Shloka 44

शरत्प्रवेशे रामविलापः तथा सुग्रीवप्रमादे लक्ष्मणप्रेषणम्

Autumn’s Onset: Rama’s Lament and Lakshmana Sent to Sugriva

Devanagari script

अनेकवर्णास्सुविनष्टकायानवोदितेष्वम्बुधरेषु नष्टाः।क्षुधार्दिता घोरविषा बिलेभ्यश्चिरोषिता विप्रसरन्ति सर्पाः।।

Transliteration

anekavarṇāḥ suvinaṣṭakāyā navoditeṣv ambudhareṣu naṣṭāḥ |

kṣudhārditā ghoraviṣā bilebhyaś ciroṣitā viprasaranti sarpāḥ ||

Translation

નવા ઉદિત વાદળો ન દેખાતાં, અનેક વર્ણના સર્પો—દીર્ઘકાલ બિલ્લોમાં વસેલા, શરીર ક્ષીણ થઈ ગયેલા—ભૂખથી વ્યાકુળ અને ઘોર વિષવાળા બની, બિલ્લોમાંથી બહાર પ્રસરી આવે છે.

Word by Word

• aneka-varṇāḥ: many-coloured
• aneka-varṇāḥ: Karta-anvaya
• Type: Adjective
• Root: aneka (प्रातिपदिक) + varṇa (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारयसमासः; पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचनम्; सर्पाः विशेषयति

• su-vinaṣṭa-kāyāḥ: with greatly wasted bodies
• su-vinaṣṭa-kāyāḥ: Karta-anvaya
• Type: Adjective
• Root: su (उपसर्ग) + vinaṣṭa (कृदन्त; vi-√naś 'नश्' क्त) + kāya (प्रातिपदिक)
• Form: बहुव्रीहिसमासः; पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचनम्; 'येषां कायः सुविनष्टः' (whose bodies are much emaciated)

• navoditeṣu: when newly appeared
• navoditeṣu: Adhikaraṇa-viśeṣaṇa
• Type: Adjective
• Root: nava (प्रातिपदिक) + udita (कृदन्त; √ud 'उद्' क्त)
• Form: कर्मधारयसमासः; पुंलिङ्ग, सप्तमी, बहुवचनम्; अम्बुधरेषु विशेषणम् (newly arisen/appeared)

• ambudhareṣu: in rainclouds
• ambudhareṣu: Adhikaraṇa (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: ambudhara (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी, बहुवचनम्

• naṣṭāḥ: vanished
• naṣṭāḥ: Karta-anvaya
• Type: Adjective
• Root: naṣṭa (कृदन्त; √naś 'नश्' क्त)
• Form: क्तान्त विशेषणम्; पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचनम्; सर्पाः विशेषयति (disappeared)

• kṣudhā-arditāḥ: tormented by hunger
• kṣudhā-arditāḥ: Karta-anvaya
• Type: Adjective
• Root: kṣudhā (प्रातिपदिक) + ardita (कृदन्त; √ard 'अर्द्' to afflict, क्त)
• Form: तत्पुरुषसमासः; पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचनम्; 'क्षुधया अर्दिताः' (afflicted by hunger)

• ghora-viṣāḥ: highly poisonous
• ghora-viṣāḥ: Karta-anvaya
• Type: Adjective
• Root: ghora (प्रातिपदिक) + viṣa (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारयसमासः; पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचनम्; सर्पाः विशेषयति

• bilebhyaḥ: from holes/burrows
• bilebhyaḥ: Apādāna (अपादान/Source)
• Type: Noun
• Root: bila (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी (5th/Ablative), बहुवचनम्

• ciroṣitāḥ: having stayed long (inside)
• ciroṣitāḥ: Karta-anvaya
• Type: Adjective
• Root: cira (प्रातिपदिक) + uṣita (कृदन्त; √vas 'वस्' to dwell, with uṣita as ppp 'dwelt')
• Form: तत्पुरुषसमासः; पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचनम्; 'चिरम् उषिताः' (having stayed long)

• viprasaranti: come out/spread forth
• viprasaranti: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: vi-pra-√sṛ (धातु; 'सृ' to move)
• Form: लट्-लकारः, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्; परस्मैपदम्

• sarpāḥ: serpents
• sarpāḥ: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: sarpa (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचनम्

Context

'With no new rain-clouds (in the sky), venomous, multicoloured serpents crawl out of the anthills with emacited (hybernated) bodies, troubled by hunger due to long confinement.

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

It indirectly teaches vigilance and self-restraint: when conditions change, latent dangers can surface. Dharma requires awareness, prudence, and not being careless in seemingly calm times.

What is the narrative situation?

Autumn is being described after the rains; the absence of new clouds signals seasonal change, and the natural world responds (serpents emerge from long confinement).

Which character virtue is emphasized?

Prudence (apramāda): the cultivated habit of alertness and careful judgment amid changing circumstances.