मित्रसह-राज्ञो रक्षत्व-शापकथा — The Curse that Turns King Mitrasaha into a Rakshasa (Vasiṣṭha’s Śāpa Narrative)

Verse 1

सूत उवाच । श्रीमतीक्ष्वाकुवंशे हि राजा परमधार्मिकः । आसीन्मित्रसहो नाम श्रेष्ठस्सर्वधनुष्मताम्

સૂત બોલ્યા—શ્રીમંત ઇક્ષ્વાકુ વંશમાં એક પરમ ધાર્મિક રાજા હતો; તેનું નામ મિત્રસહ, અને તે સર્વ ધનુર્ધરોમાં શ્રેષ્ઠ હતો.

Verse 2

तस्य राज्ञः सुधर्मिष्ठा मदयन्ती प्रिया शुभा । दमयन्ती नलस्येव बभूव विदिता सती

તે રાજાની મદયંતી નામની શુભ અને પ્રિય રાણી હતી, જે ધર્મમાં અતિ દૃઢ હતી; તે નલની દમયંતી જેવી પતિવ્રતા સતી તરીકે પ્રસિદ્ધ હતી.

Verse 3

स एकदा हि मृगयास्नेही मित्रसहो नृपः । महद्बलेन संयुक्तो जगाम गहनं वनम्

એક વખત તે રાજા, શિકારપ્રેમી અને મિત્રોની સાથે, મહાન બળથી યુક્ત થઈ, ઘન વનમાં ગયો.

Verse 4

विहरंस्तत्र स नृपः कमठाह्वं निशाचरम् । निजघान महादुष्टं साधुपीडाकरं खलम्

ત્યાં ફરતાં ફરતાં તે રાજાએ ‘કમઠ’ નામના નિશાચરને—અતિ દુષ્ટ, સાધુઓને પીડાવનાર તે ખલને—વધ કર્યો.

Verse 5

अथ तस्यानुजः पापी जयेयं छद्मनैव तम् । मत्वा जगाम नृपतेरन्तिक च्छद्मकारकः

પછી તેનો પાપી નાનો ભાઈ “હું તેને માત્ર છળથી જ જીતું” એમ માની, વેશધારી કપટી બની રાજાના નજીક ગયો।

Verse 6

तं विनम्राकृतिं दृष्ट्वा भृत्यतां कर्तुमागतम् । चक्रे महानसाध्यक्षमज्ञानात्स महीपतिः

તેને વિનમ્ર સ્વરૂપે નોકર બની સેવા કરવા આવ્યો છે એમ જોઈ, રાજાએ અજ્ઞાનવશ તેને રાજમહાનસનો અધ્યક્ષ બનાવ્યો।

Verse 7

अथ तस्मिन्वने राजा कियत्कालं विहृत्य सः । निवृत्तो मृगयां हित्वा स्वपुरीमाययौ मुदा

પછી તે વનમાં થોડો સમય વિહાર કરીને રાજા વિરમ્યો; શિકાર છોડીને આનંદથી પોતાની નગરીમાં પરત આવ્યો।

Verse 8

पितुः क्षयाहे सम्प्राप्ते निमंत्र्य स्वगुरुं नृपः । वसिष्ठं गृहमानिन्ये भोजयामास भक्तितः

પિતાના ક્ષયાહ (વાર્ષિક શ્રાદ્ધ) પ્રસંગે રાજાએ પોતાના ગુરુ વસિષ્ઠને આમંત્રિત કર્યા, સન્માનપૂર્વક ઘરે લાવ્યા અને ભક્તિથી ભોજન કરાવ્યું.

Verse 9

रक्षसा सूदरूपेण संमिश्रितनरामिषम् । शाकामिषं पुरः क्षिप्तं दृष्ट्वा गुरुरथाब्रवीत्

રસોઈયાના વેશમાં રહેલા રાક્ષસે માનવમાંસ ભેળવેલું શાકાહારી પદાર્થ આગળ મૂક્યો તે જોઈને ગુરુએ ત્યારે કહ્યું.

Verse 10

गुरुरुवाच । धिक् त्वां नरामिषं राजंस्त्वयैतच्छद्मकारिणा । खलेनोपहृतं मह्यं ततो रक्षो भविष्यसि

ગુરુએ કહ્યું—ધિક્ તને, હે રાજન, નરમાસભક્ષક! તારા આ કપટથી મારો હિસ્સો દુષ્ટે અપહૃત કર્યો. તેથી તું રાક્ષસ બનશે.

Verse 11

रक्षःकृतं च विज्ञाय तदैवं स गुरुस्तदा । पुनर्विमृश्य तं शापं चकार द्वादशाब्दिकम्

રાક્ષસે કરેલું કર્મ જાણીને ગુરુએ તત્કાળ ફરી વિચાર કરી બાર વર્ષ સુધી રહે એવો શાપ ઉચ્ચાર્યો.

Verse 12

स राजानुचितं शापं विज्ञाय क्रोधमूर्छितः । जलांजलिं समादाय गुरुं शप्तुं समुद्यतः

તેને સમજાયું કે આ શાપ રાજાને અનુચિત છે; ક્રોધથી તે મূર્ચ્છિત થયો. અંજલિમાં જળ લઈને તે પોતાના ગુરુને શાપ આપવા ઊભો થયો.

Verse 13

तदा च तत्प्रिया साध्वी मदयन्ती सुधर्मिणी । पतित्वा पादयोस्तस्य शापं तं हि न्यवारयत्

ત્યારે તેની પ્રિયા—સાધ્વી, સુધર્મિણી મદયંતી—તેના પગે પડી અને તે શાપ કાર્યરૂપ થવાથી રોકી દીધો.

Verse 14

ततो निवृत्तशापस्तु तस्या वचनगौरवात् । तत्याज पादयोरंभः पादौ कल्मषतां गतौ

ત્યારે તેના વચનોના ગૌરવથી શાપ નિવૃત્ત થયો. તેના પાદોમાં રહેલું જળ દૂર થયું અને તે પાદો કલ્મષથી સ્પર્શિત થયા.

Verse 15

ततःप्रभृति राजाभूत्स लोकेस्मिन्मुनीश्वराः । कल्मषांघ्रिरिति ख्यातः प्रभावात्तज्जलस्य हि

ત્યાંથી, હે મુનીશ્વરો, તે રાજા આ લોકમાં ‘કલ્મષાઙ્ઘ્રિ’ (કલ્મષવાળા પાદ) તરીકે પ્રસિદ્ધ થયો—માત્ર તે જળના પ્રભાવથી જ.

Verse 16

राजा मित्रसहः शापाद्गुरो ऋषिवरस्य हि । बभूव राक्षसो घोरो हिंसको वनगोचरः

પૂજ્ય ગુરુ—ઋષિવર—ના શાપથી રાજા મિત્રસહ ભયંકર રાક્ષસ બન્યો; હિંસક બની વનમાં વિહરવા લાગ્યો.

Verse 17

स बिभ्रद्राक्षसं रूपं कालान्तकयमोपमम् । चखाद विविधाञ्जंतून्मानुषादीन्वनेचरः

એ વનચર કાલાંતક યમ સમાન રાક્ષસરૂપ ધારણ કરીને, માનવ વગેરે વિવિધ જીવોને ભક્ષી ગયો.

Verse 18

स कदाचिद्वने क्वापि रममाणौ किशोरकौ । अपश्यदन्तकाकारो नवोढौ मुनिदम्पती

એક વખત ક્યાંક વનમાં આનંદથી ક્રીડા કરતા નવવિવાહિત, કિશોર મુનિ-દંપતીને અંતકસમાન ભયંકર રૂપધારીએ જોઈ લીધા।

Verse 19

राक्षसः स नराहारः किशोरं मुनिनन्दनम् । जग्धुं जग्राह शापार्त्तो व्याघ्रो मृगशिशुं यथा

શાપથી પીડિત તે નરભક્ષી રાક્ષસે મુનિના કિશોર પુત્રને ભક્ષણ કરવા માટે વાઘ જેમ મૃગશિશુને ઝપટે તેમ ઝપટ્યો।

Verse 20

कुक्षौ गृहीतं भर्तारं दृष्ट्वा भीता च तत्प्रिया । सा चक्रे प्रार्थनं तस्मै वदंती करुणं वचः

પતિને તેના ઉદરમાં કસીને પકડેલો જોઈ પ્રિયા ભયભીત થઈ; કરુણ વચનો બોલી તેણે તેની પાસે પ્રાર્થના કરી।

Verse 21

प्रार्थ्यमानोऽपि बहुशः पुरुषादः स निर्घृणः । चखाद शिर उत्कृत्य विप्रसूनोर्दुराशयः

ઘણીવાર પ્રાર્થના કરાયા છતાં તે નિર્દય નરભક્ષી, દુષ્ટમન, બ્રાહ્મણપુત્રનું મસ્તક કાપીને ભક્ષણ કરી ગયો।

Verse 22

अथ साध्वी च सा दीना विलप्य भृशदुःखिता । आहृत्य भर्तुरस्थीनि चितां चक्रे किलोल्बणाम्

ત્યારે તે સાધ્વી, દીન બની ઘોર દુઃખે વિલાપ કરતી, પતિની અસ્થિઓ એકત્ર કરી અને—એવું કહેવાય છે—એક વિશાળ તથા ભયંકર ચિતા રચી।

Verse 23

भर्तारमनुगच्छन्ती संविशंती हुताशनम् । राजानं राक्षसाकारं सा शशाप द्विजाङ्गना

પતિને અનુસરી હુતાશનમાં પ્રવેશ કરતી વખતે તે દ્વિજાંગનાએ રાક્ષસી સ્વભાવ-રૂપ ધારણ કરેલા રાજાને શાપ આપ્યો।

Verse 24

अद्यप्रभृति नारीषु यदा त्वं संगतो भवेः । तदा मृतिस्तवेत्युक्त्वा विवेश ज्वलनं सती

“આજથી આગળ, જ્યારે પણ તું બીજી સ્ત્રી સાથે સંગત કરશ, ત્યારે તારો મરણ થશે”—એમ કહી સતી જ્વલંત અગ્નિમાં પ્રવેશી ગઈ।

Verse 25

सोपि राजा गुरोश्शापमनुभूय कृतावधिम् । पुनः स्वरूपमास्थाय स्वगृहं मुदितो ययौ

તે રાજાએ પણ ગુરુના શાપને નિર્ધારિત અવધિ સુધી ભોગવી, પછી પોતાનું સાચું સ્વરૂપ ફરી ધારણ કરી, આનંદથી પોતાના ઘરે પરત ગયો।

Verse 26

ज्ञात्वा विप्रसतीशापं मदयन्ती रतिप्रियम् । पतिं निवारयामास वैधव्यादतिबिभ्यती

બ્રાહ્મણની પતિવ્રતા પત્નીના શાપને જાણી, રતિપ્રિયને અતિ પ્રિય મદયંતીએ વૈધવ્યના ભારે ભયથી પોતાના પતિને રોકી દીધા.

Verse 27

अनपत्यो विनिर्विण्णो राज्यभोगेषु पार्थिवः । विसृज्य सकलां लक्ष्मीं वनमेव जगाम ह

સંતાનવિહોણો તે રાજા રાજ્યભોગોમાં સંપૂર્ણ વિરક્ત થયો. સર્વ લક્ષ્મી ત્યજીને તે ખરેખર વનમાં ગયો.

Verse 28

स्वपृष्ठतः समायान्तीं ब्रह्महत्यां सुदुःखदाम् । ददर्श विकटाकारां तर्जयन्ती मुहुर्मुहुः

તેણે પોતાની પીઠ પાછળથી નજીક આવતી અત્યંત દુઃખદાયિની બ્રહ્મહત્યાને જોઈ—તે વિકરાળ આકાર ધારણ કરી વારંવાર તેને ધમકાવતી હતી.

Verse 29

तस्या निर्भद्रमन्विच्छन् राजा निर्विण्णमानसः । चकार नानोपायान्स जपव्रतमखादिकान्

તેણીના કલ્યાણ અને અપશમ નિવૃત્તિ માટે, ખિન્ન મનવાળો રાજા અનેક ઉપાયો કરવા લાગ્યો—જપ, વ્રત, યજ્ઞ વગેરે.

Verse 30

नानोपायैर्यदा राज्ञस्तीर्थस्नानादिभिर्द्विजाः । न निवृत्ता ब्रह्महत्या मिथिलां स ययौ तदा

હે દ્વિજોઃ તીર્થસ્નાન વગેરે અનેક ઉપાયો છતાં જ્યારે રાજાની બ્રહ્મહત્યા નિવૃત્ત ન થઈ, ત્યારે તે મિથિલા તરફ ગયો.

Verse 31

बाह्योद्यानगतस्तस्याश्चितया परयार्दितः । ददर्श मुनिमायान्तं गौतमं पार्थिवश्च सः

તેણીની ચિતાની અતિ તીવ્ર તાપથી અત્યંત પીડિત થઈ તે રાજા બહારના ઉદ્યાનમાં ગયો. ત્યાં આવતાં ગૌતમ મુનિને તેણે જોયા.

Verse 33

अभिसृत्य स राजेन्द्रो गौतमं विमलाशयम् । तद्दर्शनाप्तकिंचित्कः प्रणनाम मुहुर्मुहुः । अथ तत्पृष्टकुशलो दीर्घमुष्णं च निश्वसन् । तत्कृपादृष्टिसंप्राप्तसुख प्रोवाच तं नृपः

રાજેન્દ્ર નિર્મળ આશયવાળા ગૌતમ મુનિ પાસે ગયો. તેમના દર્શનમાત્રથી તેને થોડો શાંતિવિહાર મળ્યો અને તે વારંવાર પ્રણામ કરવા લાગ્યો. પછી મુનિએ કુશળ પૂછતાં રાજા લાંબા અને ઉષ્મ શ્વાસ છોડતો, તેમની કરુણાદૃષ્ટિથી મળેલી સાંત્વના પામી બોલ્યો।

Verse 34

राजोवाच । मुने मां बाधते ह्येषा ब्रह्महत्या दुरत्यया । अलक्षिता परैस्तात तर्जयंती पदेपदे

રાજાએ કહ્યું—હે મુને, આ દુર્લંઘ્ય બ્રહ્મહત્યાનું પાપ મને પીડે છે. બીજાને તે દેખાતું નથી, પરંતુ હે તાત, તે પગલે પગલે મને ધમકાવી ત્રાસ આપે છે।

Verse 35

यन्मया शापदग्धेन विप्रपुत्रश्च भक्षितः । तत्पापस्य न शान्तिर्हि प्रायश्चित्तसहस्रकैः

કારણ કે હું શાપથી દગ્ધ થઈ એક બ્રાહ્મણના પુત્રને પણ ભક્ષી ગયો; તે પાપની શાંતિ તો હજારો પ્રાયશ્ચિત્તોથી પણ થતી નથી।

Verse 36

नानोपायाः कृता मे हि तच्छान्त्यै भ्रमता मुने । न निवृत्ता ब्रह्महत्या मम पापात्मनः किमु

હે મુનિ, ભ્રમણ કરતાં મેં તેની શાંતિ માટે અનેક ઉપાયો કર્યા; છતાં પાપાત્મા મારાથી બ્રહ્મહત્યાનું પાપ દૂર થયું નથી—હવે શું કરું?

Verse 37

अद्य मे जन्मसाफल्यं संप्राप्तमिव लक्षये । यतस्त्वद्दर्शनादेव ममानन्दभरोऽभवत्

આજે મને લાગે છે કે મારું જન્મસાફલ્ય પ્રાપ્ત થયું છે; કારણ કે તમારા દર્શનમાત્રથી જ મારા અંતરમાં આનંદનો અપાર ભાર ઊભો થયો છે।

Verse 38

अद्य मे तवपादाब्ज शरणस्य कृतैनसः । शांतिं कुरु महाभाग येनाहं सुखमाप्नुयाम्

આજે હું, દોષ કરેલો હોવા છતાં, તમારા કમળચરણોની શરણમાં આવ્યો છું. હે મહાભાગ, મને શાંતિ આપો, જેથી હું સાચું સુખ પ્રાપ્ત કરું.

Verse 39

सूत उवाच । इति राज्ञा समादिष्टो गौतमः करुणार्द्रधीः । समादिदेश घोराणामघानां साधु निष्कृतिम्

સૂત બોલ્યા—રાજાના આદેશથી કરુણાથી દ્રવિત મનવાળા ગૌતમએ ત્યારે તે ઘોર પાપો માટે યોગ્ય પ્રાયશ્ચિત્ત નિર્ધારિત કર્યું.

Verse 40

गौतम उवाच । साधु राजेन्द्र धन्योसि महाघेभ्यो भयन्त्यज । शिवे शास्तरि भक्तानां क्व भयं शरणैषिणाम्

ગૌતમ બોલ્યા—સાધુ, હે રાજેન્દ્ર, તું ધન્ય છે. મહાપાપોના ભયને ત્યજી દે. ભક્તોના શાસ્તા-ગુરુ એવા શિવની શરણ લેનારને ભય ક્યાં રહે?

Verse 41

शृणु राजन्महाभाग क्षेत्रमन्यत्प्रतिष्ठितम् । महापातकसंहारि गोकर्णाख्यं शिवालयम्

હે રાજન, મહાભાગ્યવાન! સાંભળો—બીજું એક પ્રસિદ્ધ તીર્થક્ષેત્ર છે; ‘ગોકર્ણ’ નામનું શિવાલય, જે મહાપાતકોનો પણ સંહાર કરનાર તરીકે ખ્યાત છે।

Verse 42

तत्र स्थितिर्न पापानां महद्भ्यो महतामपि । महाबलाभिधानेन शिवः संनिहितः स्वयम्

તે પવિત્ર સ્થાને પાપીઓનું ટકાવ નથી; અને મહાનમાં પણ અતિબલવાન લોકો અહંકાર સાથે ત્યાં રહી શકતા નથી। કારણ કે ‘મહાબલ’ નામથી ત્યાં સ્વયં ભગવાન શિવ સન્નિહિત છે।

Verse 43

सर्वेषां शिवलिंगानां सार्वभौमो महाबलः । चतुर्युगे चतुर्वर्णस्सर्वपापापहारकः

બધા શિવલિંગોમાં આ સર્વભૌમ અને મહાબલવાન છે. ચારેય યુગોમાં તથા ચારેય વર્ણના લોકો માટે આ સર્વ પાપો હરી લે છે.

Verse 44

पश्चिमाम्बुधितीरस्थं गोकर्णं तीर्थमुत्तमम् । तत्रास्ति शिवलिंगं तन्महापातकनाशकम्

પશ્ચિમ સમુદ્રકાંઠે ગોકર્ણ નામનું ઉત્તમ તીર્થ છે. ત્યાં સ્થિત શિવલિંગ મહાપાતકોનો પણ નાશ કરે છે.

Verse 46

तथा त्वमपि राजेन्द्र गोकर्ण गिरिशालयम् । गत्वा सम्पूज्य तल्लिंगं कृतकृत्यत्वमाप्नुयाः

હે રાજેન્દ્ર, તું પણ ગિરીશના ધામ ગોકર્ણ જઈને તે લિંગની વિધિપૂર્વક પૂજા કર; ત્યારે તું કૃતકૃત્યતા પ્રાપ્ત કરશ.

Verse 47

तत्र सर्वेषु तीर्थेषु स्नात्वाभ्यर्च्य महाबलम् । सर्वपापविनिर्मुक्तः शिवलोकन्त्वमाप्नुयाः

ત્યાં તે સર્વ તીર્થોમાં સ્નાન કરીને અને મહાબલવાન પરમેશ્વર શિવની પૂજા કરીને તું સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ શિવલોકને પ્રાપ્ત કરશ।

Verse 48

सूत उवाच । इत्यादिष्टः स मुनिना गौतमेन महात्मना । महाहृष्टमना राजा गोकर्णं प्रत्यपद्यत

સૂત બોલ્યા—મહાત્મા ગૌતમ મુનિએ આ રીતે ઉપદેશ આપતાં રાજા મહાહર્ષિત મનથી ગોકર્ણ તરફ પ્રસ્થાન કરી ત્યાં પહોંચ્યો।

Verse 49

तत्र तीर्थेषु सुस्नात्वा समभ्यर्च्य महाबलम् । निर्धूताशेषपापौघोऽलभच्छंभोः परम्पदम्

ત્યાં તીર્થોમાં સુસ્નાન કરીને અને મહાબલ પ્રભુનું વિધિપૂર્વક પૂજન કરીને, તેણે સર્વ પાપપ્રવાહ ધોઈ નાખ્યો અને શંભુનું પરમ પદ—મોક્ષ—પ્રાપ્ત કર્યું।

Verse 50

य इमां शृणुयान्नित्यं महाबलकथां प्रियाम् । त्रिसप्तकुलजैस्सार्द्धं शिवलोके व्रजत्यसौ

જે કોઈ આ પ્રિય મહાબલ-કથા નિત્ય સાંભળે છે, તે પોતાના વંશની એકવીસ પેઢીઓ સહિત શિવલોકને પામે છે।

Verse 51

इति वश्च समाख्यातं माहात्म्यं परमाद्भुतम् । महाबलस्य गिरिशलिंगस्य निखिलाघहृत्

આ રીતે મેં તમને મહાબલના ગિરીશ-લિંગનું પરમ અદ્ભુત માહાત્મ્ય કહેલું છે, જે સર્વ પાપોને સંપૂર્ણ રીતે હરે છે।