महाकालज्योतिर्लिङ्गमाहात्म्ये चन्द्रसेन-चिन्तामणि-प्रसङ्गः (Mahākāla Jyotirliṅga Māhātmya: The Episode of King Candrasena and the Cintāmaṇi)
આ અધ્યાયમાં ઋષિઓ સૂતને પૂછે છે કે મહાકાલ-સંજ્ઞક જ્યોતિર્લિંગના રક્ષકની મહિમા અને ભક્તોની કીર્તિ ફરી કહો. સૂત ઉજ્જયિનીના રાજા ચન્દ્રસેનનો પ્રસંગ કહે છે—તે શાસ્ત્રજ્ઞ, સંયમી અને દૃઢ શિવભક્ત હતો. ગિરીશના મુખ્ય ગણ મણિભદ્ર તેને ચિંતામણિ આપે છે; તે સૂર્ય સમ તેજસ્વી છે અને સ્મરણ, દર્શન કે શ્રવણ માત્રથી પણ મંગળ ફળ આપે છે; તેની કાંતિથી તુચ્છ પદાર્થો પણ સોનામાં ફેરવાય છે એમ વર્ણન છે. રાજાનું વૈભવ પ્રસિદ્ધ થતાં અન્ય રાજાઓમાં મત્સર અને લોભ જાગે છે અને તેઓ વિવિધ ઉપાયોથી તે દિવ્ય રત્ન મેળવવા પ્રયત્ન કરે છે. અધ્યાય સૂચવે છે કે લોકિક તેજ, ધન અને પ્રતિષ્ઠા વૈર ખેંચે છે; સાચી સુરક્ષા મહાકાલમાં શિવના રક્ષણ અને અચલ ભક્તિમાં છે, વહન કરી શકાય એવા તાબીઝમાં નહીં.
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । महाकालसमाह्वस्थज्योतिर्लिंगस्य रक्षिणः । भक्तानां महिमानं च पुनर्ब्रूहि महामते
ઋષિઓએ કહ્યું: હે મહામતે, મહાકાલ નામે ખ્યાત જ્યોતિર્લિંગની રક્ષાકારક શક્તિનું અને ભક્તોની મહિમાનું પણ ફરીથી વર્ણન કરો.
Verse 2
सूत उवाच । शृणुतादरतो विप्रो भक्तरक्षाविधायिनः । महाकालस्य लिंगस्य माहात्म्यं भक्तिवर्द्धनम्
સૂતએ કહ્યું: હે વિપ્ર ઋષિઓ, આદરપૂર્વક સાંભળો—ભક્તોની રક્ષા કરનાર મહાકાલના લિંગનું આ મહાત્મ્ય ભક્તિ વધારનાર છે.
Verse 3
उज्जयिन्यामभूद्राजा चन्द्रसेनाह्वयो महान् । सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञश्शिवभक्तो जितेन्द्रियः
ઉજ્જયિનીમાં ચન્દ્રસેન નામે એક મહાન રાજા હતો. તે સર્વ શાસ્ત્રોના તત્ત્વાર્થનો જાણકાર, ભગવાન શિવનો ભક્ત અને ઇન્દ્રિયજિત હતો.
Verse 4
तस्याभवत्सखा राज्ञो मणिभद्रो गणो द्विजाः । गिरीशगणमुख्यश्च सर्वलोकनमस्कृतः
હે દ્વિજોઃ તે રાજાનો મિત્ર મણિભદ્ર નામનો ગણ હતો. તે ગિરીશ (ભગવાન શિવ)ના ગણોમાં મુખ્ય અને સર્વ લોકોથી નમસ્કૃત હતો.
Verse 5
एकदा स गणेन्द्रो हि प्रसन्नास्यो महामणिम् । मणिभद्रो ददौ तस्मै चिंतामणिमुदारधीः
એક વખત તે ગણેન્દ્ર પ્રસન્ન મુખે તેને એક મહામણિ અર્પણ કરવા લાગ્યો. ઉદારબુદ્ધિ મણિભદ્રએ તેને ઉત્તમ ચિંતામણિ આપી.
Verse 6
स वै मणिः कौस्तुभवद्द्योतमानोर्कसन्निभः । ध्यातो दृष्टः श्रुतो वापि मंगलं यच्छति ध्रुवम्
એ મણિ કૌસ્તુભ સમાન દીપ્તિમાન અને સૂર્ય સમાન તેજસ્વી હતો. તેનું ધ્યાન કરવાથી, દર્શન કરવાથી અથવા માત્ર સાંભળવાથી પણ તે નિશ્ચિત મંગળ આપે છે.
Verse 7
तस्य कांतितलस्पृष्टं कांस्यं ताम्रमयं त्रपु । पाषाणादिकमन्यद्वा द्रुतं भवति हाटकम्
તેની કાંતિના સ્પર્શથી કાંસું, તાંબું, ત્રપુ (ટિન) અથવા પથ્થર વગેરે જે કંઈ હોય તે તરત જ હાટક (સુવર્ણ) બની જાય છે.
Verse 8
स तु चिन्तामणिं कंठे बिभ्रद्राजा शिवाश्रयः । चन्द्रसेनो रराजाति देवमध्येव भानुमान्
શિવના આશ્રયમાં રહેલા તે રાજા ચન્દ્રસેન કણ્ઠે ચિંતામણિ ધારણ કરીને દેવસમૂહમાં સૂર્ય સમાન તેજથી ઝળહળ્યો.
Verse 9
श्रुत्वा चिन्तामणिग्रीवं चन्द्रसेनं नृपोत्तमम् । निखिलाः क्षितिराजानस्तृष्णाक्षुब्धहृदोऽभवन्
‘ચિંતામણિગ્રીવ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ નૃપોત્તમ ચન્દ્રસેનની વાત સાંભળીને, ધરતીના સર્વ રાજાઓ તૃષ્ણાથી વ્યાકુળ હૃદયવાળા બન્યા.
Verse 10
नृपा मत्सरिणस्सर्वे तं मणिं चन्द्रसेनतः । नानोपायैरयाचंत देवलब्धमबुद्धयः
ઈર્ષ્યાથી ભરેલા બધા રાજાઓ, દેવકૃપાથી પ્રાપ્ત થયેલી તે મણિ ચન્દ્રસેન પાસેથી નાનાં ઉપાયો વડે માગવા લાગ્યા—અબુદ્ધિ તેઓ.
Verse 11
सर्वेषां भूभृतां याञ्चा चन्द्रसेनेन तेन वै । व्यर्थीकृता महाकालदृढभक्तेन भूसुराः
હે બ્રાહ્મણો! મહાકાળના દૃઢ ભક્ત ચન્દ્રસેને સર્વ રાજાઓની યાચનાઓ નિષ્ફળ કરી દીધી।
Verse 12
ते कदर्थीकृतास्सर्वे चन्द्रसेनेन भूभृता । राजानस्सर्वदेशानां संरम्भं चक्रिरे तदा
ચન્દ્રસેન દ્વારા અપમાનિત થયેલા તે બધા રાજાઓ—વિવિધ દેશોના નરેશો—ત્યારે ક્રોધે ભરાઈ વૈરભાવ જગાવવા લાગ્યા।
Verse 13
अथ ते सर्वराजानश्चतुरंगबलान्विताः । चन्द्रसेनं रणे जेतुं संबभूवुः किलोद्यताः
પછી તે બધા રાજાઓ ચતુરંગિણી સેનાથી યુક્ત થઈ, રણમાં ચન્દ્રસેનને જીતવા સંપૂર્ણ રીતે ઉદ્યત થયા.
Verse 14
ते तु सर्वे समेता वै कृतसंकेतसंविदः । उज्जयिन्याश्चतुर्द्वारं रुरुधुर्बहुसैनिकाः
પછી તેઓ બધા પરસ્પર સંમતિથી યોજના નક્કી કરી એકત્ર થયા; અનેક સૈનિકો સાથે તેમણે ઉજ્જયિનીના ચારેય દ્વારો અવરોધી દીધા।
Verse 15
संरुध्यमानां स्वपुरीं दृष्ट्वा निखिल राजभिः । तमेव शरणं राजा महाकालेश्वरं ययौ
બધા રાજાઓ દ્વારા પોતાની નગરી ઘેરાઈ રહી છે એમ જોઈ રાજાએ એકમાત્ર શરણ તરીકે મહાકાલેશ્વરને સ્વીકારી રક્ષણ માટે તેમની પાસે ગયો।
Verse 16
निर्विकल्पो निराहारस्स नृपो दृढनिश्चयः । समानर्च महाकालं दिवा नक्तमनन्यधीः
તે રાજા વિકલ્પરહિત, ઉપવાસી અને દૃઢનિશ્ચયી બની, અનન્ય બુદ્ધિથી દિવસ-રાત મહાકાલની સમ્યક આરાધના કરતો રહ્યો।
Verse 17
ततस्स भगवाञ्छंभुर्महाकालः प्रसन्नधीः । तं रक्षितुमुपायं वै चक्रे तं शृणुतादरात्
ત્યારે પ્રસન્ન બુદ્ધિવાળા ભગવાન શંભુ—મહાકાલે તેના રક્ષણનો ઉપાય કર્યો. તે ઉપાય તમે આદરપૂર્વક સાંભળો.
Verse 18
तदैव समये गोपि काचित्तत्र पुरोत्तमे । चरंती सशिशुर्विप्रा महाकालांतिकं ययौ
તે જ સમયે, તે ઉત્તમ નગરમાં, કોઈ એક ગોપી—જે બ્રાહ્મણ સ્ત્રી પણ હતી—પોતાના બાળક સાથે ફરતી મહાકાલની પાસે ગઈ.
Verse 19
पञ्चाब्दवयसं बालं वहन्ती गतभर्तृका । राज्ञा कृतां महाकालपूजां सापश्यदादरात्
તે વિધવા, પોતાના પાંચ વર્ષના બાળકને લઈને, રાજા દ્વારા કરવામાં આવતી મહાકાલની પૂજા આદરપૂર્વક જોવા લાગી.
Verse 20
सा दृष्ट्वा सुमहाश्चर्यां शिवपूजां च तत्कृताम् । प्रणिपत्य स्वशिविरं पुनरेवाभ्यपद्यत
તેમના દ્વારા કરવામાં આવેલી તે અત્યંત આશ્ચર્યજનક શિવપૂજા જોઈને, તેણે પ્રણામ કર્યા અને ફરી પોતાના શિબિરમાં પાછી ફરી.
Verse 21
तत्सर्वमशेषेण स दृष्ट्वा बल्लवीसुतः । कुतूहलेन तां कर्त्तुं शिवपूजां मनोदधे
તે સર્વને સંપૂર્ણ રીતે જોઈ ગોપીપુત્રે કૌતૂહલથી ભગવાન શિવની તે પૂજા કરવાની મનમાં પ્રતિજ્ઞા લીધી.
Verse 22
आनीय हृद्यं पाषाणं शून्ये तु शिविरांतरे । अविदूरे स्वशिबिराच्छिवलिगं स भक्तितः
હૃદયને પ્રિય એવો પથ્થર લાવી તેણે શિબિરની અંદર ખાલી જગ્યામાં, પોતાના તંબુથી બહુ દૂર નહીં—ભક્તિપૂર્વક શિવલિંગ સ્થાપ્યું।
Verse 23
गन्धालंकारवासोभिर्धूपदीपाक्षतादिभिः । विधाय कृत्रिमैर्द्रव्यैर्नैवेद्यं चाप्यकल्पयत्
સુગંધ, આભૂષણ અને વસ્ત્રો—ધૂપ, દીપ, અક્ષત વગેરે સાથે—તેણે પૂજાની વ્યવસ્થા કરી; અને કૃત્રિમ રીતે તૈયાર કરેલા દ્રવ્યો વડે નૈવેદ્ય પણ તૈયાર કર્યું।
Verse 24
भूयोभूयस्समभ्यर्च्य पत्रैः पुष्पैर्मनोरमैः । नृत्यं च विविधं कृत्वा प्रणनाम पुनःपुनः
વારંવાર મનોહર પાંદડાં અને રમ્ય પુષ્પોથી તેણે (શિવની) આરાધના કરી; અને વિવિધ નૃત્ય કરીને તે પુનઃપુનઃ પ્રણામ કરતો રહ્યો।
Verse 25
एतस्मिन्समये पुत्रं शिवासक्तसुचेतसम् । प्रणयाद्गोपिका सा तं भोजनाय समाह्वयत्
એ જ સમયે ગોપિકાએ પ્રેમવશ, શિવભક્તિમાં આસક્ત ચિત્ત ધરાવતા પોતાના પુત્રને ભોજન માટે સ્નેહપૂર્વક બોલાવ્યો।
Verse 26
यदाहूतोऽपि बहुशश्शिवपूजाक्तमानसः । बालश्च भोजनं नैच्छत्तदा तत्र ययौ प्रसूः
ઘણી વાર બોલાવ્યા છતાં, શિવપૂજામાં લીન મન ધરાવતો તે બાળક ભોજન કરવા ઇચ્છતો ન હતો; ત્યારે તેની માતા ત્યાં તેની પાસે ગઈ।
Verse 27
तं विलोक्य शिवस्याग्रे निषण्णं मीलितेक्षणम् । चकर्ष पाणिं संगृह्य कोपेन समताडयत्
તેને ભગવાન શિવના સમક્ષ આંખો મીંચીને બેઠેલો જોઈ, બીજા વ્યક્તિએ તેનો હાથ પકડી ખેંચ્યો અને ક્રોધથી તેને માર્યો।
Verse 28
आकृष्टस्ताडितश्चापि नागच्छत्स्वसुतो यदा । तां पूजां नाशयामास क्षिप्त्वा लिंगं च दूरतः
જ્યારે તેનો પોતાનો પુત્ર ખેંચાયો અને માર પડ્યો છતાં આવ્યો નહીં, ત્યારે તેણે તે પૂજાને નષ્ટ કરી અને શિવલિંગને દૂર ફેંકી દીધું।
Verse 29
हाहेति दूयमानं तं निर्भर्त्स्य स्वसुतं च सा । पुनर्विवेश स्वगृहं गोपी क्रोधसमन्विता
“હાય! હાય!” કહી દુઃખથી દહતી તેણે પોતાના પુત્રને ઠપકો આપ્યો; પછી ક્રોધથી ભરેલી તે ગોપી ફરી પોતાના ઘરમાં પ્રવેશી।
Verse 30
मात्रा विनाशितां पूजां दृष्ट्वा देवस्य शूलिनः । देवदेवेति चुक्रोश निपपात स बालकः
માતાએ શૂલધારી દેવની પૂજા વિનષ્ટ કરી છે એમ જોઈ તે બાળક વ્યાકુળ થઈ “દેવોના દેવ!” કહી ચીસ પાડ્યો અને દુઃખથી ધરતી પર પડી ગયો।
Verse 31
प्रनष्टसंज्ञः सहसा स बभूव शुचाकुलः । लब्धसंज्ञो मुहूर्तेन चक्षुषी उदमीलयत्
અચાનક તે બેભાન થઈ ગયો અને શોકથી વ્યાકુળ બન્યો. થોડા પળોમાં ચેતના પાછી આવી અને તેણે આંખો ખોલી।
Verse 32
तदैव जातं शिबिरं महाकालस्य सुन्दरम् । ददर्श स शिशुस्तत्र शिवानुग्रहतोऽचिरात्
એ જ ક્ષણે મહાકાલનું સુંદર શિબિર પ્રગટ થયું; ત્યાં તે બાળક શિવના અનુગ્રહથી થોડા જ સમયમાં તેને જોઈ શક્યો।
Verse 33
हिरण्मयबृहद्द्वारं कपाटवरतोरणम् । महार्हनीलविमलवज्रवेदीविराजितम्
તેમાં સોનાની જેમ ઝગમગતું વિશાળ દ્વાર, ઉત્તમ કપાટો અને શ્રેષ્ઠ તોરણ હતું; અને તે અમૂલ્ય ગાઢ-નીલ, નિર્મળ વજ્રસમાન વેદીથી શોભિત હતું।
Verse 34
संतप्तहेमकलशैर्विचित्रैर्बहुभिर्युतम् । प्रोद्भासितमणिस्तंभैर्बद्धस्फटिकभूतलैः
તે પરિશોધિત તપ્ત સોનાના અનેક વિચિત્ર કલશોથી યુક્ત હતું; અને તેજસ્વી મણિસ્તંભો તથા સ્ફટિકની પાટિયાં જડિત ભૂતલથી ઝગમગતું હતું।
Verse 35
तन्मध्ये रत्नलिंगं हि शंकरस्य कृपानिधे । स्वकृतार्चनसंयुक्तमपश्यद्गोपिकासुतः
તેના મધ્યમાં, હે શંકરની કરુણાનિધિ, ગોપિકાસુતે ભગવાન શંકરનું રત્નમય લિંગ જોયું—જે તેની પોતાની કરેલી અર્ચનાથી સંયુક્ત હતું।
Verse 36
स दृष्ट्वा सहसोत्थाय शिशुर्विस्मितमानसः । संनिमग्न इवासीद्वै परमानंदसागरे
તેમને જોઈ બાળક તરત જ ઉછળી ઊભો થયો; તેનું મન આશ્ચર્યથી ભરાઈ ગયું. તે જાણે પરમાનંદના સાગરમાં ડૂબેલો હોય તેમ નિશ્ચલ રહ્યો.
Verse 37
ततः स्तुत्वा स गिरिशं भूयोभूयः प्रणम्य च । सूर्ये चास्तं गते बालो निर्जगाम शिवालयात्
પછી ગિરીશ (ભગવાન શિવ)ની સ્તુતિ કરીને અને વારંવાર પ્રણામ કરીને, સૂર્ય અસ્ત ગયા પછી તે બાલક શિવાલયમાંથી નીકળી ગયો.
Verse 38
अथापश्यत्स्वशिबिरं पुरंदरपुरोपमम् । सद्यो हिरण्मयीभूतं विचित्रं परमोज्ज्वलम्
પછી તેણે પોતાનું શિબિર જોયું, જે પુરંદર (ઇન્દ્ર)ની પુરી સમાન હતું. ક્ષણમાં જ તે સુવર્ણમય બની ગયું—વિચિત્ર અને પરમ તેજસ્વી।
Verse 39
सोन्तर्विवेश भवनं सर्वशोभासमन्वितम् । मणिहेमगणाकीर्ण मोदमानो निशामुखे
રાત્રીના આરંભે તે તેવા ભવનમાં પ્રવેશ્યો, જે સર્વ શોભાથી યુક્ત હતું; મણિ અને સોનાના સમૂહોથી છવાયેલું, તે અંદરથી આનંદિત થયો.
Verse 40
तत्रापश्यत्स्वजननीं स्वपंतीं दिव्यलक्षणाम् । रत्नालंकारदीप्तांगीं साक्षात्सुरवधूमिव
ત્યાં તેણે પોતાની જનનીને નિદ્રામાં જોઈ, જે દિવ્ય શુભલક્ષણોથી યુક્ત હતી. રત્નજડિત આભૂષણોથી તેના અંગો ઝગમગતા હતા, જાણે સాక్షાત્ દેવાંગના હોય.
Verse 41
अथो स तनयो विप्राश्शिवानुग्रहभाजनम् । जवेनोत्थापयामास मातरं सुखविह्वलः
પછી, હે વિપ્રો, શિવના અનુગ્રહનો પાત્ર બનેલો તે પુત્ર આનંદથી વિહ્વળ થઈ ઝડપથી પોતાની માતાને ઉઠાવા લાગ્યો.
Verse 42
सोत्थिताद्भुतमालक्ष्यापूर्वं सर्वमिवाभवत् । महानंदसुमग्ना हि सस्वजे स्वसुतं च तम्
હમણાં જ પ્રગટ થયેલી તે અદ્ભુત ઘટના જોઈને સર્વ કંઈ જાણે સર્વથા અપુર્વ લાગ્યું. મહાન આનંદમાં લીન થઈ તેણે પોતાના એ જ પુત્રને હૃદયથી આલિંગન કર્યું.
Verse 43
श्रुत्वा पुत्रमुखात्सर्वं प्रसादं गिरिजापतेः । प्रभुं विज्ञापयामास यो भजत्यनिशं शिवम्
પુત્રના મુખેથી ગિરિજાપતિ શિવના પ્રસાદની સમગ્ર વાત સાંભળી તેણે પ્રભુને વિનંતી કરી—જે અનિશ્ચિત રીતે સતત શિવભજન કરે છે, તે તેમની કૃપા પામે છે.
Verse 44
स राजा सहसागत्य समाप्तनियमो निशि । ददर्श गोपिकासूनोः प्रभावं शिवतोषणम्
તે રાજા રાત્રે પોતાના નિયમ-વ્રત પૂર્ણ કરીને અચાનક આવી પહોંચ્યો અને ગોપિકાપુત્રનો એવો પ્રભાવ જોયો, જે ભગવાન શિવને તોષ આપનાર હતો.
Verse 45
दृष्ट्वा महीपतिस्सर्वं तत्सामात्यपुरोहितः । आसीन्निमग्नो विधृतिः परमानंदसागरे
આ બધું જોઈને તે મહીપતિ પોતાના મંત્રીઓ અને પુરોહિત સહિત પરમાનંદના સાગરમાં જાણે ડૂબી ગયો અને સંપૂર્ણ તન્મય થયો.
Verse 46
प्रेम्णा वाष्पजलं मुञ्चञ्चन्द्रसेनो नृपो हि सः । शिवनामोच्चरन्प्रीत्या परिरेभे तमर्भकम्
રાજા ચન્દ્રસેન પ્રેમથી અશ્રુ વહાવતો, આનંદપૂર્વક શિવનામ ઉચ્ચારતો રહ્યો અને હૃદયભર્યા સ્નેહથી તે નાનકડા બાળકને આલિંગન કર્યું.
Verse 47
महामहोत्सवस्तत्र प्रबभूवाद्भुतो द्विजाः । महेशकीर्तनं चक्रुस्सर्वे च सुखविह्वलाः
હે દ્વિજોએ, ત્યાં અદ્ભુત એવો મહામહોત્સવ પ્રગટ થયો. સર્વે આનંદથી વિહ્વળ થઈ મહેશ્વરનું કીર્તન કરવા લાગ્યા.
Verse 48
एवमत्यद्भुताचाराच्छिवमाहात्म्यदर्शनात् । पौराणां सम्भ्रमाच्चैव सा रात्रिः क्षणतामगात्
આ રીતે પરમ અદ્ભુત આચરણથી, શિવમાહાત્મ્યના પ્રત્યક્ષ દર્શનથી અને નગરજનોના આશ્ચર્યભર્યા ઉત્સાહથી તે રાત્રિ ક્ષણમાં વીતી ગઈ.
Verse 49
अथ प्रभाते युद्धाय पुरं संरुध्य संस्थिताः । राजानश्चारवक्त्रेभ्यश्शुश्रुवुश्चरितं च तत्
પછી પ્રભાત થતાં તેઓ યુદ્ધ માટે નગરને ઘેરીને અવરોધ કરી ઊભા રહ્યા. અને રાજાઓએ ગુપ્તચરો તથા દૂતોના મુખેથી તે સર્વ ઘટનાવૃત્તાંત સાંભળ્યો.
Verse 50
ते समेताश्च राजानः सर्वे येये समागताः । परस्परमिति प्रोचुस्तच्छ्रुत्वा चकित अति
ત્યારે ત્યાં ભેગા થયેલા બધા રાજાઓ એકત્ર થઈ પરસ્પર આમ બોલ્યા; અને તે સાંભળીને તેઓ અત્યંત ચકિત થયા.
Verse 51
राजान ऊचुः । अयं राजा चन्द्रसेनश्शिवभक्तोति दुर्जयः । उज्जयिन्या महाकालपुर्याः पतिरनाकुलः
રાજાઓએ કહ્યું—આ રાજા ચન્દ્રસેન શિવભક્ત છે, તેથી અતિ દુર્જય છે. તે ઉજ્જયિની, મહાકાલપુરીનો નિશ્ચિંત અધિપતિ છે.
Verse 52
ईदृशाश्शिशवो यस्य पुर्य्यां संति शिवव्रताः । स राजा चन्द्रसेनस्तु महाशंकरसेवकः
જેનાં નગરમાં બાળકો પણ આવા—શિવવ્રતમાં અડગ—છે, તે જ રાજા ચન્દ્રસેન છે; મહાશંકરનો મહાન સેવક અને ભક્ત।
Verse 53
नूनमस्य विरोधेन शिवः क्रोधं करिष्यति । तत्क्रोधाद्धि वयं सर्वे भविष्यामो विनष्टकाः
નિશ્ચિત જ, તેનો વિરોધ કરવાથી ભગવાન શિવ ક્રોધિત થશે; અને તે ક્રોધથી આપણે સૌ સંપૂર્ણ રીતે વિનાશ પામશું।
Verse 54
तस्मादनेन राज्ञा वै मिलापः कार्य एव हि । एवं सति महेशानः करिष्यति कृपां पराम्
અતએવ આ રાજા સાથે નિશ્ચિત રીતે મુલાકાત ગોઠવવી જ જોઈએ; એવું થતાં મહેશાન (શિવ) પરમ કૃપા વરસાવશે।
Verse 55
सूत उवाच । इति निश्चित्य ते भूपास्त्यक्तवैरास्सदाशयाः । सर्वे बभूवुस्सुप्रीता न्यस्तशस्त्रास्त्रपाणयः
સૂત બોલ્યા—આ રીતે નક્કી કરીને તે રાજાઓએ વૈર ત્યજી સદાશય ધારણ કર્યો. બધા અત્યંત પ્રસન્ન થયા અને શસ્ત્ર-અસ્ત્ર મૂકી, નિઃશસ્ત્ર હાથોથી ઊભા રહ્યા।
Verse 56
विविशुस्ते पुरीं रम्यां महाकालस्य भूभृतः । महाकालं समानर्चुश्चंद्रसेनानुमोदिताः
તે રાજાઓ મહાકાળની રમણીય પુરીમાં પ્રવેશ્યા. ચંદ્રસેન રાજાની અનુમતિથી તેમણે કાળમહેશ્વર મહાકાળ-શિવનું વિધિપૂર્વક પૂજન કર્યું.
Verse 57
ततस्ते गोपवनिता गेहं जग्मुर्महीभृतः । प्रसंशंतश्च तद्भाग्यं सर्वे दिव्यमहोदयम्
પછી તે ગોપવનિતાઓ રાજાઓ સાથે પોતાના ઘરો ગયા; સૌએ તે અદભુત સૌભાગ્ય—દિવ્ય અને મંગલમય ઉદય—ની પ્રશંસા કરી।
Verse 58
ते तत्र चन्द्रसेनेन प्रत्युद्गम्याभिपूजिताः । महार्हविष्टरगताः प्रत्यनंदन्सुविस्मिताः
ત્યાં ચંદ્રસેને આગળ આવી તેમનું સ્વાગત કરી યથાવિધિ પૂજા-સન્માન કર્યું. અતિ મૂલ્યવાન આસનો પર બેસીને તેઓ આશ્ચર્યથી ભરાઈ આનંદિત થયા।
Verse 59
गोपसूनोः प्रसादात्तत्प्रादुर्भूतं शिवालयम् । संवीक्ष्य शिवलिंगं च शिवे चकुः परां मतिम्
ગોપપુત્રના પ્રસાદથી તે શિવાલય પ્રગટ થયું. શિવલિંગનું પણ દર્શન કરીને તેમણે શિવમાં જ પરમ નિષ્ઠા સ્થિર કરી।
Verse 60
ततस्ते गोपशिशवे प्रीता निखिलभूभुजः । ददुर्बहूनि वस्तूनि तस्मै शिवकृपार्थिनः
પછી સર્વ ભૂપતિઓ તે ગોપશિશુ પર પ્રસન્ન થયા; શિવકૃપા ઇચ્છતા તેમણે તેને અનેક વસ્તુઓ ભેટ આપી।
Verse 61
येये सर्वेषु देशेषु गोपास्तिष्ठंति भूरिशः । तेषां तमेव राजानं चक्रिरे सर्वपार्थिवाः
સર્વ દેશોમાં જ્યાં જ્યાં અનેક ગોપાલો વસતા હતા, ત્યાંના સર્વ પાર્થીવ રાજાઓએ તેમામાંથી એ જ એકને પસંદ કરી રાજા બનાવી સિંહાસન પર સ્થાપિત કર્યો।
Verse 62
अथास्मिन्नन्तरे सर्वैस्त्रिदशैरभिपूजितः । प्रादुर्बभूव तेजस्वी हनूमान्वानरेश्वरः
ત્યારે એ જ ક્ષણે, સર્વ ત્રિદશો દ્વારા વિધિવત્ પૂજિત, તેજસ્વી વાનરેશ્વર હનુમાન પ્રાદુર્ભૂત થયા.
Verse 63
ते तस्याभिगमादेव राजानो जातसंभ्रमाः । प्रत्युत्थाय नमश्चकुर्भक्तिनम्रात्ममूर्तयः
તેમના આવતાં જ રાજાઓ શ્રદ્ધાભર્યા સંભ્રમથી ભરાઈ ગયા. ઊભા થઈ અભ્યર્થના કરીને નમસ્કાર કર્યો—ભક્તિથી નમ્ર થયેલા વિનયમૂર્તિ સમા।
Verse 64
तेषां मध्ये समासीनः पूजितः प्लवगेश्वरः । गोपात्मजं तमालिंग्य राज्ञो वीक्ष्येदमब्रवीत्
તેમની વચ્ચે આસન ગ્રહણ કરી, પૂજિત વાનરેશ્વરે તે ગોપપુત્રને આલિંગન કર્યું; પછી રાજા તરફ જોઈને આ વચનો કહ્યા.
Verse 65
हनूमानुवाच । सर्वे शृण्वन्तु भद्रं वो राजानो ये च देहिनः । ऋते शिवं नान्यतमो गतिरस्ति शरीरिणाम्
હનુમાન બોલ્યા—હે રાજાઓ અને સર્વ દેહધારી જીવો, તમે સૌ સાંભળો; તમારું કલ્યાણ થાઓ. શિવ સિવાય દેહધારીઓને બીજી કોઈ પરમ ગતિ કે શરણ નથી।
Verse 66
एवं गोपसुतो दिष्ट्या शिवपूजां विलोक्य च । अमंत्रेणापि संपूज्य शिवं शिवमवाप्तवान्
આ રીતે ગોપપુત્રે સદભાગ્યે ભગવાન શિવની પૂજા જોઈ; અને મંત્ર વિના પણ શિવની સમ્યક્ પૂજા કરીને તેણે શિવત્વ—મંગળ અને મોક્ષ—પ્રાપ્ત કર્યું।
Verse 67
एष भक्तवरश्शंभोर्गोपानां कीर्तिवर्द्धनः । इह भुक्त्वाखिलान्भोगानंते मोक्षमवाप्स्यति
આ શંભુનો શ્રેષ્ઠ ભક્ત છે, જે ગોપોની કીર્તિ વધારે છે; અહીં સર્વ ભોગો ભોગવીને અંતે મોક્ષ પ્રાપ્ત કરશે।
Verse 68
अस्य वंशेऽष्टमो भावी नन्दो नाम महायशाः । प्राप्स्यते तस्य पुत्रत्वं कृष्णो नारायणस्स्वयम्
આ વંશમાં આઠમા ક્રમે ‘નંદ’ નામે મહાયશસ્વી પુરુષ થશે. સ્વયં ભગવાન નારાયણ કૃષ્ણરૂપે તેના પુત્રત્વને પ્રાપ્ત કરશે.
Verse 69
अद्यप्रभृति लोकेस्मिन्नेष गोप कुमारकः । नाम्ना श्रीकर इत्युच्चैर्लोकख्यातिं गमिष्यति
આજથી આ લોકમાં આ ગોપકુમાર ‘શ્રીકર’ નામે ઓળખાશે અને લોકોમાં ઊંચી ખ્યાતિ પ્રાપ્ત કરશે.
Verse 70
सूत उवाच । एवमुक्त्वाञ्जनीसूनुः शिवरूपो हरीश्वरः । सर्वान्राज्ञश्चन्द्रसेनं कृपादृष्ट्या ददर्श ह
સૂત બોલ્યા—આ રીતે કહીને, શિવરૂપ ધારણ કરનાર અંજનીસુત હરિઈશ્વરે સર્વને તથા રાજા ચન્દ્રસેનને પણ કરુણાદૃષ્ટિથી જોયા.
Verse 71
अथ तस्मै श्रीकराय गोपपुत्राय धीमते । उपादिदेश सुप्रीत्या शिवाचारं शिवप्रियम्
પછી તેમણે તે બુદ્ધિમાન ગોપપુત્ર શ્રીકરને અત્યંત પ્રીતિથી શિવપ્રિય શિવાચાર—આચાર-નિયમ—ઉપદેશ આપ્યો.
Verse 72
हनूमानथ सुप्रीतः सर्वेषां पश्यतां द्विजः । चन्द्रसेनं श्रीकरं च तत्रैवान्तरधी यत
પછી હનુમાન અત્યંત પ્રસન્ન થઈ સૌના જોતા-જોતા ત્યાં જ અંતર્ધાન થયા; અને તે બ્રાહ્મણ પણ ચન્દ્રસેન તથા શ્રીકર સાથે ત્યાં જ અદૃશ્ય થયો।
Verse 73
तं सर्वे च महीपालास्संहृष्टाः प्रतिपूजिताः । चन्द्रसेनं समामंत्र्य प्रतिजग्मुर्यथागतम्
તે બધા રાજાઓ આનંદિત થઈ, યથોચિત સન્માન પામી, ચન્દ્રસેનને વિદાય આપી, જેમ આવ્યા હતા તેમ પોતાના-પોતાના સ્થાને પરત ગયા।
Verse 74
श्रीकरोपि महातेजा उपदिष्टो हनूमता । ब्राह्मणैस्सहधर्मज्ञैश्चक्रे शम्भोस्समर्हणम्
મહાતેજસ્વી શ્રીકરે પણ હનુમાનના ઉપદેશથી, ધર્મજ્ઞ બ્રાહ્મણો સાથે, ભગવાન શંભુનું યથાવિધિ પૂજન-સમર્હણ કર્યું।
Verse 75
चन्द्रसेनो महाराजः श्रीकरो गोपबालकः । उभावपि परप्रीत्या महाकालं च भेजतुः
મહારાજ ચન્દ્રસેન અને ગોપબાળક શ્રીકર—બન્નેએ પરમ પ્રીતિ-ભક્તિથી ભગવાન મહાકાળનું શરણ લીધું અને તેમની સેવા-પૂજા કરી।
Verse 76
कालेन श्रीकरस्सोपि चन्द्रसेनश्च भूपतिः । समाराध्य महाकालं भेजतुः परमं पदम्
સમય જતાં શ્રીકર તથા રાજા ચન્દ્રસેને મહાકાલ (ભગવાન શિવ)ની વિધિવત્ આરાધના કરીને પરમ પદ પ્રાપ્ત કર્યું।
Verse 77
एवंविधो महाकालश्शिवलिंगस्सतां गतिः । सर्वथा दुष्टहंता च शंकरो भक्तवत्सलः
આવો આ મહાકાલ શિવલિંગ સજ્જનોની શરણ અને પરમ ગતિ છે. તે સર્વ રીતે દુષ્ટનો સંહારક છે; શંકર ભક્તવત્સલ છે।
Verse 78
इदं पवित्रं परमं रहस्यं सर्वसौख्यदम् । आख्यानं कथितं स्वर्ग्यं शिवभक्तिविवर्द्धनम्
આ પવિત્ર પરમ રહસ્ય સર્વ સુખ આપનારું છે. આ સ્વર્ગપ્રદ આખ્યાન કહેવાયું છે અને શિવભક્તિ વધારનારું છે।
Frequently Asked Questions
It presents a Mahākāla-centered exemplum: Candrasena receives the Cintāmaṇi from Maṇibhadra, after which rival kings—stirred by envy—seek to seize it, setting up a theological lesson that Śiva’s protection and devotion outweigh unstable political power.
The Cintāmaṇi symbolizes condensed ‘auspicious power’ (maṅgala/tejas) that can transmute conditions, yet also exposes the bearer to the karmic-social forces of craving and jealousy; the jyotirliṅga context implies that enduring safety and liberation are grounded in Śiva’s presence and bhakti, not in externalized magical capital.
Śiva is highlighted as Mahākāla associated with a jyotirliṅga (a localized, luminous manifestation), and his gaṇa Maṇibhadra functions as an extension of Śiva’s protective agency within the narrative economy.