતા।

Verse 38

वर्षाणि च गतान्यासन्वृष्टिर्नैवाभवत्तदा । यावच्चाप्यत्रिणा ह्येवं तपसा ध्यानमाश्रितम्

વર્ષો વીતી ગયા, છતાં તે સમયમાં જરાય વરસાદ થયો નહિ—જ્યાં સુધી ઋષિ અત્રિ આ રીતે તપ અને ધ્યાન-સમાધિમાં સ્થિત રહ્યા।

Verse 39

अनसूया तदा नैव गृह्णामीतीषणा कृता । एवं च क्रियमाणे हि मुनिना तपसि स्थिते । अनसूयासुभजने यज्जातं श्रूयतामिति

ત્યારે અનસૂયાએ દૃઢ સંકલ્પ કર્યો—“હું આ સ્વીકારતી નથી.” મુનિ તપમાં સ્થિત રહીને આમ જ કાર્ય ચાલતું હતું ત્યારે, અનસૂયાના તે શુભ નિવાસમાં જે બન્યું તે સાંભળો.