व्यासशौनकादिसंवादः | Vyāsa–Śaunaka and the Sages: Opening Dialogue of the Kailāsa-saṃhitā
અધ્યાય ૧ કૈલાસ-સંહિતાની પાઠ્યપરંપરાને પુરાણોચિત સંવાદ-રચના દ્વારા સ્થાપિત કરે છે. આરંભે શૈવ મંગલ/નમસ્કારમાં ઉમાસહિત સાંબ શિવને ગણપરિવૃત, સૃષ્ટિ-સ્થિતિ-પ્રલયના પરમ કારણરૂપે વંદન કરવામાં આવે છે. પછી અધ્યાયનું નામ ‘વ્યાસ–શૌનકાદિ-સંવાદ’ તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે. ઋષિઓ કૈલાસ-સંહિતાનો ઉપદેશ માગે છે; પૂર્વ કથાઓની રસસમૃદ્ધિની પ્રશંસા કરીને શિવતત્ત્વનું વધુ ઊંડું જ્ઞાન ઇચ્છે છે. વ્યાસ સ્નેહભર્યા અધિકાર સાથે શિવતત્ત્વકેન્દ્રિત દિવ્ય નિરૂપણ આપવાનો વચન આપે છે. ત્યારબાદ હિમાલયના તપસ્વી ઋષિઓ વારાણસી જવાનો સંકલ્પ કરે છે; કાશીમાં આવી મણિકર્ણિકામાં સ્નાનાદિ કરે છે. પછી વિશ્વેશ/ત્રિદશેશ્વરના દર્શન, પૂજન અને વૈદિક શૈલીની સ્તુતિ (શતરુદ્રીયપ્રાય) કરીને શિવપ્રીતિથી કૃતાર્થ બને છે. અંતે પંચક્રોશ ક્ષેત્રમાં સૂત પ્રગટ થાય છે; ઋષિઓ તેને અભિવાદન કરી દેવદેવ ઉમાપતિનું પૂજન કરીને તેની સાથે મુક્તિ-મંડપમાં પ્રવેશ કરે છે—આ રીતે વક્તૃપરંપરા અને કાશીની મુક્તિ-ભૂગોળ દ્વારા સંહિતાનું પ્રામાણ્ય સ્થિર થાય છે।
Shlokas
Verse 1
नमः शिवाय साम्बाय सगणाय ससूनवे । प्रधानपुरुषेशाय सर्गस्थितत्यन्तहेतवे
અંબાસહિત, ગણોથી સેવિત અને પુત્રસહિત, પ્રધાન તથા પુરુષના ઈશ્વર અને સર્જન-સ્થિતિ-પ્રલયના પરમ કારણ એવા શ્રીશિવને નમસ્કાર।
Verse 2
ऋषय ऊचुः । श्रुतोमासंहिता रम्या नानाख्यानसमन्विता । कैलाससंहिताम्ब्रूहि शिवतत्त्वविवर्द्धिनीम्
ઋષિઓએ કહ્યું—અમે અનેક આખ્યાનો વડે સમન્વિત રમણીય શ્રુતોમા-સંહિતા સાંભળી છે. હવે શિવતત્ત્વનું જ્ઞાન વધારનારી કૈલાસ-સંહિતા કહો।
Verse 3
व्यास उवाच । शृणुत प्रीतितो वत्साः कैलासाख्यां हि संहिताम् । शिवतत्त्वपरान्दिव्यां वक्ष्ये वः स्नेहतः पराम्
વ્યાસે કહ્યું—વત્સો, આનંદથી કૈલાસ નામની સંહિતા સાંભળો. શિવતત્ત્વમાં પરાયણ એવી આ દિવ્ય અને પરમ શિક્ષા હું સ્નેહપૂર્વક તમને કહું છું।
Verse 4
हिमवच्छिखरे पूर्व्वं तपस्यन्तो महौजसः । वाराणसीङ्गन्तुकामा मुनयः कृतसम्विदः
પૂર્વકালে હિમાલયના શિખરો પર મહાતેજસ્વી મુનિઓ તપશ્ચર્યા કરતા હતા. પરસ્પર દૃઢ સંકલ્પ કરીને તેઓ વારાણસી જવા ઇચ્છુક બન્યા।
Verse 5
निर्गत्य तस्मात्सम्प्राप्य गिरेः काशीं समाहिताः । स्नातव्यमेवेति तदा ददृशुर्मणिकर्णिकाम्
તે સ્થાનેથી નીકળી તેઓ સમાહિત ચિત્તે પર્વતસ્થ કાશીમાં પહોંચ્યા. ‘અવશ્ય સ્નાન કરવું જ’ એવો દૃઢ નિશ્ચય કરીને તેમણે ત્યારે પાવન મણિકર્ણિકાનું દર્શન કર્યું.
Verse 6
तत्र स्नात्वा सुसन्तप्य देवादीनथ जाह्नवीम् । दृष्ट्वा स्नात्वा मुनीशास्ते विश्वेशं त्रिदशेश्वरम्
ત્યાં સ્નાન કરીને અને કઠોર તપ કરીને, દેવોને પણ આશ્રય આપનાર જાહ્નવી (ગંગા)નું મુનિઓએ દર્શન કર્યું. તેણીને જોઈ ફરી સ્નાન કરીને તેઓ વિશ્વેશ—ત્રિદશોના અધિપતિ, જગત્પતિ શિવ પાસે ગયા.
Verse 7
नमस्कृत्याथ सम्पूज्य भक्त्या परमयान्विताः । शतरुद्रादिभिः स्तुत्वा स्तुतिभिर्व्वेदपारगाः
પછી તેમણે નમસ્કાર કરીને વિધિપૂર્વક પૂજન કર્યું અને પરમ ભક્તિથી યુક્ત થઈ, શતરુદ્રીય વગેરે વૈદિક સ્તુતિઓ દ્વારા શિવની સ્તુતિ કરી.
Verse 8
आत्मानं मेनिरे सर्वे कृतार्था वयमित्युत । शिवप्रीत्या सुपूर्णार्थाश्शिवभक्तिरतास्सदा
ત્યારે સૌએ પોતાને કૃતાર્થ માની કહ્યું—“અમારું પ્રયોજન સિદ્ધ થયું.” શિવને પ્રસન્ન કરવાથી તેમના સર્વ હેતુ પૂર્ણ થયા અને તેઓ સદા શિવભક્તિમાં રત રહ્યા.
Verse 10
तस्मिन्नवसरे सूतं पञ्चक्रोशदिदृक्षया । गत्वा समागतं वीक्ष्य मुदा ते तं ववन्दिरे । सोपि विश्वेश्वरं साक्षाद्देवदेवमुमापतिम् । नमस्कृत्याथ तैस्साकम्मुक्तिमण्डपमाविशत्
એ જ સમયે પંચક્રોશ-ક્ષેત્રના દર્શનની ઇચ્છાથી સૂત આવ્યા. તેમને આવતા જોઈ તેઓ આનંદથી તેમને વંદન કરવા લાગ્યા. સૂતે પણ પ્રત્યક્ષ વિશ્વેશ્વર—દેવદેવ, ઉમાપતિ—ને નમસ્કાર કરીને, તેમની સાથે મુક્તિમંડપમાં પ્રવેશ કર્યો.
Verse 11
तत्रासीनम्महात्मानं सूतम्पौराणिकोत्तमम् । अर्घ्यादिभिस्तदा सर्व्वे मुनयस्समुपाचरन्
ત્યાં સભામાં આસનસ્થ મહાત્મા સૂત—પૌરાણિકોમાં શ્રેષ્ઠ—ને ત્યારે સર્વ મુનિઓએ અર્ઘ્ય વગેરે અર્પણ કરીને વિધિપૂર્વક સન્માન આપ્યું.
Verse 12
ततः सूतः प्रसन्नात्मा मुनीनालोक्य सुव्रतान् । पप्रच्छ कुशलान्तेपि प्रोचुः कुशलमात्मनः
ત્યારે પ્રસન્નચિત્ત સૂતે સુવ્રતધારી મુનિઓને જોઈ તેમનું કુશલક્ષેમ પૂછ્યું; અને તેમણે પણ પોતાનું કુશલ હોવાનું કહ્યું।
Verse 13
ते तु संहृष्टहृदयं ज्ञात्वा तं वै मुनीश्वराः । प्रणवार्थावगत्यर्थमूचुः प्रास्ताविकं वचः
પરંતુ મુનીશ્વરોએ તેને અંતરમાં આનંદિત જાણીને, પ્રણવ (ઓં) ના અર્થની સમ્યક સમજ માટે પ્રસ્તાવના રૂપે વચન કહ્યું।
Verse 14
मुनय ऊचुः । व्यासशिष्य महाभाग सूत पौराणिकोत्तम । धन्यस्त्वं शिवभक्तो हि सर्वविज्ञान सागरः
મુનિઓએ કહ્યું—હે વ્યાસશિષ્ય મહાભાગ સૂત, પૌરાણિકોમાં ઉત્તમ! તું ધન્ય છે; કારણ કે તું શિવભક્ત છે અને સર્વવિદ્યાનો સાગર છે।
Verse 15
भवन्तमेव भगवान्व्यासस्सर्वजगद्गुरुः । अभिषिच्य पुराणानां गुरुत्वे समयोजयत्
સર્વજગદ્ગુરુ ભગવાન વ્યાસે માત્ર તને જ અભિષેક કરીને પુરાણોમાં ગુરુત્વના પદે નિયુક્ત કર્યો।
Verse 16
तस्मात्पौराणिकी विद्या भवतो हृदि संस्थिता । पुराणानि च सर्वाणि वेदार्थम्प्रवदन्ति हि
અતએવ પૌરાણિક વિદ્યા તારા હૃદયમાં દૃઢ રીતે સ્થિત છે; કારણ કે સર્વ પુરાણો વેદાર્થને જ પ્રગટ કરે છે અને જીવને પરમ પતિ શિવ તરફ દોરી જાય છે।
Verse 17
वेदाः प्रणवसम्भूताः प्रणवार्थो महेश्वरः । अतो महेश्वरस्थानं त्वयि धिष्ण्यम्प्रतिष्ठितम्
વેદો પ્રણવ (ૐ)માંથી ઉત્પન્ન થયા છે, અને તે પ્રણવનો પરમ અર્થ સ્વયં મહેશ્વર છે. તેથી મહેશ્વરનું પવિત્ર આસન તારા અંદર જ તેમના અભિષિક્ત ધામરૂપે પ્રતિષ્ઠિત છે.
Verse 18
त्वन्मुखाब्जपरिस्यन्दन्मकरंदे मनोहरम् । प्रणवार्थामृतं पीत्वा भविष्यामो गतज्वराः
તારા મુખકમળમાંથી વહેતા મનોહર મધ સમાન પ્રણવ (ૐ)ના અર્થનું અમૃત પીીને અમે જ્વરમુક્ત બનીશું; આંતરિક તાપ શાંત થશે.
Verse 19
विशेषतो गुरुस्त्वं हि नान्योऽस्माकं महामते । परं भावं महेशस्य परया कृपया वद
હે મહામતે, ખરેખર તું જ અમારો ગુરુ છે; અમારે માટે બીજો કોઈ નથી. પરમ કૃપાથી મહેશ (શિવ)નો પરમ ભાવ—અંતઃસત્ય—અમને કહો.
Verse 20
इति तेषां वचः श्रुत्वा सूतो व्यासप्रियस्सुधीः । गणेशं षण्मुखं साक्षान्महेशानं महेश्वरीम्
તેમના ઋષિઓના વચન સાંભળી, વ્યાસપ્રિય બુદ્ધિમાન સૂતે પ્રથમ ગણેશ અને ષણ્મુખને, પછી સాక్షાત્ મહેશાન (શિવ) અને મહેશ્વરી (પાર્વતી)ને પ્રણામ કર્યા.
Verse 21
शिलादतनयं देवं नन्दीशं सुयशापतिम् । सनत्कुमारं व्यासं च प्रणिपत्येदमब्रवीत्
શિલાદના પુત્ર દેવ નંદીશ—સુયશના અધિપતિ—અને સનત્કુમાર તથા વ્યાસને પ્રણામ કરીને તેણે આ વચન કહ્યાં.
Verse 22
सूत उवाच । साधुसाधु महाभागा मुनयः क्षीणकल्मषाः । मतिर्दृढतरा जाता दुर्लभा सापि दुष्कृताम्
સૂત બોલ્યા—સાધુ, સાધુ! હે મહાભાગ મુનિઓ, તમારા કલ્મષ ક્ષીણ થયા છે. તમામાં વધુ દૃઢ આધ્યાત્મિક નિશ્ચય ઉત્પન્ન થયો છે; દુષ્કૃતના ભારથી દબાયેલા માટે એવી સ્થિર મતિ ખરેખર દુર્લભ છે.
Verse 23
पाराशर्येण गुरुणा नैमिषारण्यवासिनाम् । मुनीनामुपदिष्टं यद्वक्ष्ये तन्मुनिपुंगवाः
હે મુનિપુંગવો! નૈમિષારણ્યમાં વસતા મુનિઓને પારાશર્ય ગુરુએ જે ઉપદેશ આપ્યો હતો, એ જ ઉપદેશ હું હવે કહું છું.
Verse 24
यस्य श्रवणमात्रेण शिवभक्तिर्भवेन्नृणाम् । सावधाना भवन्तोद्य शृण्वन्तु परया मुदा
જેનું માત્ર શ્રવણ કરવાથી જ મનુષ્યોમાં શિવભક્તિ ઉત્પન્ન થાય છે. તેથી તમે સૌ આજે સાવધાન રહી પરમ આનંદથી સાંભળો.
Verse 25
स्वारोचिषेन्तरे पूर्वं तपस्यंतो दृढव्रताः । ऋषयो नैमिषारण्ये सर्वसिद्धनिषेविते
પૂર્વકાળે સ્વારોચિષ મન્વંતરમાં દૃઢવ્રત ઋષિઓ સર્વસિદ્ધનિષેવિત પવિત્ર નૈમિષારણ્યમાં તપશ્ચર્યા કરતા હતા।
Verse 26
दीर्घसत्रं वितन्वन्तो रुद्रमध्वरनायकम् । प्रीणयन्तः परं भावमैश्वर्य्यं ज्ञातुमिच्छवः
પરમ ઐશ્વર્ય જાણવા ઇચ્છીને તેમણે દીર્ઘસત્ર વિસ્તરાવ્યું; અધ્વરના નાયક રૂપે રુદ્રને સ્થાપી પરમ ભાવથી તેમને પ્રસન્ન કર્યા।
Verse 27
निवसन्ति स्म ते सर्वे व्यासदर्शनकांक्षिणः । शिवभक्तिरता नित्यं भस्मरुद्राक्षधारिणः
તેઓ સર્વે વ્યાસદર્શનની ઇચ્છાથી ત્યાં નિવાસ કરતા; નિત્ય શિવભક્તિમાં રત રહી ભસ્મ અને રુદ્રાક્ષ ધારણ કરતા।
Verse 28
तेषां भावं समालोक्य भगवान्बादरायणः । प्रादुर्बभूव सर्वात्मा पराशरतपःफलम्
તેમના ભાવને જોઈ સર્વાત્મા ભગવાન બાદરાયણ પ્રગટ થયા—પરાશરના તપનું ફળ બની તેઓ અવતર્યા.
Verse 29
तं दृष्ट्वा मुनयस्सर्वे प्रहृष्टवदनेक्षणाः । अभ्युत्थानादिभिस्सर्वैरुपचारैरुपाचरन्
તેમને જોઈ સર્વ મુનિઓ હર્ષથી પ્રસન્ન મુખ અને નેત્રવાળા થયા. ઊભા થઈ સ્વાગત વગેરે સર્વ આદર-ઉપચારોથી તેમણે તેમનું સન્માન કર્યું।
Verse 30
सत्कृत्य प्रददुस्तस्मै सौवर्णं विष्टरं शुभम् । सुखोपविष्टः स तदा तस्मिन्सौवर्णविष्टरे । प्राह गंभीरया वाचा पाराशर्य्यो महामुनिः
યથોચિત સત્કાર કરીને તેમણે તેમને શુભ સુવર્ણ આસન અર્પણ કર્યું. તે સુવર્ણ આસન પર સુખથી બેસીને મહામુનિ પારાશર્ય (વ્યાસ) એ ગંભીર વાણીથી કહ્યું।
Verse 31
व्यास उवाच । कुशलं किं नु युष्माकम्प्रब्रूतास्मिन्महामखे । अर्चितं किं नु युष्माभिस्सम्यगध्वरनायकः
વ્યાસે કહ્યું—આ મહાયજ્ઞમાં તમે સૌ કુશળ તો છો ને? અને અધ્વરનાયક એવા પ્રભુનું તમે સમ્યક રીતે પૂજન કર્યું છે ને?
Verse 32
किमर्थमत्र युष्माभिरध्वरे परमेश्वरः । स्वर्चितो भक्तिभावेन साम्बस्संसारमोचकः
આ યજ્ઞમાં તમે ભક્તિભાવથી પરમેશ્વર—ઉમાસહિત શંભુ, સંસારમોચક સામ્બ—નું પૂજન કયા હેતુથી કર્યું છે?
Verse 33
युष्मत्प्रवृत्तिर्मे भाति शुश्रूषा पूर्वमेव हि । परभावे महेशस्य मुक्तिहेतोश्शिवस्य च
તમારું વર્તમાન વર્તન મને સેવા અને શুশ્રૂષા-યુક્ત ભક્તિરૂપે જ ભાસે છે, જે પૂર્વજન્મોથી પણ રહેલી છે. મુક્તિહેતુ મહેશ—શિવ પ્રત્યે પરાભક્તિથી જ મોક્ષ પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 34
एवमुक्ता मुनीन्द्रेण व्यासेनामिततेजसा । मुनयो नैमिषारण्यवासिनः परमौजसः
અમિત તેજવાળા મુનીન્દ્ર વ્યાસે આમ કહ્યે ત્યારે, નૈમિષારણ્યમાં વસતા પરમ ઓજસ્વી મુનિઓ શ્રદ્ધાપૂર્વક સાંભળવા લાગ્યા।
Verse 35
प्रणिपत्य महात्मानं पाराशशर्य्यं महामुनिम् । शिवानुरागसंहृष्टमानसं च तमब्रुवन्
શિવાનુરાગથી હર્ષિત મનવાળા તે મહાત્મા મહામુનિ પારાશર્યને પ્રણામ કરીને, મુનિઓએ તેમને સંબોધ્યા।
Verse 36
मुनय ऊचुः । भगवन्मुनिशार्दूल साक्षान्नारायणांशज । कृपानिधे महाप्राज्ञ सर्वविद्याधिप प्रभो
મુનિઓએ કહ્યું—હે ભગવન, મુનિશાર્દૂલ! તમે સాక్షાત્ નારાયણાંશજ છો. હે કૃપાનિધિ, હે મહાપ્રાજ્ઞ, હે પ્રભુ—સર્વ વિદ્યાના અધિપતિ!
Verse 37
त्वं हि सर्वजगद्भर्तुर्महा देवस्य वेधसः । साम्बस्य सगणस्यास्य प्रसादानां निधिस्स्वयम्
સમસ્ત જગતના ભર્તા મહાદેવ વેધસ, ગણસહિત સામ્બ શિવ—તેમના પ્રસાદરૂપ અનુગ્રહ-વરોના તમે સ્વયં નિધિ છો।
Verse 38
त्वत्पादाब्जरसास्वादमधुपायितमानसाः । कृतार्था वयमद्यैव भवत्पादाब्जदर्शनात्
તમારા પાદપદ્મના રસનો આસ્વાદ લેતાં અમારા મન મધુ સમા મીઠાં બન્યા છે. તમારા પાદપદ્મના દર્શનથી જ આજે અમે કૃતાર્થ થયા છીએ।
Verse 39
त्वदीयचरणाम्भोजदर्शनं खलु पापिनाम् । दुर्लभं लब्धमस्माभिस्त्वस्मात्सुकृतिनो वयम्
તમારા ચરણકમળનું દર્શન પાપીઓ માટે ખરેખર દુર્લભ છે. છતાં અમને તે પ્રાપ્ત થયું; તેથી તમારી કૃપાથી અમે સુકૃતિ અને ધન્ય છીએ।
Verse 40
अस्मिन्देशे महाभाग नैमिषारण्यसंज्ञके । दीर्घसत्रान्वितास्सर्वे प्रणवार्थप्रकाशकाः
હે મહાભાગ! નૈમિષારણ્ય નામના આ દેશમાં તેઓ સૌ દીર્ઘ સત્રયજ્ઞોમાં પ્રવૃત્ત છે અને પ્રણવ ‘ૐ’નો આંતરિક અર્થ પ્રકાશિત કરે છે।
Verse 41
श्रोतव्यः परमेशान इति कृत्वा विनिश्चिताः । परस्परं चिन्तयन्तः परं भावं महेशितु
“પરમેશાનનું અવશ્ય શ્રવણ કરવું જોઈએ” એમ દૃઢ નિશ્ચય કરીને તેઓ પરસ્પર વિચાર કરતાં મહેશ્વરના પરમ ભાવ અને અંતરંગ અભિપ્રાયનું ચિંતન કરવા લાગ્યા.
Verse 42
अज्ञातवन्त एवैते वयं तस्माद्भवान्प्रभो । छेत्तुमर्हति तान्सर्वान्संशयानल्पचेतसाम्
અમે ખરેખર અજ્ઞાની છીએ; તેથી, હે પ્રભુ, અલ્પચેતના મનમાં ઊઠતા અમારા સર્વ સંશયો તમે જ છેદવા યોગ્ય છો.
Verse 43
त्वदन्यः संशयस्यास्यच्छेत्ता न हि जगत्त्रये । तस्मादपारगंभीरव्यामोहाब्धौ निमज्जतः
તમારા સિવાય ત્રિલોકમાં આ સંશયને છેદનાર કોઈ નથી. તેથી હું—અપાર અને ગહન મોહ-સમુદ્રમાં ડૂબતો—તમારી શરણમાં આવું છું.
Verse 44
तारयस्व शिवज्ञानपोतेनास्मान्दयानिधे । शिवसद्भक्तितत्त्वार्थं ज्ञातुं श्रद्धालवो वयम्
હે દયાનિધિ! શિવ-જ્ઞાનની નૌકાથી અમને પાર ઉતારો. અમે શ્રદ્ધાળુ છીએ; શિવની સચ્ચી ભક્તિના તત્ત્વાર્થને જાણવા ઇચ્છીએ છીએ.
Verse 45
एवमभ्यर्थितस्त मुनिभिर्वेदपारगैः । सर्ववेदार्थविन्मुख्यः शुकतातो महामुनिः । वेदान्तसारसर्वस्वं प्रणवं परमेश्वरम्
આ રીતે વેદપારંગત મુનિઓએ પ્રાર્થના કરતાં, સર્વ વેદાર્થના જ્ઞાતાઓમાં અગ્રગણ્ય, શુકદેવના પિતા મહામુનિ (વ્યાસ) એ વેદાંતસારનું સર્વસ્વ—પરમેશ્વરસ્વરૂપ પ્રણવ—નું નિરૂપણ કર્યું.
Verse 46
ध्यात्वा हृत्कर्णिकामध्ये साम्बं संसारमोचकम् । प्रहृष्टमानसो भूत्वा व्याजहार महामुनि
હૃદયકમળના મધ્યમાં સ્થિત, સંસારબંધનમોચક શક્તિસહિત સાંબ શિવનું ધ્યાન કરીને મહામુનિ હર્ષિત થયા અને પછી બોલ્યા।
Frequently Asked Questions
Rather than a single mythic ‘leelā,’ the chapter’s primary argument is structural and theological: it authorizes the Kailāsa-saṃhitā by establishing a dialogue lineage (sages → Vyāsa → Sūta context) and by grounding Śiva’s supremacy as the causal principle of sarga-sthiti-laya, validated through Kāśī-based ritual encounter.
They encode liberation as ‘mapped’ sacred space: Maṇikarṇikā functions as a purification-and-transition node (snāna + darśana), pañcakrośa signals the bounded sacred jurisdiction of Kāśī, and the Mukti-maṇḍapa symbolizes institutionalized salvation discourse—where correct praise, worship, and teaching converge into a formal soteriological gateway.
Śiva appears as Sāmbā/Umāpati (relational completeness with Umā), Viśveśa (cosmic lordship), and Tridaśeśvara (sovereignty over the devas). Together these titles link metaphysics (supreme cause) to ritual accessibility (worship-worthy Lord encountered in Kāśī).