Dāruvana-parīkṣā: Śaṅkara’s Test and the Linga’s Ritual-Theological Grounding
અધ્યાય 12માં ઋષિઓ સૂતને વ્યાસ-પ્રસાદથી પ્રાપ્ત અધિકૃત વક્તા માની બે કારણ પૂછે છે—(1) જગતમાં લિંગની પૂજા પૂર્વે ઉપદેશિત સત્ય તત્ત્વરૂપે કેમ થાય છે? અને (2) શિવપ્રિયા પાર્વતી ‘બાણ-રૂપ’ તરીકે કેમ પ્રસિદ્ધ છે? સૂત વ્યાસ પાસેથી સાંભળેલી કલ્પભેદની વાતનો સંકેત આપી દારુવન પ્રસંગને આધાર બનાવે છે. દારુવનના શિવભક્ત તપસ્વીઓ ત્રિકાલ પૂજા, સ્તોત્ર અને અવિરત ધ્યાનમાં રત રહી સમિધ લાવવા જાય છે. એ વચ્ચે શંકર નীলલોહિત રૂપે, જાણબૂઝીને વિરূপ દિગંબર વેશમાં, ભસ્મભૂષિત, હાથમાં લિંગ ધારણ કરી ‘પરીક્ષાર્થે’ ઉશ્કેરણીજનક કર્મો કરતાં પ્રગટ થાય છે. કથા દર્શાવે છે કે લિંગ માત્ર વસ્તુ નથી, પરંતુ શિવતત્ત્વનું શાસ્ત્રાધિષ્ઠિત ચિહ્ન છે; તેની યોગ્ય ઓળખ બહારની ક્રિયા સાથે આંતરિક ભાવ અને વિવેક પર પણ નિર્ભર છે।
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । सूत जानासि सकलं वस्तु व्यासप्रसादतः । तवाज्ञातं न विद्येत तस्मात्पृच्छामहे वयम्
ઋષિઓએ કહ્યું—હે સૂત, વ્યાસની કૃપાથી તું આ સમગ્ર વિષય જાણે છે. તને અજાણ્યું કંઈ નથી; તેથી અમે તને પૂછીએ છીએ।
Verse 2
लिंगं च पूज्यते लोके तत्त्वया कथितं च यत् । तत्तथैव न चान्यद्वा कारणं विद्यते त्विह
આ લોકમાં લિંગની પૂજા થાય છે, અને તેનું તત્ત્વ તું જેમ કહ્યું છે તેમ જ છે; અહીં તે સત્ય સિવાય બીજું કોઈ કારણ નથી।
Verse 3
बाणरूपा श्रुता लोके पार्वती शिववल्लभा । एतत्किं कारणं सूत कथय त्वं यथाश्रुतम्
લોકમાં એવું સાંભળવામાં આવે છે કે શિવવલ્લભા દેવી પાર્વતીએ બાણનું રૂપ ધારણ કર્યું. હે સૂત, તેનું કારણ શું છે? જેમ સાંભળ્યું તેમ કહો।
Verse 4
सूत उवाच । कल्पभेदकथा चैव श्रुता व्यासान्मया द्विजाः । तामेव कथयाम्यद्य श्रूयतामृषिसत्तमाः
સૂત બોલ્યા—હે દ્વિજ ઋષિઓ, વ્યાસ પાસેથી મેં કલ્પભેદની કથા સાંભળી છે. એ જ કથા આજે કહું છું; હે ઋષિશ્રેષ્ઠો, સાંભળો।
Verse 5
पुरा दारुवने जातं यद्वृत्तं तु द्विजन्मनाम् । तदेव श्रूयतां सम्यक् कथयामि कथाश्रुतम्
પૂર્વે દારુવનમાં દ્વિજજનોને લગતું જે વૃત્તાંત બન્યું, તે જ ધ્યાનથી સાંભળો. પરંપરામાં જેમ સાંભળ્યું છે તેમ હું તેને યોગ્ય રીતે કહું છું.
Verse 6
दारुनामवनं श्रेष्ठं तत्रासन्नृषिसत्तमाः । शिवभक्तास्सदा नित्यं शिवध्यानपरायणाः
દારુનામવન અતિ શ્રેષ્ઠ અરણ્ય હતું; ત્યાં ઋષિશ્રેષ્ઠો નિવાસ કરતા. તેઓ સદા શિવભક્ત, નિત્ય શિવધ્યાનમાં પરાયણ હતા.
Verse 7
त्रिकालं शिवपूजां च कुर्वंति स्म निरन्तरम् । नानाविधैः स्तवैर्दिव्यैस्तुष्टुवुस्ते मुनीश्वराः
તેઓ સતત ત્રિકાળ શિવપૂજા કરતા. અને નાનાવિધ દિવ્ય સ્તોત્રોથી તે મુનીશ્વરો વારંવાર સ્તુતિ કરતા.
Verse 8
ते कदाचिद्वने यातास्समिधाहरणाय च । सर्वे द्विजर्षभाश्शैवाश्शिवध्यानपरायणाः
એક વખત તેઓ સમિધા લાવવા માટે વનમાં ગયા. તે બધા દ્વિજશ્રેષ્ઠ શૈવ હતા અને શિવધ્યાનમાં સંપૂર્ણ પરાયણ હતા.
Verse 9
एतस्मिन्नंतरे साक्षाच्छंकरो नील लोहितः । विरूपं च समास्थाय परीक्षार्थं समागतः
એ જ ક્ષણે સాక్షાત્ નીલ-લોહિત સ્વરૂપ શંકર પ્રગટ થયા. પરીક્ષા માટે તેમણે વિરূপ વેશ ધારણ કરીને ત્યાં આગમન કર્યું.
Verse 10
दिगम्बरोऽतितेजस्वी भूतिभूषणभूषितः । स चेष्टामकरोद्दुष्टां हस्ते लिंगं विधारयन्
દિગંબર, અતિ તેજસ્વી અને વિભૂતિ-ભૂષણથી શોભિત થઈ, હાથમાં લિંગ ધારણ કરીને તેણે દુષ્ટ તથા વિઘ્નકારક ચેષ્ટા કરી।
Verse 11
मनसा च प्रियं तेषां कर्तुं वै वनवासिनाम् । जगाम तद्वनं प्रीत्या भक्तप्रीतो हरः स्वयम्
વનવાસીઓને પ્રિય લાગે એવું કરવાનું મનમાં ઇચ્છીને, ભક્તપ્રિય હર (શિવ) પોતે આનંદપૂર્વક તે વનમાં ગયા।
Verse 12
तं दृष्ट्वा ऋषिपत्न्यस्ताः परं त्रासमुपागताः । विह्वला विस्मिताश्चान्यास्समाजग्मुस्तथा पुनः
તેણે જોયા પછી ઋષિઓની પત્નીઓ પરમ ભયથી ઘેરાઈ ગઈ; કેટલીક ગભરાઈને વ્યાકુળ થઈ, અને કેટલીક આશ્ચર્યથી ફરી એકત્ર થઈ।
Verse 13
अलिलिंगुस्तथा चान्याः करं धृत्या तथापराः । परस्परं तु संघर्षात्संमग्नास्ताः स्त्रियस्तदा
ત્યારે કેટલીક સ્ત્રીઓ એકબીજાને આલિંગન કરવા લાગી, અને કેટલીકએ હાથ પકડી રાખ્યો; પરસ્પર ધક્કામુક્કીમાં તે સ્ત્રીઓ તે ક્ષણે સંપૂર્ણ ગભરાઈ ગઈ।
Verse 14
एतस्मिन्नेव समये ऋषिवर्याः समागमन् । विरुद्धं तं च ते दृष्ट्वा दुःखिताः क्रोधमूर्च्छिताः
એ જ સમયે શ્રેષ્ઠ ઋષિઓ ત્યાં આવી પહોંચ્યા. તે વિરુદ્ધતા જોઈ તેઓ દુઃખિત થયા અને ક્રોધના આવેગથી વ્યાકુળ બન્યા.
Verse 15
तदा दुःखमनुप्राप्ताः कोयं कोयं तथाऽबुवन् । समस्ता ऋषयस्ते वै शिवमायाविमोहिताः
ત્યારે તે ઋષિઓ દુઃખથી ઘેરાઈને વારંવાર બોલ્યા—“આ કોણ? આ કોણ?” કારણ કે તેઓ બધા ભગવાન શિવની માયાથી વિમોહિત થયા હતા.
Verse 16
यदा च नोक्तवान्किंचित्सोवधूतो दिगम्बरः । ऊचुस्तं पुरुषं भीमं तदा ते परमर्षयः
જ્યારે તે દિગંબર અવધૂત કશું જ ન બોલ્યો, ત્યારે તે પરમ ઋષિઓએ તે ભયંકર પુરુષને સંબોધીને કહ્યું.
Verse 17
त्वया विरुद्धं क्रियते वेदमार्ग विलोपि यत् । ततस्त्वदीयं तल्लिंगं पततां पृथिवीतले
તમારા વિરોધમાં વેદમાર્ગનો નાશ કરનાર કર્મ કરવામાં આવ્યું છે; તેથી તમારું તે લિંગ પૃથ્વીતળ પર પડી જાય।
Verse 18
सूत उवाच । इत्युक्ते तु तदा तैश्च लिंगं च पतितं क्षणात् । अवधूतस्य तस्याशु शिवस्याद्भुतरूपिणः
સૂત બોલ્યા—તેઓએ એમ કહેતાની સાથે જ, એ જ ક્ષણે અદ્ભુતરૂપ અવધૂત ભગવાન શિવનું તે લિંગ તરત જ પડી ગયું।
Verse 19
तल्लिंगं चाग्निवत्सर्वं यद्ददाह पुरा स्थितम् । यत्रयत्र च तद्याति तत्रतत्र दहेत्पुनः
અગ્નિ સમાન પ્રજ્વલિત તે લિંગે પૂર્વે સામે રહેલું સર્વ દગ્ધ કર્યું. જ્યાં જ્યાં તે જાય, ત્યાં ત્યાં ફરી ફરી બધું જ દહન કરે.
Verse 20
पाताले च गतं तश्च स्वर्गे चापि तथैव च । भूमौ सर्वत्र तद्यातं न कुत्रापि स्थिरं हि तत्
તે પાતાળમાં પણ જાય છે અને તેમ જ સ્વર્ગમાં પણ જાય છે. ધરતી પર પણ તે સર્વત્ર ભ્રમે છે; ખરેખર તે ક્યાંય સ્થિર નથી.
Verse 21
लोकाश्च व्याकुला जाता ऋषयस्तेतिदुःखिताः । न शर्म लेभिरे केचिद्देवाश्च ऋषयस्तथा
લોકો વ્યાકુળ અને ઉદ્વિગ્ન બન્યા, અને ઋષિઓ અત્યંત દુઃખિત થયા. કોઈને પણ શાંતિ ન મળી—દેવોને પણ નહીં અને તેમ જ ઋષિઓને પણ નહીં.
Verse 22
न ज्ञातस्तु शिवो यैस्तु ते सर्वे च सुरर्षयः । दुःखिता मिलिताश्शीघ्रं ब्रह्माणं शरणं ययुः
જેઓ દેવર્ષિઓ ભગવાન શિવને ઓળખી ન શક્યા, તેઓ બધા દુઃખિત થયા. તેઓ તરત જ એકત્ર થઈ ઝડપથી બ્રહ્માને શરણ ગયા.
Verse 23
तत्र गत्वा च ते सर्वे नत्वा स्तुत्वा विधिं द्विजाः । तत्सर्वमवदन्वृत्तं ब्रह्मणे सृष्टिकारिणे
ત્યાં જઈ તે બધા દ્વિજ ઋષિઓએ વિધિ (બ્રહ્મા)ને નમસ્કાર કરી સ્તુતિ કરી. પછી સૃષ્ટિકર્તા બ્રહ્માને જે કંઈ બન્યું હતું તે બધું કહી સંભળાવ્યું.
Verse 24
ब्रह्मा तद्वचनं श्रुत्वा शिवमायाविमोहितान् । ज्ञात्वा ताञ्च्छंकरं नत्वा प्रोवाच ऋषिसत्तमान्
તે વચન સાંભળી બ્રહ્માએ જાણ્યું કે ઋષિઓ શિવમાયાથી મોહિત થયા છે. પછી શંકરને નમસ્કાર કરીને તેમણે શ્રેષ્ઠ ઋષિઓને સંબોધ્યા.
Verse 25
ब्रह्मोवाच । ज्ञातारश्च भवन्तो वै कुर्वते गर्हितं द्विजाः । अज्ञातारो यदा कुर्युः किं पुनः कथ्यते पुनः
બ્રહ્માએ કહ્યું—હે દ્વિજોઃ તમે જાણતા હોવા છતાં નિંદનીય કર્મ કરો છો. અજ્ઞાની એવું કરે તો પછી વધુ શું કહેવું?
Verse 26
विरुद्ध्यैवं शिवं देवं कुशलं कस्समीहते । मध्याह्नसमये यो वै नातिथिं च परामृशेत्
આ રીતે દેવાધિદેવ શિવનો વિરોધ કરીને કોણ કલ્યાણની આશા રાખી શકે? જે મધ્યાહ્ન સમયે અતિથિનું યથોચિત સન્માન અને સ્વાગત કરતો નથી, તે નિંદાનો પાત્ર બને છે।
Verse 27
तस्यैव सुकृतं नीत्वा स्वीयं च दुष्कृतं पुनः । संस्थाप्य चातिथिर्याति किं पुनः शिवमेव वा
અતિથિ તે વ્યક્તિનું પુણ્ય લઈને જાય છે અને પોતાનું પાપ તેના સ્થાને મૂકી જાય છે; તો જો અતિથિ સ્વયં સાક્ષાત્ શિવ જ હોય તો કેટલું વધુ!
Verse 28
यावल्लिंगं स्थिरं नैव जगतां त्रितये शुभम् । जायते न तदा क्वापि सत्यमेतद्वदाम्यहम्
જ્યાં સુધી લિંગ દૃઢ રીતે પ્રતિષ્ઠિત ન થાય, ત્યાં સુધી ત્રિલોકમાં ક્યાંય શુભતા ઉત્પન્ન થતી નથી; આ સત્ય હું કહું છું।
Verse 29
भवद्भिश्च तथा कार्यं यथा स्वास्थ्यं भवेदिह । शिवलिंगस्य ऋषयो मनसा संविचार्य्यताम्
તમારે પણ એવું જ કરવું કે અહીં આરોગ્ય અને કલ્યાણ અખંડ રહે. હે ઋષિઓ, શિવલિંગ વિષે મનથી સારી રીતે વિચાર કરો.
Verse 30
सूत उवाच । इत्युक्तास्ते प्रणम्योचुर्ब्रह्माणमृषयश्च वै । किमस्माभिर्विधे कार्यं तत्कार्यं त्वं समादिश
સૂત બોલ્યા—આવું કહ્યા પછી તે ઋષિઓએ બ્રહ્માને પ્રણામ કરીને કહ્યું—હે વિધે, અમારે શું કરવું? જે કર્તવ્ય છે તે જ તમે આજ્ઞા કરો.
Verse 31
इत्युक्तश्च मुनीशैस्तैस्सर्वलोकपितामहः । मुनीशांस्तांस्तदा ब्रह्मा स्वयं प्रोवाच वै तदा
તે મુનીશ્રેષ્ઠોએ આમ કહ્યે પછી સર્વ લોકોના પિતામહ બ્રહ્માએ ત્યારે સ્વયં તે ઋષિઓને કહ્યું.
Verse 32
ब्रह्मोवाच । आराध्य गिरिजां देवीं प्रार्थयन्तु सुराश्शिवम् । योनिरूपा भवेच्चेद्वै तदा तत्स्थिरतां व्रजेत्
બ્રહ્માએ કહ્યું—દેવતાઓ ગિરિજા દેવીની આરાધના કરીને ભગવાન શિવને પ્રાર્થના કરે. જો દેવી ખરેખર યોનિરૂપે પ્રગટ થાય, તો તે દિવ્ય પ્રકટતા સ્થિર થઈ પ્રતિષ્ઠિત થશે.
Verse 33
तद्विधिम्प्रवदाम्यद्य सर्वे शृणुत सत्तमाः । तामेव कुरुत प्रेम्णा प्रसन्ना सा भविष्यति
આજે હું તે વિધિ કહું છું—હે સત્તમો, તમે સૌ સાંભળો. એ જ વ્રત-આચરણ પ્રેમભક્તિથી કરો; તે નિશ્ચયે પ્રસન્ન થશે.
Verse 34
कुम्भमेकं च संस्थाप्य कृत्वाष्टदलमुत्तमम् । दूर्वायवांकुरैस्तीर्थोदकमापूरयेत्ततः
એક કુંભ સ્થાપી ઉત્તમ અષ્ટદળ (કમલ-રચના) કરવી. પછી દૂર્વા અને જવના અંકુર સાથે તીર્થજળથી તેને ભરવું.
Verse 35
वेदमंत्रैस्ततस्तं वै कुंभं चैवाभिमंत्रयेत् । श्रुत्युक्तविधिना तस्य पूजां कृत्वा शिवं स्मरन्
ત્યારબાદ વેદમંત્રોથી તે કુંભનું અભિમંત્રિત કરવું. પછી શ્રુતિમાં કહેલી વિધિ પ્રમાણે તેની પૂજા કરીને અંતરમાં શિવસ્મરણ કરવું.
Verse 36
तल्लिंगं तज्जलेनाभिषेचयेत्परमर्षयः । शतरुद्रियमंत्रैस्तु प्रोक्षितं शांतिमाप्नुयात्
હે પરમ ઋષિઓ, એ જ જળથી તે લિંગનો અભિષેક કરવો. શતરુદ્રીય મંત્રોથી પ્રોક્ષિત થતાં શિવકૃપાથી શાંતિ પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 37
गिरिजां योनिरूपां च बाणं स्थाप्य शुभं पुनः । तत्र लिंगं च तत्स्थाप्यं पुनश्चैवाभिमंत्रयेत्
ફરી શુભ રીતે ગિરિજાની યોનિરૂપ પીઠિકા સ્થાપી, તેના પર બાણ (લિંગશિલા) મૂકવો. ત્યાં લિંગ સ્થાપિત કરીને ફરી મંત્રોથી અભિમંત્રિત કરવું.
Verse 38
सुगन्धैश्चन्दनैश्चैव पुष्पधूपादिभिस्तथा । नैवेद्यादिकपूजाभिस्तोषयेत्परमेश्वरम्
સુગંધિત દ્રવ્યો, ચંદનલેપ, પુષ્પ, ધૂપ વગેરે તથા નૈવેદ્યાદિ સહિતની પૂજાથી પરમેશ્વર શિવને પ્રસન્ન કરવો જોઈએ।
Verse 39
प्रणिपातैः स्तवैः पुण्यैर्वाद्यैर्गानैस्तथा पुनः । ततः स्वस्त्ययनं कृत्वा जयेति व्याहरेत्तथा
પ્રણિપાત, પુણ્ય સ્તુતિ, વાદ્ય-નાદ અને ભક્તિગાનથી ફરી પૂજન કરવું. ત્યારબાદ સ્વસ્ત્યયન વિધિ કરીને ‘જય’ એમ ઉચ્ચારવું.
Verse 40
प्रसन्नो भव देवेश जगदाह्लादकारक । कर्ता पालयिता त्वञ्च संहर्ता त्वं निरक्षरः
હે દેવેશ, જગતને આનંદ આપનાર, પ્રસન્ન થાઓ. તમે જ સર્જક, પાલક અને સંહારક છો; તમે અવિનાશી, અક્ષય સ્વરૂપ છો.
Verse 41
जगदादिर्जगद्योनिर्जगदन्तर्गतोपि च । शान्तो भव महेशान सर्वांल्लोकांश्च पालय
હે મહેશાન, તમે જગતના આદિ, જગતની યોનિ અને જગતમાં અંતર્ગત પણ છો. શાંત થાઓ અને સર્વ લોકોની રક્ષા કરો.
Verse 42
एवं कृते विधौ स्वास्थ्यं भविष्यति न संशय । विकारो न त्रिलोकेस्मिन्भविष्यति सुखं सदा
આ રીતે વિધિ કરવાથી નિઃસંદેહ આરોગ્ય થશે. આ ત્રિલોકમાં કોઈ વિકૃતિ નહીં રહે; સદા સુખ રહેશે.
Verse 43
सूत उवाच । इत्युक्तास्ते द्विजा देवाः प्रणिपत्य पितामहम् । शिवं तं शरणं प्राप्तस्सर्वलोकसुखेप्सया
સૂત બોલ્યા—આ રીતે કહ્યા પછી તે દેવતુલ્ય દ્વિજોએ પિતામહ (બ્રહ્મા)ને પ્રણામ કરીને, સર્વ લોકના સુખ-કલ્યાણની ઇચ્છાથી તે શિવની શરણ લીધી.
Verse 44
पूजितः परया भक्त्या प्रार्थितः शंकरस्तदा । सुप्रसन्नस्ततो भूत्वा तानुवाच महेश्वरः
ત્યારે પરમ ભક્તિથી પૂજિત અને હૃદયપૂર્વક પ્રાર્થિત શંકર અત્યંત પ્રસન્ન થયા; પછી મહેશ્વરે તેમને કહ્યું।
Verse 45
महेश्वर उवाच । हे देवा ऋषयः सर्वे मद्वचः शृणुतादरात् । योनिरूपेण मल्लिंगं धृतं चेत्स्यात्तदा सुखम्
મહેશ્વરે કહ્યું—હે દેવો અને સર્વ ઋષિઓ! મારા વચનને આદરથી સાંભળો. જો મારું લિંગ યોનીરૂપે પ્રતિષ્ઠિત કરીને ધારણ કરવામાં આવે, તો કલ્યાણમય સુખ થાય છે।
Verse 46
पार्वतीं च विना नान्या लिंगं धारयितुं क्षमा । तया धृतं च मल्लिंगं द्रुतं शान्तिं गमिष्यति
પાર્વતી વિના બીજું કોઈ લિંગ ધારણ કરવા સમર્થ નથી। અને જ્યારે મારું લિંગ તેણી દ્વારા ધારણ થશે, ત્યારે તે ઝડપથી શાંતિ અને પ્રશાંતિને પ્રાપ્ત કરશે।
Verse 47
सूत उवाच । तच्छ्रुत्वा ऋषिभिर्देवैस्सुप्रसन्नैर्मुनीश्वराः । गृहीत्वा चैव ब्रह्माणं गिरिजा प्रार्थिता तदा
સૂત બોલ્યા—આ સાંભળીને ઋષિઓ અને દેવતાઓ અત્યંત પ્રસન્ન થયા. ત્યારે ગિરિજા (પાર્વતી) બ્રહ્માને સાથે લઈને તે સમયે પ્રાર્થના કરી.
Verse 48
प्रसन्नां गिरिजां कृत्वा वृषभध्वजमेव च । पूर्वोक्तं च विधिं कृत्वा स्थापितं लिंगमुत्तमम्
ગિરિજા (પાર્વતી) તથા વૃષભધ્વજ (શિવ)ને પ્રસન્ન કરીને, પૂર્વોક્ત વિધિ અનુસાર કર્મ કરીને, ઉત્તમ લિંગની સ્થાપના કરી.
Verse 49
मंत्रोक्तेन विधानेन देवाश्च ऋषयस्तथा । चक्रुः प्रसन्नां गिरिजां शिवं च धर्महेतवे
મંત્રોમાં કહેલા વિધાન મુજબ દેવો અને ઋષિઓએ પણ વિધિવત્ પૂજન કર્યું; તેથી ગિરિજા અને શિવ પ્રસન્ન થયા—ધર્મના હેતુથી।
Verse 50
समानर्चुर्विशेषेण सर्वे देवर्षयः शिवम् । ब्रह्मा विष्णुः परे चैव त्रैलोक्यं सचराचरम्
પછી સર્વ દેવર્ષિઓએ વિશેષ ભક્તિથી શિવની એકસાથે આરાધના કરી; બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને અન્ય દેવો પણ—ચરાચર સહિત સમગ્ર ત્રિલોક્યે તેમને મળીને વંદન કર્યું।
Verse 51
सुप्रसन्नः शिवो जातः शिवा च जगदम्बिका । धृतं तया च तल्लिंगं तेन रूपेण वै तदा
ત્યારે ભગવાન શિવ અતિ પ્રસન્ન થયા અને જગદંબિકા શિવા પણ મંગલમય આનંદથી પરિપૂર્ણ થઈ. તે સમયે તેણે એ જ રૂપે એ જ લિંગને ધારણ કર્યું.
Verse 52
लोकानां स्थापिते लिंगे कल्याणं चाभवत्तदा । प्रसिद्धं चैव तल्लिंगं त्रिलोक्यामभवद्द्विजाः
લોકોના કલ્યાણ માટે જ્યારે તે લિંગ સ્થાપિત થયું, ત્યારે જ મંગળ પ્રગટ્યું. હે દ્વિજોઃ, એ જ લિંગ ત્રિલોકીમાં પ્રસિદ્ધ બન્યું.
Verse 53
हाटकेशमिति ख्यातं तच्छिवाशिवमित्यपि । पूजनात्तस्य लोकानां सुखं भवति सर्वथा
તે ‘હાટકેશ’ તરીકે ખ્યાત છે અને ‘શિવાશિવ’ નામે પણ ઓળખાય છે. તેના પૂજનથી લોકોમાં સર્વ રીતે સુખ પ્રગટે છે.
Verse 54
इह सर्वसमृद्धिः स्यान्नानासुखवहाधिका । परत्र परमा मुक्तिर्नात्र कार्या विचारणा
અહીં (આ જ જીવનમાં) સંપૂર્ણ સમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે, જે અનેક અને શ્રેષ્ઠ સુખો આપે છે; અને પરત્ર પરમ મુક્તિ મળે છે. તેમાં વધુ વિચાર કરવાની જરૂર નથી।
Frequently Asked Questions
The chapter frames a kalpa-bheda account centered on the Dāruvana episode: Śaṅkara manifests as Nīla-Lohita in a deliberately transgressive guise to test Śiva-devoted sages, thereby grounding the public practice of liṅga worship in a narrative of doctrinal clarification and ritual discernment.
The liṅga functions as a semiotic bridge between nirguṇa transcendence and saguna accessibility: it is carried/held by Śiva to force interpretation beyond social appearance. Digambara/virūpa imagery and bhūti ornamentation operate as markers of renunciation and liminality, teaching that correct worship depends on recognizing Śiva-tattva beneath destabilizing forms.
Śiva appears explicitly as Nīla-Lohita (a Rudra form) assuming a virūpa, digambara presentation for parīkṣā; Pārvatī is referenced as Śiva-vallabhā with an attributed “bāṇa-rūpa,” introduced as a topic whose causal explanation is to be unfolded through the Dāruvana narrative framework.