Devīkṛta-praśna-varṇana (Description of the Goddess’s Questions) / देवीकृतप्रश्नवर्णनम्

Verse 1

व्यास उवाच । साधु पृष्टमिदं विप्रा भवद्भिर्भाग्यवत्तमैः । दुर्लभं हि शिवज्ञानं प्रणवार्थप्रकाशकम्

વ્યાસે કહ્યું—હે વિપ્રો, તમે પરમ ભાગ્યવાન છો; તમે ઉત્તમ પ્રશ્ન કર્યો છે. શિવજ્ઞાન ખરેખર દુર્લભ છે અને એ જ પ્રણવ (ૐ) ના અર્થને પ્રકાશિત કરે છે।

Verse 2

इति श्रीशिवमहापुराणे षष्ठ्यां कैलास संहितायां देवीदेवसंवादे देवीकृतप्रश्नवर्णनं नाम द्वितीयोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણની ષષ્ઠ કૈલાસસંહિતામાં દેવી-દેવ (પાર્વતી-શિવ) સંવાદમાં ‘દેવીકૃત પ્રશ્નવર્ણન’ નામનો બીજો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।

Verse 3

जायते न हि सन्देहो नेतरेषामिति श्रुतिः । शिवभक्तिविहीनानामिति तत्त्वार्थनिश्चयः

અહીં સંશય ઊભો થતો નથી—એવું શ્રુતિ કહે છે; પરંતુ અન્ય માટે એવું નથી. આ નિશ્ચિત તત્ત્વ છે કે શિવભક્તિ વિનાના લોકોને તત્ત્વાર્થનો નિર્ધાર અને ફળ પ્રાપ્ત થતું નથી।

Verse 4

दीर्घसत्रेण युष्माभिर्भगवानम्बिकापतिः । उपासित इतीदं मे दृष्टमद्य विनिश्चितम्

તમારા દીર્ઘ સત્રયજ્ઞ દ્વારા ભગવાન અંબિકાપતિ નિશ્ચયે ઉપાસિત થયા છે—આ વાત આજે મેં સ્પષ્ટ જોઈ અને નિર્ધાર કરી।

Verse 5

तस्माद्वक्ष्यामि युष्माकमितिहासम्पुरातनम् । उमामहेशसम्वादरूपमद्भुतमास्तिकाः

અતએવ, હે આસ્તિકો, હું તમને એક પ્રાચીન પવિત્ર ઇતિહાસ કહું છું—જે ઉમા અને મહેશના સંવાદરૂપે અદ્ભુત છે।

Verse 6

पुराखिलजगन्माता सती दाक्षायणी तनुम् । शिवनिन्दाप्रसङ्गेन त्यक्त्वा च जनकाध्वरे

પૂર્વકાળે અખિલ જગન્માતા સતી દાક્ષાયણી શિવનિંદાના પ્રસંગે પિતા દક્ષના યજ્ઞમાં પોતાનું દેહ ત્યજી દીધું।

Verse 7

ततः प्रभावात्सा देवी सुताऽभूद्धिमवद्गिरेः । शिवार्थमतपत्सा वै नारदस्योपदेशतः

ત્યારબાદ તે દિવ્ય પ્રભાવથી દેવી હિમવાનની પુત્રી બની. નારદના ઉપદેશથી શિવપ્રાપ્તિ માટે તેણે તપ કર્યું।

Verse 8

तस्मिन्भूधरवर्य्ये तु स्वयंवरविधानतः । देवेशे च कृतोद्वाहे पार्वती सुखमाप सा

તે શ્રેષ્ઠ પર્વત પર સ્વયંવરવિધિ અનુસાર, દેવેશ (ભગવાન શિવ) સાથે વિવાહ વિધિવત્ સંપન્ન થતાં પાર્વતીએ પરમ સુખ પ્રાપ્ત કર્યું।

Verse 9

तथैकस्मिन्महादेवी समये पतिना सह । सूपविष्टा महाशैले गौरी देवमभाषत

આ રીતે એક સમયે મહાદેવી ગૌરી પતિ સાથે મહાશૈલ પર સુખપૂર્વક ઉપવિષ્ટ થઈ દેવ (શિવ)ને સંબોધીને બોલી।

Verse 10

महादेव्युवाच । भगवन्परमेशान पञ्चकृत्यविधायक । सर्वज्ञ भक्तिसुलभ परमामृतविग्रह

મહાદેવી બોલ્યાં— હે ભગવન્, હે પરમેશાન! પંચકૃત્યના વિધાયક, સર્વજ્ઞ, ભક્તિથી સુલભ, પરમ અમૃતમય વિગ્રહ!

Verse 12

दाक्षायणीन्तनुं त्यक्त्वा तव निन्दाप्रसंगतः । आसमद्य महेशान पुत्री हिमवतो गिरेः । कृपया परमेशान मंत्रदीक्षाविधानतः । मां विशुद्धात्मतत्त्वस्थां कुरु नित्यं महेश्वर

તમારી નિંદાના પ્રસંગે દાક્ષાયણીનું દેહ ત્યજી, હે મહેશાન, હવે હું હિમવત્ પર્વતની પુત્રી બની તમારી શરણમાં આવી છું. હે પરમેશાન, કૃપા કરીને મંત્ર-દીક્ષાની વિધિ અનુસાર મને સદા શુદ્ધ આત્મતત્ત્વમાં સ્થિર કરો, હે મહેશ્વર।

Verse 13

इति सम्प्रार्थितो देव्या देवः शीतांशु भूषणः । प्रत्युवाच ततो देवीं प्रहृष्टेनान्तरात्मना

આ રીતે દેવી દ્વારા પ્રાર્થિત, ચંદ્રભૂષણ દેવ ત્યારે હર્ષિત અંતઃકરણથી દેવીને ઉત્તર આપ્યો।

Verse 14

महादेव उवाच । धन्या त्वं देवदेवशि यदि जातेदृशी मतिः । कैलास शिखरं गत्वा करिष्ये त्वां च तादृशीम्

મહાદેવ બોલ્યા— હે દેવદેવેશી, જો તારી અંદર એવી સમજ ઊગી છે તો તું ધન્યા છે. કૈલાસના શિખરે જઈને હું તને પણ એ જ અવસ્થામાં સ્થાપિત કરીશ।

Verse 15

ततो हिमवतो गत्वा कैलासम्भूधरेश्वरम् । जगौ दीक्षाविधानेन प्रणवादीन्मनून् क्रमात्

પછી હિમવત પાસેથી જઈ કૈલાસ પર્વતના ઈશ્વર પાસે, દીક્ષા-વિધિ અનુસાર પ્રણવ (ૐ) વગેરે મંત્રો ક્રમશઃ ઉચ્ચાર્યા।

Verse 16

उक्त्वा मंत्रांश्च तान्देवीं कृत्वा शुद्धात्मनि स्थिताम् । सार्द्धं देव्या महादेवो देवोद्यानं गतोऽभवत्

તે મંત્રો ઉચ્ચારી મહાદેવે દેવીને શુદ્ધ આત્મામાં સ્થિર કરી; પછી દેવી સાથે મહાદેવ દિવ્ય ઉદ્યાનમાં ગયા।

Verse 17

ततः सुमालिनीमुख्यैर्दैव्याः प्रियसखीजनैः । समाहृतैः प्रफुल्लैस्तैः पुष्पैः कल्पतरूद्भवैः

ત્યારબાદ સુમાલિની મુખ્ય એવી દિવ્ય પ્રિય સખીઓએ કલ્પતરુંમાંથી ઉત્પન્ન પૂર્ણ વિકસિત પુષ્પો પૂજાર્પણ માટે એકત્ર કર્યા।

Verse 18

अलंकृत्य महादेवीं स्वांकमारोप्य शंकरः । प्रहृष्टवदनस्तस्थौ विलोक्य च तदाननम्

મહાદેવીને અલંકૃત કરીને શંકરે તેણીને પોતાના અંકમાં બેસાડ્યા. હર્ષિત મુખે તેઓ ત્યાં સ્થિર રહ્યા અને તેણીના મુખમંડળને સ્નેહથી નિહાળતા રહ્યા।

Verse 19

ततः प्रियकथा जाताः पार्वतीपरमेशयोः । हिताय सर्वलोकानां साक्षाच्छ्रुत्यर्थं सम्मिता

ત્યારબાદ પાર્વતી અને પરમેશ્વર વચ્ચે પ્રિય અને અંતરંગ વાર્તાલાપ થયા; તે સર્વ લોકના હિત માટે વેદાર્થને અનુરૂપ ઉપદેશરૂપ હતા।

Verse 20

तदा सर्वजगन्माता भर्तुरंकं समाश्रिता । विलोक्य वदनं भर्तुरिदमाहः तपोधनाः

ત્યારે સર્વજગન્માતા પતિના અંકનો આશ્રય લઈને, પતિના મુખમંડળને નિહાળી આ વચન બોલ્યા—હે તપોધન ઋષિઓ!

Verse 22

कथम्प्रणव उत्पन्नः कथं प्रणव उच्यते । मात्राः कति समाख्याताः कथं वेदादिरुच्यते

પ્રણવ કેવી રીતે ઉત્પન્ન થયો અને તેને ‘પ્રણવ’ કેમ કહે છે? તેની કેટલી માત્રાઓ જણાવવામાં આવી છે? અને તે વેદનો આદિ કેવી રીતે કહેવાય છે?

Verse 23

देवताः कति च प्रोक्ताः कथं वेदादिभावना । क्रियाः कतिविधाः प्रोक्ता व्याप्यव्यापकता कथम्

દેવતાઓ કેટલા કહ્યા છે? વેદાદિ શાસ્ત્રોની ભાવના-ચિંતન કેવી રીતે સમજવું? ક્રિયાઓ કેટલા પ્રકારની કહેવાઈ છે? અને વ્યાપ્ય-વ્યાપક તત્ત્વ કેવી રીતે સમજાવવું?

Verse 24

ब्रह्माणि पंच मंत्रेऽस्मिन्कथं तिष्ठंत्यनुक्रमात् । कलाः कति समाख्याताः प्रपंचात्मकता कथम्

આ મંત્રમાં પાંચ ‘બ્રહ્મ’ ક્રમશઃ કેવી રીતે સ્થિત રહે છે? કલાઓ કેટલી કહેવાઈ છે? અને આ મંત્ર પ્રપંચ-સ્વરૂપ કેવી રીતે બને છે?

Verse 25

वाच्यवाचकसम्बन्धस्थानानि च कथं शिव । कोऽत्राधिकारी विज्ञेयो विषयः क उदाहृतः

હે શિવ, વાચ્ય-વાચક સંબંધનાં સ્થાન/રૂપ કેવી રીતે સમજવા? અહીં અધિકારી કોણ જાણવો? અને કયો વિષય પ્રસ્તુત થયો છે?

Verse 26

सम्बन्धः कोत्र विज्ञेयः किंप्रयोजनमुच्यते । उपासकस्तु किंरूपः किं वा स्थानमुपासनम्

અહીં કયો સાચો સંબંધ જાણવો? તેનું પ્રયોજન શું કહેવાયું છે? ઉપાસકનું સ્વરૂપ કેવું? અને ઉપાસનાનું યોગ્ય સ્થાન તથા વિધિ શું છે?

Verse 27

उपास्यं वस्तु किंरूपं किं वा फलमुपासितुः । अनुष्ठान विधिः कोवा पूजास्थानं च किं प्रभो

હે પ્રભુ, ઉપાસ્ય તત્ત્વનું સ્વરૂપ કેવું છે? ઉપાસકને કયું ફળ મળે? અનુષ્ઠાનની વિધિ શું છે, અને પૂજાનું યોગ્ય સ્થાન કયું છે?

Verse 28

पूजायां मण्डलं किं वा किं वा ऋष्यादिकं हर । न्यासजातविधिः को वा को वा पूजाविधिक्रमः

હે હર, પૂજામાં મંડળ શું છે અને ઋષિ વગેરે પ્રારંભિક વિગતો શું છે? વિવિધ ન્યાસોની વિધિ શું છે, અને પૂજા-વિધિનો ક્રમ કયો છે?

Verse 29

एतत्सर्वं महेशान समाचक्ष्व विशेषतः । श्रोतुमिच्छामि तत्त्वेन यद्यस्ति मयि ते कृपा

હે મહેશાન, આ બધું મને વિશેષ રીતે સમજાવો. જો મારી ઉપર તમારી કૃપા હોય, તો હું તેને તત્ત્વરૂપે સાંભળવા ઇચ્છું છું.

Verse 30

इति देव्या समापृष्टो भगवानिन्दुभूषणः । सम्प्रशस्य महेशानीं वक्तुं समुपचक्रमे

દેવીએ આ રીતે પૂછતાં ચંદ્રભૂષણ ભગવાને મહેશાની (પાર્વતી)ની યથોચિત પ્રશંસા કરીને બોલવાનું આરંભ કર્યું।