
Sukta 1.115
Kutsa Āṅgirasa (traditional attribution for RV 1.115)
Sūrya
Triṣṭubh (probable for RV 1.115.1)
આ સૂક્ત સૂર્યના દૈનિક ઉદયનું સ્તવન કરે છે—દેવતાઓના તેજસ્વી “મુખ” અને “નેત્ર” રૂપે—જે સ્વર્ગ, પૃથ્વી અને અંતરિક્ષને ઋત (સત્ય-વ્યવસ્થા) તથા દૃશ્યતા વડે પરિપૂર્ણ કરે છે. તેમાં સૂર્યના રથનું વર્ણન અને રાત્રિથી દિવસમાં થતો પરિવર્તન ધર્મબદ્ધ, બ્રહ્માંડિય ગતિરૂપે દર્શાવવામાં આવે છે; અને પછી આ મહાઘટનાને પ્રાર્થનામાં ફેરવી, દુઃખ અને દોષમાંથી મુક્તિ તથા ઋતમાં વિસ્તરણની યાચના કરવામાં આવે છે.
Mantra 1
चित्रं देवानामुदगादनीकं चक्षुर्मित्रस्य वरुणस्याग्नेः । आप्रा द्यावापृथिवी अन्तरिक्षं सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुषश्च ॥
દેવોનું ચિત્ર, તેજસ્વી મુખ ઊગી આવ્યું છે—સૂર્ય, મિત્ર-વરુણ અને અગ્નિનું ચક્ષુ. તેણે દ્યાવા-પૃથ્વી અને અંતરિક્ષને પરિપૂર્ણ કર્યું છે; સૂર્ય જ ગતિમાન અને સ્થિર—બધા જગતનો આત્મા છે.
Mantra 2
सूर्यो देवीमुषसं रोचमानां मर्यो न योषामभ्येति पश्चात् । यत्रा नरो देवयन्तो युगानि वितन्वते प्रति भद्राय भद्रम् ॥
સૂર્ય, તેજસ્વી દેવી ઉષા પાછળ, યુવાન પુરુષ જેમ કન્યા પાછળ જાય તેમ, અનુસરે છે. જ્યાં દેવયંત નરો યુગોને વિસ્તારે છે, ત્યાં તેઓ શુભ સામે શુભ સ્થાપે છે—એક શુભ પગલું વધુ મહાશુભતાને પ્રતિઉત્તર આપે છે.
Mantra 3
भद्रा अश्वा हरितः सूर्यस्य चित्रा एतग्वा अनुमाद्यासः । नमस्यन्तो दिव आ पृष्ठमस्थुः परि द्यावापृथिवी यन्ति सद्यः ॥
સૂર્યના ભદ્ર અશ્વો—હરિત (હરિતાશ્વ) તેજસ્વી, ચિત્રવર્ણ, એતગ્વા (ઝડપિયા) અને અનુમાદ્ય (ઉલ્લાસિત) છે. નમસ્કાર કરતાં તેઓ દ્યૌના પૃષ્ઠ પર સ્થિત થાય છે; અને તરત જ દ્યાવા-પૃથિવીને પરિભ્રમણ કરતાં વ્યાપે છે.
Mantra 4
तत्सूर्यस्य देवत्वं तन्महित्वं मध्या कर्तोर्विततं सं जभार । यदेदयुक्त हरितः सधस्थादाद्रात्री वासस्तनुते सिमस्मै ॥
આ સૂર્યનું દેવત્વ છે, આ તેની મહિમા: મધ્યે કર્તૃઓ (રાત્રી અને ઉષા/બે ક્ષિતિજો) વચ્ચે વિસ્તરાયેલું તંતુ-જાળ તેણે એકત્ર કર્યું છે. જ્યારે તે સધસ્થાનમાંથી હરિતોને જોડે છે, ત્યારે રાત્રી તેના માટે પોતાનું વસ્ત્ર પાથરે છે—જેથી પ્રકાશક નિયમિત માર્ગે પ્રગટ થાય.
Mantra 5
तन्मित्रस्य वरुणस्याभिचक्षे सूर्यो रूपं कृणुते द्योरुपस्थे । अनन्तमन्यद्रुशदस्य पाजः कृष्णमन्यद्धरितः सं भरन्ति ॥
મિત્ર અને વરુણના અભિચક્ષે (નિરીક્ષણકારી દૃષ્ટિ) હેઠળ સૂર્ય દ્યૌના ઉપસ્થમાં પોતાનું રૂપ રચે છે. તેની એક શક્તિ અનંત અને દીપ્ત છે; બીજી કૃષ્ણ (અંધારી) છે—આ બંનેને હરિતો એકત્ર કરે છે.
Mantra 6
अद्या देवा उदिता सूर्यस्य निरंहसः पिपृता निरवद्यात् । तन्नो मित्रो वरुणो मामहन्तामदितिः सिन्धुः पृथिवी उत द्यौः ॥
આજે, હે દેવો, સૂર્યના ઉદય સાથે અમને નિરંહસ—કષ્ટથી—ઉગારશો; અમને નિરવદ્ય—દોષથી—ઉગારશો. મિત્રણ અને વરુણ અમને વિસ્તારે; અદિતિ, સિંધુ (નદી), પૃથ્વી તથા દ્યૌ (આકાશ) અમને પોષે—જેથી ઋતનો સર્વ વ્યવસ્થિત ક્રમ અમને સત્ય અને વિશાળતામાં પ્રવેશ માટે આધાર આપે.
It praises the rising Sun (Sūrya) as the all-seeing power that fills the worlds with light and order, and it asks the gods to free the worshipper from distress and moral fault.
Because Sūrya makes everything visible and thus supports truth, law, and right conduct—qualities especially associated with Mitra and Varuṇa; his light is their ‘seeing’ in the world.
It is well suited for dawn recitation facing east: contemplate the Sun as inner clarity, then pray for removal of negativity (aṃhas) and for a truthful, expansive day aligned with ṛta.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.