Andhakeśvara-liṅga Māhātmya and Śiva’s Subjugation of Andhaka (अन्धकेश्वरलिङ्गमाहात्म्य तथा अन्धकवध-प्रसङ्ग)

Verse 1

सूत उवाच । यथाभवल्लिंगरूपः संपूज्यस्त्रिभवे शिवः । तथोक्तं वा द्विजाः प्रीत्या किमन्यच्छ्रोतुमिच्छथ

સૂત બોલ્યા—ત્રિભુવનમાં લિંગરૂપ શિવની જેમ વિધિપૂર્વક પૂજા કરવી જોઈએ, તેમ જ કહેલું છે. હે દ્વિજગણ, પ્રેમથી કહો—હવે બીજું શું સાંભળવા ઇચ્છો છો?

Verse 2

ऋषय ऊचुः अन्धकेश्वरलिंगस्य महिमानं वद प्रभो । तथान्यच्छिवलिंगानां प्रीत्या वक्तुमिहार्हसि

ઋષિઓએ કહ્યું—હે પ્રભુ, અંધકેશ્વર લિંગની મહિમા વર્ણવો. તેમજ કૃપાપૂર્વક અન્ય શિવલિંગોની મહિમા પણ અહીં પ્રીતિથી કહો.

Verse 3

सूत उवाच । पुराब्धिगर्तमाश्रित्य वसन्दैत्योऽन्धकासुरः । स्ववशं कारयामास त्रैलोक्यं सुरसूदनः

સૂતે કહ્યું—પ્રાચીન કાળે દૈત્ય અંધકાસુર આદ્ય સમુદ્રના ગર્તમાં આશ્રય લઈને વસતો હતો. દેવવધક તે અસુરે ત્રિલોકને પોતાના વશમાં કરી લીધું.

Verse 4

तस्माद्गर्ताच्च निस्सृत्य पीडयित्वा पुनः प्रजाः । प्राविशच्च तदा दैत्यस्तं गर्तं सुपराक्रमः

તે ગર્તમાંથી બહાર નીકળી તેણે ફરી પ્રજાઓને પીડિત કરી. એમ કરીને અતિપરાક્રમી તે દૈત્ય ફરી એ જ ગર્તમાં પ્રવેશ્યો.

Verse 5

देवाश्च दुःखितः सर्वे शिवं प्रार्थ्य पुनःपुनः । सर्वं निवेदयामासुस्स्वदुःखं च मुनीश्वराः

બધા દેવો દુઃખિત થઈ વારંવાર શિવને પ્રાર્થના કરવા લાગ્યા. અને મુનીશ્વરોએ પણ પોતાના દુઃખનો સમગ્ર વર્ણન તેમને નિવેદન કર્યું.

Verse 6

सूत उवाच । तदाकर्ण्य वचस्तेषां देवानां परमेश्वरः । प्रत्युवाच प्रसन्नात्मा दुष्टहंता सतां गतिः

સૂત બોલ્યા—દેવતાઓના તે વચનો સાંભળી પરમેશ્વર શિવ, પ્રસન્નહૃદય, દુષ્ટહંતા અને સજ્જનોના આશ્રય, શાંત ભાવથી તેમને પ્રત્યुत્તર આપ્યો.

Verse 7

शिव उवाच । घातयिष्यामि तं दैत्यमन्धकं सुरसूदनम् । सैन्यं च नीयतान्देवा ह्यायामि च गणैस्सह

શિવે કહ્યું—દેવોના સંહારક તે દૈત્ય અંધકનો હું વધ કરીશ. હે દેવો, સેનાને આગળ લઈ જાઓ; હું પણ મારા ગણો સાથે આવી રહ્યો છું।

Verse 8

तस्माद्गर्तादंधके हि देवर्षिद्रुहि भीकरे । निस्सृते च तदा तस्मिन्देवा गर्तमुपाश्रिताः

દેવર્ષિઓનો પણ દ્રોહી, ભયંકર અંધક તે ગર્તમાંથી બહાર નીકળ્યો ત્યારે દેવો ભયથી એ જ ગર્તને આશ્રય માની તેમાં શરણ ગયા।

Verse 9

दैत्याश्च देवताश्चैव युद्धं चक्रुः सुदारुणम् । शिवानुग्रहतो देवाः प्रबलाश्चाभवंस्तदा

ત્યારે દૈત્યો અને દેવતાઓએ અતિ ભયંકર યુદ્ધ કર્યું. પરંતુ ભગવાન શિવના અનુગ્રહથી તે સમયે દેવો બળવાન બની વિજયી થયા।

Verse 10

देवैश्च पीडितः सोपि यावद्गर्तमुपागतः । तावच्छूलेन संप्रोतः शिवेन परमात्मना

દેવોથી પીડિત થયેલો તે પણ ભાગતો ભાગતો ખાડા સુધી પહોંચ્યો; તે જ ક્ષણે પરમાત્મા શિવે પોતાના ત્રિશૂલથી તેને ભેદી નાખ્યો।

Verse 11

तत्रत्यश्च तदा शंभुं ध्यात्वा संप्रार्थयत्तदा । अन्तकाले च त्वां दृष्ट्वा तादृशो भवति क्षणात्

ત્યારે ત્યાંનો તે પુરુષ શંભુનું ધ્યાન કરીને હૃદયપૂર્વક પ્રાર્થના કરતો થયો; અને અંતિમ ક્ષણે તને દર્શન કરતાં જ તે ક્ષણમાં તારા સમાન બની જાય છે।

Verse 12

इत्येवं संस्तुतस्सोपि प्रसन्नः शंकरस्तदा । उवाच वचनं तत्र वरं ब्रूहि ददामि ते

આ રીતે સ્તુતિ પામીને શંકર ત્યારે પ્રસન્ન થયા અને ત્યાં કહ્યું—“વર માગ; હું તને આપું છું.”

Verse 13

इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसंहितायां वटुकोत्पत्तिवर्णनं नाम त्रयोदशोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણના ચોથા ભાગ—કોટિરુદ્રસંહિતામાં ‘વટુકોત્પત્તિ-વર્ણન’ નામનો તેરમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।

Verse 14

अन्धक उवाच । यदि प्रसन्नो देवेश स्वभक्तिं देहि मे शुभाम् । कृपां कृत्वा विशेषेण संस्थितो भव चेह वै

અંધક બોલ્યો—હે દેવેશ, જો તમે પ્રસન્ન હો તો મને તમારી પોતાની શુભ ભક્તિ આપો. વિશેષ કૃપા કરીને, અહીં જ (મારા હૃદય-જીવનમાં) દૃઢપણે પ્રતિષ્ઠિત રહો.

Verse 15

सूत उवाच । इत्युक्तस्तेन दैत्यं तं तद्गर्ते चाक्षिपद्धरः । स्वयं तत्र स्थितो लिंगरूपोऽसौ लोककाम्यया

સૂત બોલ્યા—એવું કહ્યા પછી ધરા (રીંછ) એ તે દૈત્યને એ જ ખાડામાં ફેંકી દીધો. પછી લોકહિત અને જગતની કામનાઓની પૂર્ણતા માટે તે પ્રભુ સ્વયં ત્યાં લિંગરૂપે સ્થિત રહ્યા.

Verse 16

अन्धकेशं च तल्लिंगं नित्यं यः पूजयेन्नरः । षण्मासाज्जायते तस्य वांछासिद्धिर्न संशयः

જે મનુષ્ય અંધકેશ નામના તે લિંગની નિત્ય પૂજા કરે છે, તેને છ માસમાં જ ઇચ્છાસિદ્ધિ થાય છે—એમાં સંશય નથી.

Verse 17

वृत्त्यर्थं पूजयेल्लिंगं लोकस्य हितकारकम् । षण्मासं यो द्विजश्चैव स वै देवलकः स्मृतः

લોકહિતકારી તે લિંગની જે દ્વિજ છ માસ સુધી માત્ર જીવનોપાર્જન માટે પૂજા કરે છે, તે ‘દેવલક’ કહેવાય છે.

Verse 18

यथा देवलकश्चैव स भवेदिह वै तदा । देवलकश्च यः प्रोक्तो नाधिकारो द्विजस्य हि

એ રીતે તે આ જ જીવનમાં ‘દેવલક’ બની જાય છે. અને જેને ‘દેવલક’ કહેવાયો છે, તેને દ્વિજના વેદકર્મો અને સંસ્કારોનો અધિકાર રહેતો નથી.

Verse 19

ऋषय ऊचुः । देवलकश्च कः प्रोक्तः किं कार्यं तस्य विद्यते । तत्त्वं वद महाप्राज्ञ लोकानां हितहेतवे

ઋષિઓએ કહ્યું—જે દેવલકનો ઉલ્લેખ થયો છે તે કોણ છે, અને તેનું કાર્ય શું છે? હે મહાપ્રાજ્ઞ, લોકહિત માટે તત્ત્વ કહો.

Verse 20

सूत उवाच । दधीचिर्नाम विप्रो यो धर्मिष्ठो वेदपारगः । शिवभक्तिरतो नित्यं शिवशास्त्रपरायणः

સૂતે કહ્યું—દધીચિ નામનો એક બ્રાહ્મણ હતો, અત્યંત ધર્મિષ્ઠ અને વેદોમાં પારંગત. તે સદા શિવભક્તિમાં લીન અને શિવશાસ્ત્રોમાં પરાયણ હતો.

Verse 21

तस्य पुत्रस्तथा ह्यासीत्स्मृतो नाम्ना सुदर्शनः । तस्य भार्या दुकूला च नाम्ना दुष्टकुलोद्भवा

તેનો પુત્ર પણ હતો, જે સुदર્શન નામે પ્રસિદ્ધ હતો. તેની પત્નીનું નામ દુકૂલા હતું; તે દુષ્ટ કુળમાં જન્મેલી હતી.

Verse 22

तद्वशे स च भर्तासीत्तस्य पुत्रचतुष्टयम् । सोऽपि नित्यं शिवस्यैव पूजां च स्म करोत्यसौ

તેણીના વશમાં આવી તે તેનો પતિ બન્યો અને તેની પાસેથી તેને ચાર પુત્રો થયા. તે પણ દરરોજ નિત્ય માત્ર ભગવાન શ્રીશિવની જ પૂજા કરતો રહ્યો.

Verse 23

दधीचेस्तु तदा ह्यासीद्ग्रामान्तरनिवेशनम् । ज्ञातिसंयोगतश्चैव ज्ञातिभिर्न स मोचितः

તે સમયે દધીચિનું નિવાસસ્થાન બીજા ગામમાં હતું; અને સગાંસંબંધના કારણે તે સગાઓ દ્વારા મુક્ત કરવામાં આવ્યો ન હતો.

Verse 24

कथयित्वा च पुत्रं स शिवभक्तिरतो भव । इत्युक्त्वा स गतो मुक्तो दाधीचिश्शैवसत्तमः

પુત્રને ઉપદેશ આપી તેણે કહ્યું—“શિવભક્તિમાં રત રહેજે.” એમ કહી પરમ શૈવ દધીચિ શિવનિષ્ઠાથી મોક્ષ પામી મુક્ત થઈ પ્રસ્થાન કર્યો.

Verse 25

सुदर्शनस्तत्पुत्रोऽपि शिवपूजां चकार ह । एवं चिरतरः कालो व्यतीयाय मुनीश्वराः

સુદર્શનના પુત્રે પણ શિવપૂજા કરી. હે મુનીશ્વરો, આ રીતે શિવભક્તિમાં અતિ દીર્ઘ સમય વીતી ગયો.

Verse 26

एवं च शिवरात्रिश्च समायाता कदाचन । तस्यां चोपोषितास्सर्वे स्वयं संयोगतस्तदा

આ રીતે એક વખત શિવરાત્રિ આવી. તે રાત્રે સૌ કોઈ દૈવી સંયોગથી સ્વયં ઉપવાસમાં રહ્યા.

Verse 27

पूजां कृत्वा गतस्सोऽपि सुदर्शन इति स्मृतः । स्त्रीसंगं शिवरात्रौ तुं कृत्वा पुनरिहागतः

પૂજા કરીને તે પણ ગયો અને ‘સુદર્શન’ નામે સ્મરાયો. પરંતુ શિવરાત્રિની રાત્રે સ્ત્રીસંગ કરીને તે ફરી આ સાંસારિક સ્થિતિમાં પાછો આવ્યો.

Verse 28

न स्नानं तेन च कृतं तद्रात्र्यां शिवपूजनम् । तेन तत्कर्मपाकेन क्रुद्धः प्रोवाच शङ्करः

તે રાત્રે તેણે ન સ્નાન કર્યું, ન શિવપૂજન. તે કર્મનું ફળ પક્વ થતાં ક્રોધિત શંકરે કહ્યું.

Verse 29

महेश्वर उवाच । शिवरात्र्यां त्वया दुष्ट सेवनं च स्त्रियाः कृतम् । अस्नातेन मदीया च कृता पूजाविवेकिना

મહેશ્વરે કહ્યું—“શિવરાત્રિની રાત્રે તું સ્ત્રી સાથે દુષ્ટ સંગ કર્યો; અને સ્નાન કર્યા વિના, પોતાને વિવેકી માનતાં છતાં, મારી પૂજા વિધિવિરુદ્ધ કરી।”

Verse 30

ज्ञात्वा चैवं कृतं यस्मात्तस्मात्त्वं जडतां व्रज । ममास्पृश्यो भव त्वं च दूरतो दर्शनं कुरु

“તું જાણીને આમ કર્યું છે; તેથી તું જડતા પામ. તું મારા માટે અસ્પૃશ્ય બન, અને દૂરથી જ મારું દર્શન કર.”

Verse 31

सूत उवाच । इति शप्तो महेशेन दाधीचिस्स सुदर्शनः । जडत्वं प्राप्तवान्सद्यश्शिवमायाविमोहितः

સૂતએ કહ્યું—આ રીતે મહેશ્વરના શાપથી દધીચિનો પુત્ર સુદર્શન શિવમાયાથી મોહીત થઈ તત્કાળ જડતા પામ્યો।

Verse 32

एतस्मिन्समये विप्रा दधीचिः शैवसत्तमः । ग्रामान्तरात्समायातो वृत्तान्तं श्रुतवांश्च सः

તે સમયે, હે વિપ્રો, શૈવભક્તોમાં શ્રેષ્ઠ દધીચિ બીજા ગામથી આવી પહોંચ્યા; અને જે વૃત્તાંત થયો હતો તે પણ તેમણે સાંભળ્યો હતો।

Verse 33

शिवेन भर्त्सितः सोऽपि दुःखितोऽभूदतीव हि । रुरोद हा हतोऽश्मीति दुःखेन सुतकर्मणा

શિવે ઠપકો આપતાં તે પણ અત્યંત દુઃખિત થયો. પુત્રના દુષ્કર્મજન્ય પરિણામથી શોકમાં ડૂબી તે રડી પડ્યો—“હાય! હું હણાઈ ગયો, પથ્થર જેવી રીતે ચૂર થઈ ગયો!”

Verse 34

पुनःपुनरुवाचेति स दधीचिस्सतां मतः । अनेनेदं कुपुत्रेण हतं मे कुलमुत्तमम्

સત્જનોમાં માન્ય દધીચિ ફરી ફરી બોલ્યા—“આ કુપુત્રે મારા ઉત્તમ કુળનો નાશ કર્યો છે।”

Verse 35

स पुत्रोऽपि हतो भार्यां पुंश्चलीं कृतवान्द्रुतम् । पश्चात्तापमनुप्राप्य स्वपित्रा परिभर्त्सितः

પોતાના પુત્રને મારીને પણ તેણે તરત લગ્ન કર્યા અને પત્નીને વ્યભિચારિણી બનાવી. પછી પશ્ચાત્તાપ થતાં પોતાના પિતાએ તેને ધિક્કાર્યો.

Verse 36

तत्पित्रा गिरिजा तत्र पूजिता विधिभिर्वरैः । सुयत्नतो महाभक्त्या स्वपुत्रसुखहेतवे

ત્યાં તેના પિતાએ ઉત્તમ વિધિ-વિધાનોથી, વિશેષ પ્રયત્ન અને મહાભક્તિ સાથે, પોતાના પુત્રના સુખ-કલ્યાણ માટે ગિરિજા દેવીની પૂજા કરી।

Verse 37

सुदर्शनोऽपि गिरिजां पूजयामास च स्वयम् । चण्डीपूजनमार्गेण महाभक्त्या शुभैः स्तवैः

સુદર્શનએ પણ પોતે ચંડીપૂજનના માર્ગે, મહાભક્તિ સાથે શુભ સ્તવો અર્પી ગિરિજા દેવીની પૂજા કરી।

Verse 38

एवं तौ पितृपुत्रौ हि नानोपायैः सुभक्तितः । प्रसन्नां चक्रतुर्देवीं गिरिजां भक्तवत्सलाम्

આ રીતે તે પિતા-પુત્રે વિવિધ ઉપાયોથી, સચ્ચી ભક્તિ સાથે, ભક્તવત્સલા ગિરિજા દેવીને પ્રસન્ન કરી।

Verse 39

तयोः सेवाप्रभावेण प्रसन्ना चण्डिका तदा । सुदर्शनं च पुत्रत्वे चकार गिरिजा मुने

તેમની ભક્તિભરી સેવાના પ્રભાવથી ત્યારે ચંડિકા પ્રસન્ન થઈ. હે મુનિ, ગિરિજાએ સુદર્શનને પુત્રરૂપે સ્વીકાર્યો.

Verse 40

शिवं प्रसादयामास पुत्रार्थे चण्डिका स्वयम् । क्रुद्धाऽक्रुद्धा पुनश्चण्डी तत्पुत्रस्य प्रसन्नधीः

પુત્રપ્રાપ્તિ માટે ચંડિકાએ સ્વયં ભગવાન શિવને પ્રસન્ન કરવા આરાધના કરી. ક્યારેક ઉગ્ર, ક્યારેક સૌમ્ય દેખાતી એ જ ચંડી શાંતચિત્ત થઈ તે પુત્ર પર કૃપાળુ બની.

Verse 41

अथाज्ञाय प्रसन्नं तं महेशं वृषभध्वजम् । नमस्कृत्य स्वयं तस्य ह्युत्संगे तं न्यवेशयत्

પછી વૃષભધ્વજ મહેશ પ્રસન્ન છે એમ જાણી તેણે નમસ્કાર કર્યો અને પોતાના હાથોથી તેને પ્રભુની ગોદમાં બેસાડ્યો.

Verse 42

घृतस्नानं ततः कृत्वा पुत्रस्य गिरिजा स्वयम् । त्रिरावृत्तोपवीतं च ग्रन्थिनैकेन संयुतम्

પછી ગિરિજાએ સ્વયં પોતાના પુત્રનું ઘૃતસ્નાન કરાવ્યું. ત્યારબાદ એક જ ગાંઠથી જોડાયેલું, ત્રણ વળાંકવાળું ઉપવીત તેને ધારણ કરાવ્યું.

Verse 43

सुदर्शनाय पुत्राय ददौ प्रीत्या तदाम्बिका । उद्दिश्य शिवगायत्रीं षोडशाक्षरसंयुताम्

ત્યારે અંબિકાએ પ્રેમથી પોતાના પુત્ર સુદર્શનને શિવ-ગાયત્રી અર્પી—ભગવાન શિવને ઉદ્દેશીને, ષોડશાક્ષરયુક્ત મંત્ર—પૂજા અને આંતરિક શુદ્ધિ માટે.

Verse 44

तदोंनमः शिवायेति श्रीशब्द पूर्वकाय च । वारान्षोडश संकल्पपूजां कुर्यादयं बटुः

પછી તે બટુક ભક્ત ‘ૐ નમઃ શિવાય’ નો જપ કરતાં, તેમજ ‘શ્રી’ શબ્દ પૂર્વે ઉમેરીને પણ, સોળ વાર સંકલ્પ-પૂજા કરવી જોઈએ।

Verse 45

आस्नानादिप्रणामान्तं पूजयन्वृषभध्वजम् । मंत्रवादित्रपूजाभिस्सर्षीणां सन्निधौ तथा

તે વೃಷભધ્વજ ભગવાન શિવની પૂજા, આસ્નાન આદિથી લઈને અંતિમ પ્રણામ સુધીના સર્વ વિધિ સાથે કરે; તેમજ ઋષિઓની સન્નિધિમાં મંત્રોચ્ચાર અને વાદ્ય-આરાધના સહિત પૂજા અર્પે।

Verse 46

नाममंत्राननेकांश्च पाठयामास वै तदा । उवाच सुप्रसन्नात्मा चण्डिका च शिवस्तथा

ત્યારે તેણે અનેક નામમંત્રોનું પાઠ કર્યું. તે સમયે પરમ પ્રસન્નચિત્ત ચંડિકા બોલી, અને તેમ જ ભગવાન શિવ પણ બોલ્યા.

Verse 47

मदर्पितं च यत्किंचिद्धनधान्यादिकन्तथा । तत्सर्वं च त्वया ग्राह्यं न दोषाय भविष्यति

મને અર્પિત કરાયેલું ધન, ધાન્ય વગેરે જે કંઈ હોય તે બધું તું નિઃસંકોચ સ્વીકાર; તે તારા માટે દોષ (પાપ) બનશે નહીં.

Verse 48

मम कृत्ये भवान्मुख्यो देवीकृत्ये विशेषतः । घृततैलादिकं सर्वं त्वया ग्राह्यं मदर्पितम्

મારા કાર્યમાં તું મુખ્ય છે—વિશેષ કરીને દેવીના કાર્યમાં. મારા નામે અર્પિત ઘી, તેલ વગેરે સર્વ તું સ્વીકાર કર.

Verse 49

प्राजापत्यं भवेद्यर्हिं तर्ह्येको हि भवान्भवेत् । तदा पूजा च सम्पूर्णान्यथा सर्वा च निष्फला

જ્યારે પ્રાજાપત્ય ભાવ પ્રગટે, ત્યારે તું એકાંતમાં રહી સંયમ ધારણ કર. ત્યારે જ પૂજા પૂર્ણ થાય; નહીંતર સર્વ પૂજા નિષ્ફળ બને.

Verse 50

तिलकं वर्तुलं कार्यं स्नानं कार्यं सदा त्वया । शिवसन्ध्या च कर्तव्या गायत्री च तदीयिका

તું હંમેશાં ગોળ તિલક કર અને નિત્ય સ્નાન કરીને શુદ્ધિ રાખ. શિવસંધ્યા અવશ્ય કરવી અને શિવગાયત્રીનો જપ પણ કરવો.

Verse 51

मत्सेवां प्रथमं कृत्वा कार्यमन्यत्कुलोचितम् । एवं कृतेऽखिले भद्रं दोषाः क्षान्ता मया तव

પ્રથમ મારી સેવા-પૂજા કર, પછી તારા કુળને યોગ્ય અન્ય કર્તવ્યો કર. આ રીતે કરશો તો, હે ભદ્ર, તારા સર્વ દોષ હું ક્ષમા કરું છું.

Verse 52

सूत उवाच । इत्युक्त्वा तस्य पुत्राश्च चत्वारो बटुकास्तदा । अभिषिक्ताश्चतुर्दिक्षु शिवेन परमात्मना

સૂત બોલ્યા—આવું કહીને, ત્યારે બટુકરૂપે રહેલા તેના ચાર પુત્રોને પરમાત્મા શિવે ચારેય દિશામાં અભિષેક કરીને દીક્ષા આપી.

Verse 53

चण्डी चैवात्मनिकटे पुत्रं स्थाप्य सुदर्शनम् । तत्पुत्रान्प्रेरयामास वरान्दत्त्वा ह्यनेकशः

ચંડીએ પોતાના નજીક પુત્ર સુદર્શનને બેસાડી, તેના પુત્રોને આગળ વધવા પ્રેર્યા અને વારંવાર અનેક વરદાન આપ્યા.

Verse 54

देव्युवाच । उभयोर्युवयोर्मध्ये वटुको यो भवेन्मम । तस्य स्याद्विजयो नित्यं नात्र कार्या विचारणा

દેવી બોલ્યાં—તમારા બન્નેમાં જે મારો વટુક (સેવક-બાળ) બનશે, તેને સદા વિજય મળશે; તેમાં વિચાર કરવાની જરૂર નથી.

Verse 55

भवांश्च पूजितो येन तेनैवाहं प्रपूजिता । कर्तव्यं हि भवद्भिश्च स्वीयं कर्म सदा सुत

જેણે તમારું પૂજન કર્યું, તેણે એ જ કર્મથી મારું પણ પૂજન કર્યું. તેથી, હે પુત્ર, તમે પણ સદા તમારું સ્વકર્મ (કર્તવ્ય) કરતા રહો.

Verse 56

सूत उवाच । एवं तस्मै वरान्दत्तास्सपुत्राय महात्मने । सुदर्शनाय कृपया शिवाभ्यां जगतां कृते

સૂત બોલ્યા—આ રીતે જગતના કલ્યાણ માટે કૃપાવશ શિવ અને શિવા (પાર્વતી)એ મહાત્મા સુદર્શનને પુત્રসহ વરદાન આપ્યાં.

Verse 57

तथेति नियमश्चासीत्तस्य राज्ञो महामुने । प्राजापत्यं कृतं नित्यं शिवपूजाविधानत

“તથાસ્તુ”—હે મહામુને, આ રીતે તે રાજાનો નિયમ દૃઢપણે સ્થિર થયો. શિવપૂજાવિધાન અનુસાર તેણે નિત્ય વ્રતરૂપે પ્રાજાપત્ય અનુષ્ઠાન નિયમિત કર્યું.

Verse 58

शिवयोः कृपया सर्वे विस्तारं बहुधा गताः । तेषां च प्रथमा पूजा महापूजा महात्मनः

શિવ અને દેવી ગૌરીની કૃપા-કરુણાથી આ સર્વ પવિત્ર પ્રકટતાઓ અનેક રીતે વિસ્તર્યાં. તેમાં મહાત્મા પ્રભુની મહાપૂજા જ પ્રથમ અને શ્રેષ્ઠ પૂજા છે.

Verse 59

तेन यावत्कृता नैव पूजा वै शंकरस्य च । तावत्पूजा न कर्त्तव्या कृता चेन्न शुभापि सा

અતએવ, તે રીતે શંકરની પૂજા જ્યાં સુધી ન થાય ત્યાં સુધી બીજી કોઈ પૂજા કરવી નહિ; અને કરી પણ હોય તો તે શુભ ગણાતી નથી.

Verse 60

शुभं वाप्यशुभं वापि बटुकं न परित्यजेत् । प्राजापत्ये च भोज्ये वै वटुरेको विशिष्यते

શુભ હોય કે અશુભ, બટુક (યુવાન બ્રહ્મચારી)ને કદી ત્યજવો નહિ. પ્રાજાપત્ય વિધિના ભોજનમાં તો એક બટુક જ વિશેષ શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે.

Verse 61

शिवयोश्च तथा कार्ये विशेषोऽत्र प्रदृश्यते । तदेव शृणु सुप्राज्ञ यथाहं वच्मि तेऽनघ

શિવકાર્યમાં પણ અહીં એક વિશેષ નિયમ સ્પષ્ટ દેખાય છે. તેથી, હે અતિપ્રાજ્ઞ અને નિષ્પાપ, હું જેમ કહું તેમ તે જ સાંભળો.

Verse 62

तस्यैव नगरे राज्ञो भद्रस्य नित्यभोजने । प्राजापत्यस्य नियमे ह्यन्धकेशसमीपतः

એ જ નગરમાં, અંધકેશની નજીક, રાજા ભદ્રનું નિત્ય પવિત્ર ભોજન-દાન પ્રાજાપત્ય નિયમ મુજબ થતું હતું.

Verse 63

यज्जातमद्भुतं वृत्तं शिवानुग्रहकारणात् । श्रूयतां तच्च सुप्रीत्या कथयामि यथाश्रुतम्

શિવના અનુગ્રહના કારણે જે અદ્ભુત ઘટના બની, તેને પ્રીતિભક્તિથી સાંભળો. મેં જેમ સાંભળ્યું છે તેમ જ કહું છું.

Verse 64

ध्वज एकश्च तद्राज्ञे दत्तस्तुष्टेन शंभुना । प्रोक्तश्च कृपया राजा देवदेवेन तेन सः

તુષ્ત શંભુએ તે રાજાને એક પવિત્ર ધ્વજ આપ્યો; અને દેવોના દેવ મહાદેવે કરુણાથી રાજાને કૃપાભર્યા વચનો પણ કહ્યા.

Verse 65

प्रातश्च वर्ध्यतां राजन्ध्वजो रात्रौ पतिष्यति । मम त्वेवं च सम्पूर्णे प्राजापत्ये तथा पुनः

હે રાજન, પ્રાતઃ ધ્વજ ઊંચો કરાવો; રાત્રે તે પડી જશે. મારું પ્રાજાપત્ય કર્મ પૂર્ણ થતાં, ફરી પણ એ જ રીતે થશે.

Verse 66

अन्यथायं ध्वजो मे हि रात्रावपि स्थिरो भवेत् । इत्युक्त्वान्तर्हितश्शंभू राज्ञे तुष्टः कृपानिधिः

નહીં તો મારો આ ધ્વજ રાત્રે પણ સ્થિર રહી શકતો. એમ કહી કરુણાનિધિ શંભુ રાજાથી પ્રસન્ન થઈ અંતર્ધાન થયા.

Verse 68

स्वयं प्रातर्विवर्दे्धेत ध्वजः सायं पतेदिति । यदि कार्यं च सम्पूर्णं जातं चैव भवेदिह

જો ધ્વજ પોતે પ્રાતઃ ઊભો થઈ વધે અને સાંજે પડી જાય, તો જાણો કે અહીંનું કાર્ય નિશ્ચયે પૂર્ણ થયું છે.

Verse 69

एकस्मिन्समये चात्र बटोः कार्यं पुरा ह्यभूत् । ध्वजः स पतितो वै हि ब्रह्मभोजं विनापि हि

એક સમયે અહીં એક બટુ (બ્રહ્મચારી) વિષે એક પ્રસંગ ઊભો થયો. ખરેખર ધ્વજ પડી ગયો—બ્રહ્મભોજન અવગણ્યા વિના પણ.

Verse 70

दृष्ट्वा तच्च तदा तत्र पृष्टा राज्ञा च पण्डिताः । भुञ्जते ब्राह्मणा ह्यत्र नोत्थितो वै ध्वजस्त्विति

તે સ્થિતિ જોઈ રાજાએ ત્યાં પંડિતોને પૂછ્યું. તેમણે કહ્યું—“અહીં બ્રાહ્મણો ભોજન કરે છે, પરંતુ ધ્વજ હજી ઊભો કરાયો નથી.”

Verse 71

कथं च पतितः सोऽत्र ब्राह्मणा ब्रूत सत्यतः । ते पृष्टाश्च तदा प्रोचुर्ब्राह्मणाः पण्डितोत्तमाः

“અને તે અહીં આવી સ્થિતિમાં કેવી રીતે પતિત થયો? હે બ્રાહ્મણો, સત્ય કહો.” એમ પૂછાતા ત્યારે તે પંડિતોત્તમ બ્રાહ્મણોએ કહેવું શરૂ કર્યું.

Verse 72

ब्रह्मभोजे महाराज वटुको भोजितः पुरा । चण्डीपुत्रश्शिवस्तुष्टस्तस्माच्च पतितो ध्वजः

મહારાજ, પૂર્વે બ્રહ્મભોજના પવિત્ર પ્રસંગે એક વટુક બ્રહ્મચારીને વિધિપૂર્વક ભોજન કરાવવામાં આવ્યું હતું. ચંડીપુત્રરૂપે શિવ તે કર્મથી પ્રસન્ન થયા; તેથી જ ધ્વજ પડી ગયો.

Verse 73

तच्छ्रुत्वा नृपतिस्सोऽथ जनाश्चान्ये ऽपि सर्वशः । अभवन्विस्मितास्तत्र प्रशंसां चक्रिरे ततः

આ સાંભળીને રાજા અને અન્ય બધા લોકો અત્યંત આશ્ચર્યચકિત થયા. ત્યારબાદ એ જ સ્થળે તેમણે પ્રશંસાના વચનો બોલવા શરૂ કર્યા.

Verse 74

एवं च महिमा तेषां वर्द्धितः शङ्करेण हि । तस्माच्च वटुकाः श्रेष्ठाः पुरा विद्भिः प्रकीर्तिताः

આ રીતે શંકરે ખરેખર તેમનો મહિમા વધાર્યો. તેથી પ્રાચીનકાળે વિદ્વાનોએ વટુકોને શ્રેષ્ઠ ગણાવી પ્રકીર્તિત કર્યા.

Verse 75

शिवपूजा तु तैः पूर्वमुत्तार्य्या नान्यथा पुनः । अन्येषां नाधिकारोऽस्ति शिवस्य वचनादिह

પરંતુ શિવપૂજા પહેલાં એમના દ્વારા જ વિધિપૂર્વક પૂર્ણ થવી જોઈએ, અન્યથા નહીં. અહીં અન્ય કોઈને અધિકાર નથી—આ શિવનું વચન છે.

Verse 76

उत्तारणं च कार्य्यं वै पूजा पूर्णा भवत्विति । एतावदेव तेषां तु शृणु नान्यत्तथैव च

પછી ‘ઉત્તારણ’ અવશ્ય કરવું, જેથી પૂજા પૂર્ણ થાય. તેમના માટે એટલું જ વિધાન છે—સાંભળો; એ જ રીતે બીજું કંઈ નથી.

Verse 77

एतत्सर्वं समाख्यातं यत्पृष्टं च मुनीश्वराः । यच्छ्रुत्वा शिवपूजायाः फलं प्राप्नोति वै नरः

હે મુનીશ્વરો, તમે જે પૂછ્યું હતું તે બધું મેં સમજાવ્યું. આ સાંભળીને મનુષ્ય નિશ્ચયે શિવપૂજાનું ફળ પ્રાપ્ત કરે છે.