Rig Veda 10.73.5: Mandala 10, Sukta 73, Mantra 5

Sukta 10.73

Rishi: Likely Gaurivīti Śāktya (traditional Anukramaṇī attribution for RV 10.73; verify against specific śākhā lists)

Devata: Indra

Chandas: Trishtubh (probable; verify)

Samhita Patha (Devanagari)

मन्दमान ऋतादधि प्रजायै सखिभिरिन्द्र इषिरेभिरर्थम् । आभिर्हि माया उप दस्युमागान्मिहः प्र तम्रा अवपत्तमांसि ॥

Sanskrit recitationRig Veda 10.73.5

Transliteration

mándamāna ṛtā́d ádhi prajā́yai sákhibhir índra iṣirébhiḥ ártham | ā́bhir hí māyā́ úpa dasyúm ā́gān míhaḥ prá tamrā́ avapat tamā́ṃsi ||

Translation

ઋત (સત્ય-વ્યવસ્થા) પરથી આનંદમાં વધતો, પ્રજાના વિસ્તરણ માટે, ઇન્દ્ર ઉત્સુક સખાઓ સાથે લક્ષ્યને શોધવા નીકળ્યો. આ માયાઓ—રચનાશક્તિઓ—દ્વારા તે દસ્યુ પર આવી પડ્યો; લાલછાયા ધુમ્મસો દૂર થયા, અંધકારો પટકાઈ ગયા.

Ask anything about this verse...Ask

Word by Word

• मन्दमानः: rejoicing, being glad
• मन्दमानः: Kartā (इन्द्रस्य विशेषणम्) अथवा सहकर्तृ-विशेषणम्
• Type: Adjective/Participle
• Root: मन्द् (धातु) → मन्दमान (प्र.प.)

• ऋताद्: from ṛta (cosmic order / truth)
• ऋताद्: Apādāna (यतः/यस्मात्) अथवा स्रोतः-निर्देशः
• Type: Noun
• Root: ऋत (प्रातिपदिक)

• अधि: upon, over
• अधि: Adhikaraṇa/Upasarga (स्थान/आश्रय-भावः; ‘upon/over’)
• Type: Indeclinable (preverb/preposition)
• Root: अधि

• प्रजायै: for offspring, for progeny
• प्रजायै: Sampradāna (हितार्थे/प्रयोजनम्) अथवा उद्देश्यः
• Type: Noun
• Root: प्रजा (प्रातिपदिक)

• सखिभिः: with companions/friends
• सखिभिः: Karaṇa/सह (सहचर्ये साधन-भावः) — ‘with friends’
• Type: Noun
• Root: सखि (प्रातिपदिक)

• इन्द्रः: Indra
• इन्द्रः: Kartā
• Type: Noun (proper)
• Root: इन्द्र (प्रातिपदिक)

• इषिरेभिः: with the swift/impetuous (ones)
• इषिरेभिः: Karaṇa/सह (सहचर्ये) — ‘with the swift ones’
• Type: Adjective (used substantively)
• Root: इषिर (प्रातिपदिक; ‘swift/impetuous’)

• अर्थम्: the aim/purpose, object
• अर्थम्: Karma
• Type: Noun
• Root: अर्थ (प्रातिपदिक)

• आभिः: with these (powers/means)
• आभिः: Karaṇa
• Type: Pronoun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) → एभिः/आभिः (वेद.)

• हि: indeed, for
• हि: (निपातः) वाक्य-सम्बन्धकः
• Type: Indeclinable
• Root: हि

• मायाः: powers, arts, stratagems
• मायाः: Kartā (आगात् इत्यस्य) अथवा करण-सम्बन्धः सन्दर्भानुसारम्
• Type: Noun
• Root: माया (प्रातिपदिक)

• उप: towards, up to
• उप: Upasarga (गत्यर्थे ‘near/against’)
• Type: Indeclinable (preverb)
• Root: उप

• दस्युम्: the Dasyu (hostile foe)
• दस्युम्: Karma
• Type: Noun
• Root: दस्यु (प्रातिपदिक)

• आगात्: came, approached
• आगात्: Kriyā (मुख्यक्रिया) — ‘came/approached’
• Type: Verb
• Root: गम् (धातु) + आ-

• मिहः: of mist/obscuring cloud
• मिहः: Sambandha (षष्ठी) — ‘of …’
• Type: Noun (Vedic) / verbal noun
• Root: मिह् (धातु) → मिह (कृदन्त/नाम) अथवा मिह्-सम्बद्धः प्रातिपदिक

• प्र: forth, forward
• प्र: Upasarga (विसर्जन/प्रसारण-भावः) अथवा क्रिया-विशेषकः
• Type: Indeclinable (preverb)
• Root: प्र

• तम्राः: dark, dusky
• तम्राः: Kartā (अवपतत् इत्यस्य) अथवा विशेष्य-सम्बन्धः
• Type: Adjective
• Root: तम्र (प्रातिपदिक)

• अवपतत्: fell down, descended
• अवपतत्: Kriyā (मुख्यक्रिया) — ‘fell down/descended’
• Type: Verb
• Root: पत् (धातु) + अव-

• तमांसि: darknesses, gloom
• तमांसि: Kartā/विषयः (अवपतत् इत्यस्य) अथवा Karma (यदि क्रिया-प्रयोगः भिन्नः)
• Type: Noun
• Root: तमस् (प्रातिपदिक)