Adhyaya 62
The Greatness of the Gaṅgā: Purification, Ancestor Rites, and Liberation
આ અધ્યાયમાં દ્વિજોના પ્રશ્નના ઉત્તરરૂપે વ્યાસજી ગંગા-માહાત્મ્ય ઉપદેશે છે. ગંગાનું નામસ્મરણ, દર્શન, સ્પર્શ, સ્નાન, જલપાન તથા પિંડ-તિલોદક વગેરે પિતૃકર્મ કરવાથી મહાપાતક સહિત પાપોનો નાશ થાય છે—આ મુખ્ય ભાવ છે. કલિયુગમાં ગંગાભક્તિનું વિશેષ પ્રભાવ દર્શાવવામાં આવ્યું છે અને સંક્રાંતિ, વ્યતીપાત, ગ્રહણ વગેરે પુણ્યકાળે ગંગાસેવા કરવાથી સ્વર્ગપ્રાપ્તિ, પુનર્જન્મનિવૃત્તિ અને મોક્ષ સુધીનું ફળ મળે છે એમ વારંવાર કહેવામાં આવ્યું છે. મધ્યમાં વાયુ વગેરે દ્વારા તીર્થોની ગણના કરીને ગંગાની સર્વતીર્થોમાં શ્રેષ્ઠતા સ્થાપિત થાય છે. એક સ્તુતિ અને “મૂલમંત્ર” આપવામાં આવી ગંગાને વિષ્ણુપાદોદકી તથા નારાયણી તરીકે સ્તવવામાં આવી છે. નારદ-બ્રહ્મા સંવાદમાં તેની ઉત્પત્તિ અને અવતરણકથા આવે છે—વિષ્ણુના ચરણજલરૂપે પ્રાદુર્ભાવ, શિવની જટામાં ધારણ અને ભગીરથ દ્વારા પૃથ્વી પર અવતરણ. અંતે ફલશ્રુતિ: આ અધ્યાયનું શ્રવણ-પઠન-પાઠન ગંગાસ્નાન સમાન પુણ્ય આપે છે અને પિતૃઓનો પણ ઉદ્ધાર કરે છે.
Shlokas
Verse 1
। द्विजाऊचुः । मज्जनादखिलं पापं क्षयं यांति सुनिश्चितम् । महापातकमन्यच्च तदादेशं वदस्व नः
દ્વિજોએ કહ્યું—સ્નાનથી સર્વ પાપો નિશ્ચિતપણે ક્ષય પામે છે. મહાપાતક તથા અન્ય ગંભીર દોષો અંગેનું વિધાન અમને કહો।
Verse 2
पापात्पूतोऽक्षयं नाकमश्नुते दिवि शक्रवत् । सुरयोनेर्न हानिः स्यादुपदेशं वदस्व नः
પાપથી શુદ્ધ થયેલો મનુષ્ય અક્ષય સ્વર્ગને પામે છે—દેવલોકમાં શક્ર (ઇન્દ્ર) સમાન. દેવયોનિમાંથી પતન ન થાય, તે ઉપદેશ અમને કહો।
Verse 3
अत्र भोग्यं परं सर्वं मृते स्वर्गे सुरोत्तमः । कलिपापहतानां च स्वर्गसोपानमुच्यते
અહીં સર્વ પરમ ભોગ્ય વસ્તુઓ પ્રાપ્ત થાય છે અને મૃત્યુ પછી ઉત્તમ સ્વર્ગ મળે છે. કલિયુગના પાપોથી પીડિતો માટે આ સ્વર્ગારોહણનું સોપાન કહેવાય છે।
Verse 4
व्यास उवाच । गतिं चिंतयतां विप्रास्तूर्णं सामान्यजन्मनाम् । स्त्रीपुंसामीक्षणाद्यस्माद्गंगा पापं व्यपोहति
વ્યાસે કહ્યું—હે વિપ્રો, સામાન્ય જન્મવાળા જે પોતાની ગતિનું ચિંતન કરે છે, તેમના પાપોને ગંગા ત્વરિત દૂર કરે છે; કારણ કે તેના દર્શનમાત્રથી જ સ્ત્રી-પુરુષ બંનેના પાપ ધોવાઈ જાય છે।
Verse 5
गंगेति स्मरणादेव क्षयं याति च पातकम् । कीर्तनादतिपापानि दर्शनाद्गुरुकल्मषम्
માત્ર “ગંગા” નામનું સ્મરણ કરતાં જ પાપ ક્ષય પામે છે. તેના કીર્તનથી મહાપાપો પણ નાશ પામે છે, અને તેના દર્શનમાત્રથી ભારે કલ્મષ પણ શુદ્ધ થાય છે.
Verse 6
स्नानात्पानाच्च जाह्नव्यां पितॄणां तर्पणात्तथा । महापातकवृंदानि क्षयं यांति दिनेदिने
જાહ્નવી (ગંગા)માં સ્નાન કરવાથી, તેનું જળ પાન કરવાથી, તેમજ પિતૃઓનું તર્પણ કરવાથી—મહાપાતકોના સમૂહો દિવસે દિવસે ક્ષય પામે છે.
Verse 7
अग्निना दह्यते तूलं तृणं शुष्कं क्षणाद्यथा । तथा गंगाजलस्पर्शात्पुंसां पापं दहेत्क्षणात्
જેમ સૂકો કપાસ અને સૂકી ઘાસ અગ્નિથી ક્ષણમાં બળી જાય છે, તેમ ગંગાજળના સ્પર્શથી મનુષ્યનું પાપ પણ ક્ષણમાં દગ્ધ થઈ જાય છે.
Verse 8
संप्राप्नोत्यक्षयं स्वर्गं गंगास्नानेन केशवम् । यशो राज्यं लभेत्पुण्यें स्वर्गमंते परां गतिम्
ગંગામાં સ્નાન કરીને અને કેશવનું પૂજન કરીને મનુષ્ય અક્ષય સ્વર્ગને પામે છે. તે પુણ્યથી યશ અને રાજ્યસંપત્તિ મળે છે, અને અંતે સ્વર્ગ તથા પરમ ગતિ પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 9
पितॄनुद्दिश्य गंगायां यस्तु पिंडं प्रयच्छति । विधिना वाक्यपूर्वेण तस्य पुण्यफलं शृणु
જે મનુષ્ય પિતૃઓને ઉદ્દેશીને ગંગામાં વિધિપૂર્વક અને મંત્રોચ્ચારসহ પિંડ અર્પણ કરે છે, તેના પુણ્યફળને સાંભળો.
Verse 10
अन्नैकेन तु साहस्रं वर्षं पूज्यः सुरालये । तिलेन द्विगुणं विद्धि तथा मेध्यफलेन च
એકવાર અન્નદાન કરવાથી મનુષ્ય દેવલોકમાં હજાર વર્ષ સુધી પૂજ્ય બને છે. તિલદાનથી ફળ દ્વિગુણ થાય છે; તેમજ શુદ્ધ (મંગલ) ફળદાનથી પણ તદ્રુપ ફળ મળે છે.
Verse 11
गव्येन विधिना विप्राः स्वर्गस्यांतो न विद्यते । एवं पिंडप्रदानेन नित्यं क्रतुशतं भवेत्
હે વિપ્રો! ગો-વિધિ મુજબ કરેલા કર્મથી સ્વર્ગફળનો અંત નથી. એ જ રીતે પિંડદાન કરવાથી નિત્યે શત ક્રતુ (સો યજ્ઞ) સમાન પુણ્ય પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 12
पितरो निरयस्था ये धन्यास्ते मर्त्यवासिनः । धनपुत्रयुतारोग्यं सुखसंमानपूजिताः
ધન્ય છે તે મર્ત્ય, જેમના પિતૃઓ નરકસ્થ હોવા છતાં સ્મરણ અને સહાય પામે છે. એવા લોકો ધન-પુત્રસમૃદ્ધ, નિરોગી, સુખી અને સન્માનિત-પૂજિત બને છે.
Verse 13
रसातलगता ये च ये च कीटा महीतले । स्थावरे पक्षिसंघादौ ते मर्त्या धनिनो नृपाः
રસાતલમાં રહેનારા, અને પૃથ્વી પર કીટરૂપે રહેનારા; સ્થાવર યોનિમાં તથા પક્ષિસમૂહોમાં રહેનારા—એ જ જીવો પછી મનુષ્ય બની ધનવાન રાજા થાય છે.
Verse 14
तत्तत्पुत्रैश्च पौत्रैश्च गोत्रैर्दौहित्रकैस्तथा । जामातृभागिनेयैश्च सुहृन्मित्रैः प्रियाप्रियैः
તેમના પુત્રો અને પૌત્રો સાથે, ગોત્રજનો અને દૌહિત્રો (પુત્રીપુત્ર) સાથે; જમાઈઓ અને ભાગિનેયો (બહેનના પુત્રો) સાથે; સુહૃદો અને મિત્રો સાથે—પ્રિય હોય કે અપ્રિય.
Verse 15
प्रदीयते जलं पिंडं यथोपकरणान्वितम् । गंगातोयेषु तीरेषु तेषां स्वर्गोऽक्षयो भवेत्
ગંગાજળના તટે વિધિપૂર્વક યોગ્ય ઉપકરણો સાથે જળ અને પિંડદાન કરવામાં આવે તો તેમને અક્ષય સ્વર્ગ પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 16
पिंडादूर्ध्वं स्थिता ये च पितरो मातृगोत्रजाः । भवंति सुखिनः सर्वे मर्त्याश्शतसहस्रशः
પિંડદાનથી જે પિતૃઓ ઉન્નત થાય છે—વિશેષે કરીને માતૃગોત્ર સંબંધિત પૂર્વજો—તે બધા લાખોની સંખ્યામાં સુખી બને છે.
Verse 17
स्वर्गे तस्य स्थिताः सत्वा अधःस्था मध्यवासिनः । नित्यं वांञ्छंति सद्गंगां गच्छंतु सुरनिम्नगाम्
તેના સ્વર્ગમાં રહેનારા સત્ત્વો, તેમજ અધઃસ્થ અને મધ્યલોકવાસીઓ, નિત્ય સદ્ગંગાની ઇચ્છા કરે છે; તેઓ દેવનદી સૂરનિમ્નગાને પ્રાપ્ત કરે.
Verse 18
एको गच्छति गंगां यः पूयंते तस्य पूरुषाः । एतदेव महापुण्यं तरते तारयत्यपि
જો એક વ્યક્તિ પણ ગંગા પાસે જાય, તો તેના પિતૃપુરુષો શુદ્ધ થાય છે. આ જ મહાપુણ્ય છે—તે પોતે તરાવે છે અને બીજાને પણ તારાવે છે.
Verse 19
गंगा कृत्स्नगुणं वक्तुं न शक्तश्चतुराननः । अतः किंचिद्वदाम्यत्र भागीरथ्या द्विजा गुणम्
ગંગાના સર્વ ગુણોનું વર્ણન કરવા ચતુરાનન બ્રહ્મા પણ સમર્થ નથી. તેથી, હે દ્વિજજનોએ, અહીં હું ભાગીરથીની મહિમા થોડુંક કહું છું.
Verse 20
मुनयः सिद्धगंधर्वा ये चान्ये सुरसत्तमाः । गंगातीरे तपस्तप्त्वा स्वर्गलोकेऽच्युताभवन्
મુનિઓ, સિદ્ધો, ગંધર્વો તથા અન્ય શ્રેષ્ઠ દેવગણ—ગંગાતીરે તપ કરીને—સ્વર્ગલોકમાં અવિનાશી થયા.
Verse 21
दिव्येन वपुषा सर्वे कामगेन रथेन च । अद्यापि न निवर्तंते रत्नपूर्णक्षयेषु वै
તેઓ સર્વે દિવ્ય દેહ અને ઇચ્છાનુસાર ગતિ કરનાર રથ સાથે, આજેય પાછા ફરતા નથી; રત્નોથી પરિપૂર્ણ એવા અક્ષય લોકોમાં જ નિવાસ કરે છે.
Verse 22
प्रासादा यत्र सौवर्णास्सर्वलोकोर्ध्वगाश्शिवाः । इष्टद्रव्यैः सुसंपूर्णाः स्त्रियो यत्र मनोरमाः
જ્યાં સુવર્ણ પ્રાસાદો છે—શુભ અને સર્વ લોકોથી ઊંચે ઉન્નત; જ્યાં મનોહર સ્ત્રીઓ છે, ઇષ્ટ દ્રવ્યોથી સુસંપન્ન.
Verse 23
पारिजातः समाः पुष्पवृक्षाः कल्पद्रुमोपमाः । गंगातीरे तपस्तप्त्वा तत्रैश्वर्यं लभंति हि
ત્યાં પારિજાત સમાન પુષ્પવૃક્ષો છે, કલ્પદ્રુમ સમાન. ગંગાતીરે તપ કરીને લોકો ત્યાં જ ઐશ્વર્ય અને સમૃદ્ધિ મેળવે છે.
Verse 24
तपोभिर्बहुभिर्यज्ञैर्व्रतैर्नानाविधैस्तथा । पुरुदानैर्गतिर्या च गंगां संसेवतां च सा
ઘણા તપ, ઘણા યજ્ઞ, નાનાવિધ વ્રત અને બહુ દાનથી જે ગતિ મળે છે—એ જ ગતિ ગંગાની ભક્તિપૂર્વક સેવા કરનારને પણ પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 25
जारजं पतितं दुष्टमंत्यजं गुरुघातिनम् । सर्वद्रोहेण संयुक्तं सर्वपातकसंयुतम्
વ્યભિચારથી જન્મેલો, પતિત દુષ્ટ, અંત્યજ અને ગુરુઘાતક—જે સર્વ પ્રકારના દ્રોહથી યુક્ત અને સર્વ પાતકોથી કલુષિત હોય।
Verse 26
त्यजंति पितरं पुत्राः प्रियं पत्न्यः सुहृद्गणाः । अन्ये च बांधवाः सर्वे गंगा तु न परित्यजेत्
પુત્રો પિતાને ત્યજી શકે; પ્રિય પત્નીઓ અને મિત્રવર્ગ પણ છોડીને જઈ શકે; અન્ય બધા બંધુઓ પણ વિમુખ થઈ શકે—પરંતુ ગંગાને કદી પરિત્યજવી નહીં।
Verse 27
यथा माता स्वयं जन्ममलशौचं च कारयेत् । क्रोडीकृत्य तथा तेषां गंगा प्रक्षालयेन्मलम्
જેમ માતા પોતે નવજાતના જન્મમલ અને અશૌચનું શोधन કરે છે, તેમ ગંગા તેમને કોડમાં લઈને તેમનો કલુષ ધોઈ નાખે છે।
Verse 28
भवंति ते सुविख्याता भोग्यालंकारपूजिताः । दर्शने क्रियते गंगा सकृद्भक्त्या नरैस्तु यैः
જે મનુષ્યો એક વાર પણ ભક્તિપૂર્વક ગંગાનું દર્શન કરે છે, તેઓ સુવિખ્યાત બને છે અને ભોગ, અલંકાર તથા સન્માનથી પૂજિત થાય છે।
Verse 29
तेषां कुलानां लक्षं तु भवात्तारयते शिवा । स्मृतार्ति हर्त्री यैर्ध्याता संस्तुता साधुमोदिता
તેમના કુલોના લક્ષ (એક લાખ)ને શિવા ભવસાગરથી તારાવે છે; જે તેને સ્મરે તેમની આર્તિ હરેછે—જેનાથી તે ધ્યેય, સ્તુત અને સાધુજનથી આનંદિત થાય છે।
Verse 30
गंगा तारयते नॄणामुभौ वंशौ भवार्णवात् । संक्रांतिषु व्यतीपाते ग्रहणे चंद्रसूर्ययोः
ગંગા મનુષ્યોને અને તેમના બંને વંશોને ભવસાગરથી તારવે છે—વિશેષ કરીને સંક્રાંતિ, વ્યતીપાત તથા ચંદ્ર-સૂર્ય ગ્રહણ સમયે।
Verse 31
पुण्ये स्नात्वा तु गंगायां कुलकोटिं समुद्धरेत् । शुक्लपक्षे दिवामर्त्या गंगायामुत्तरायणे
પવિત્ર ગંગામાં સ્નાન કરવાથી કૂલની એક કોટિ સુધીનો ઉદ્ધાર થાય—વિશેષ કરીને શુક્લપક્ષમાં, દિવસે, ઉત્તરાયણકાળે ગંગાસ્નાનથી।
Verse 32
धन्या देहं विमुंचंति हृदिस्थे च जनार्दने । अनेन विधिना यस्तु भागीरथ्या जले शुभे
હૃદયસ્થ જનાર્દનને ધારણ કરીને દેહ ત્યજનારા ધન્ય છે; અને આ વિધાન મુજબ ભાગીરથીના શુભ જળમાં (દેહ ત્યજનારો) પણ ધન્ય છે।
Verse 33
प्राणांस्त्यक्त्वा व्रजेत्स्वर्गं पुनरावृत्तिवर्जितम् । यो गंगानुगतो नित्यं सर्वदेवानुगो हि सः
પ્રાણ ત્યજીને તે પુનરાવર્તન (પુનર્જન્મ) રહિત સ્વર્ગને પામે છે; જે નિત્ય ગંગાનું અનુગમન કરે છે, તે ખરેખર સર્વ દેવોનો અનુગામી છે।
Verse 34
सर्वदेवमयो विष्णुर्गंगा विष्णुमयी यतः । गंगायां पिंडदानेन पितॄणां वै तिलोदकैः
વિષ્ણુ સર્વદેવમય છે અને ગંગા વિષ્ણુમયી છે; તેથી ગંગામાં તિલોદક સાથે પિંડદાન કરવાથી પિતૃઓનું નિશ્ચયે કલ્યાણ થાય છે।
Verse 35
नरकस्था दिवं यांति स्वर्गस्था मोक्षमाप्नुयुः । परदारपरद्रव्य बाधा द्रोहपरस्य च
નરકસ્થ પણ સ્વર્ગે જાય છે અને સ્વર્ગસ્થ પણ મોક્ષ પામે છે—જો પરસ્ત્રીગમન, પરદ્રવ્યહરણ, પરને પીડા આપવી અને પરદ્રોહનો ત્યાગ કરે।
Verse 36
गतिर्मनुष्यमात्रस्य गंगैव परमा गतिः । वेदशास्त्रविहीनस्य गुरुनिंदापरस्य च
માનવમાત્ર માટે ગંગા જ પરમ ગતિ અને પરમ આશ્રય છે—વિશેષ કરીને વેદ-શાસ્ત્રવિહિન અને ગુરુનિંદામાં રત જન માટે।
Verse 37
समयाचारहीनस्य नास्ति गंगासमा गतिः । किं यज्ञैर्बहुवित्ताढ्यैः किं तपोभिः सुदुष्करैः
યોગ્ય આચાર-નિયમ વિનાના માટે ગંગાસમાન ગતિ નથી. બહુ ધનથી સમૃદ્ધ યજ્ઞોનો શું લાભ? અને અતિદુષ્કર તપસ્યાઓનો શું અર્થ?
Verse 38
स्वर्गमोक्षप्रदा गंगा सुखसौभाग्यपूजिता । नियमैः परमैर्नित्यं किं योगैश्चित्तरोधकैः
ગંગા સ્વર્ગ-મોક્ષ આપનારી અને સુખ-સૌભાગ્યદાયિની તરીકે પૂજાય છે. જે નિત્ય પરમ નિયમોનું પાલન કરે, તેને ચિત્તનિરોધક યોગસાધનાઓની શું જરૂર?
Verse 39
भुक्तिमुक्तिप्रदा गंगा सुखमोक्षाग्रतः स्थिता । अनेकजन्मसंघात पापं पुंसां विनश्यति
ગંગા ભુક્તિ અને મુક્તિ બન્ને આપનારી છે; તે સુખ અને મોક્ષરૂપે સાધકના અગ્રે સ્થિત રહે છે. અનેક જન્મોમાં સંચિત મનુષ્યોના પાપસમૂહનો નાશ થાય છે.
Verse 40
स्नानमात्रेण गंगायां सद्यः स्यात्पुण्यभाङ्नरः । प्रभासे गोसहस्रस्य राहुग्रस्ते दिवाकरे
ગંગામાં માત્ર સ્નાન કરવાથી મનુષ્ય તરત જ પુણ્યનો ભાગી બને છે. પ્રભાસે પણ—રાહુગ્રસ્ત સૂર્ય (ગ્રહણ) સમયે—હજાર ગાયોના દાન જેટલું પુણ્ય કહેવાય છે.
Verse 41
लभते यत्फलं दाने गंगास्नानाद्दिनेदिने । दृष्ट्वा तु हरते पापं स्पृष्ट्वा तु लभते दिवम्
ગંગાસ્નાનથી મનુષ્ય રોજેરોજ દાનના ફળ સમાન ફળ પામે છે. તેણીને માત્ર દર્શન કરવાથી પાપ હરે છે, અને સ્પર્શ કરવાથી સ્વર્ગલાભ થાય છે.
Verse 42
प्रसंगादपि सा गंगा मोक्षदा त्ववगाहिता । सर्वेन्द्रियाणां चापल्यं वासनाशक्तिसंभवम्
યોગાયોગે પણ જો ગંગામાં અવગાહન (સ્નાન) થાય, તો તે ગંગા મોક્ષદાયિની બને છે. સર્વ ઇન્દ્રિયોની ચંચળતા વાસનાઓની શક્તિથી જ ઉત્પન્ન થાય છે.
Verse 43
निर्घृणत्वं ततो गंगा दर्शनात्प्रविनश्यति । परद्रव्याभिकांक्षित्वं परदाराभिलाषिता
પછી ગંગાના દર્શનથી નિર્દયતા નાશ પામે છે; પરધનની લાલસા અને પરસ્ત્રીની અભિલાષા પણ દૂર થાય છે.
Verse 44
परधर्मे रुचिश्चैव दर्शनादेव नश्यति । यदृच्छालाभ संतोषस्स्वधर्मेषु प्रवर्तते
પરધર્મમાં રુચિ પણ માત્ર (યથાર્થ) દર્શનથી નાશ પામે છે. અયાચિત જે મળે તેમાં સંતોષ રાખીને મનુષ્ય પોતાના સ્વધર્મમાં પ્રવર્તે છે.
Verse 45
सर्वभूतसमत्वं च गङ्गायां मज्जनाद्भवेत् । यस्तु गंगां समाश्रित्य सुखं तिष्ठति मानवः
ગંગામાં સ્નાન કરવાથી સર્વ પ્રાણીઓ પ્રત્યે સમભાવ પ્રાપ્ત થાય છે. અને જે મનુષ્ય ગંગાનું આશ્રય લઈને સુખથી રહે છે, તે વિશેષ ધન્ય છે.
Verse 46
जीवन्मुक्तस्स एवेह सर्वेषामुत्तमोत्तमः । गंगां संश्रित्य यस्तिष्ठेत्तस्य कार्यं न विद्यते
જે અહીં ગંગાનું આશ્રય લઈને રહે છે, તે જ જીવન્મુક્ત અને સર્વમાં શ્રેષ્ઠ છે. તેના માટે આગળ કોઈ કર્તવ્ય બાકી રહેતું નથી.
Verse 47
कृतकृत्यस्स वै मुक्तो जीवन्मुक्तश्च मानवः । यज्ञो दानं तपो जप्यं श्राद्धं च सुरपूजनम्
એ મનુષ્ય કૃતકૃત્ય છે, તે જ મુક્ત અને જીવન્મુક્ત છે—જેનાં માટે યજ્ઞ, દાન, તપ, જપ, શ્રાદ્ધ અને દેવપૂજન બધું પૂર્ણ થયેલું છે.
Verse 48
गंगायां तु कृतं नित्यं कोटिकोटि गुणं भवेत् । अन्यस्थाने कृतं पापं गंगातीरे विनश्यति
ગંગામાં કરેલું કર્મ સદાય કરોડો-કરોડ ગણું ફળ આપે છે. અને અન્ય સ્થળે કરેલું પાપ ગંગાતીરે નાશ પામે છે.
Verse 49
गंगातीरे कृतं पापं गंगास्नानेन नश्यति । आत्मनो जन्मनक्षत्रे जाह्नवीसंगते दिने
ગંગાતીરે કરેલું પાપ ગંગાસ્નાનથી નાશ પામે છે—વિશેષ કરીને જે દિવસે પોતાનું જન્મનક્ષત્ર જાહ્નવી-સંબંધિત પુણ્યદિન સાથે મળે.
Verse 50
नरः स्नात्वा तु गंगायां स्वकुलं च समुद्धरेत् । आदरेण यथा स्तौति धनवंतं सदा नरः
ગંગામાં સ્નાન કરીને મનુષ્ય પોતાનાં કુળનો ઉદ્ધાર કરે છે; જેમ કોઈ ધનવાનની સદા આદરપૂર્વક સ્તુતિ કરે છે, તેમ અહીં પણ શ્રદ્ધાથી વર્તવું જોઈએ।
Verse 51
सकृद्गंगां तथा स्तुत्वा भवेत्स्वर्गस्य भाजनम् । अश्रद्धयापि गंगायां योसौ नामानुकीर्तनं
ગંગાની એક વાર પણ સ્તુતિ કરવાથી મનુષ્ય સ્વર્ગનો પાત્ર બને છે; અને શ્રદ્ધા ન હોવા છતાં જે ગંગાનું નામકીર્તન કરે છે, તેને પણ પુણ્ય મળે છે।
Verse 52
करोति पुण्यवाहिन्यास्स वै स्वर्गस्य भाजनम् । क्षितौ भावयतो मर्त्यान्नागांस्तारयतेप्यधः
જે પુણ્યવાહિની (ગંગા)નો પ્રવાહ કરાવે છે, તે નિશ્ચયે સ્વર્ગનો પાત્ર બને છે; અને પૃથ્વી પર મર્ત્યોને ધારણ-પોષણ કરતાં તે અધઃસ્થિત નાગોનું પણ તારણ કરે છે।
Verse 53
दिवि तारयते देवान्गंगा त्रिपथगा स्मृता । ज्ञानतोज्ञानतो वापि कामतोऽकामतोपि वा
સ્વર્ગમાં ગંગા દેવોને પણ તારણ કરે છે અને ‘ત્રિપથગા’ તરીકે સ્મરાય છે; જાણીને કે અજાણતાં, ઇચ્છાથી કે નિષ્કામ ભાવથી—તે ઉદ્ધાર કરે છે।
Verse 54
गंगायां च मृतो मर्त्यः स्वर्गं मोक्षं च विंदति । या गतिर्योगयुक्तस्य सत्वस्थस्य मनीषिणः
ગંગામાં દેહત્યાગ કરનાર મર્ત્ય સ્વર્ગ અને મોક્ષ—બન્ને પ્રાપ્ત કરે છે; યોગયુક્ત, સત્ત્વસ્થ મનીષીને જે ગતિ મળે છે, એ જ.
Verse 55
सा गतिस्त्यजतः प्राणान्गंगायां तु शरीरिणः । चांद्रायणसहस्राणि यश्चरेत्कायशोधनम्
જે દેહધારી ગંગામાં પ્રાણ ત્યાગે છે, તેની એવી પરમ ગતિ થાય છે; દેહશુદ્ધિ માટે સહસ્રો ચાન્દ્રાયણ પ્રાયશ્ચિત્ત કર્યાના સમાન ફળ મળે છે.
Verse 56
पानं कुर्याद्यथेच्छं च गंगांभः स विशिष्यते । तावत्प्रभावस्तीर्थानां देवानां तु विशेषतः
માણસ ઇચ્છા મુજબ જેટલું પણ પાન કરે, છતાં ગંગાજળ સર્વોત્કૃષ્ટ છે; એટલો જ તીર્થોનો પ્રભાવ છે—અને વિશેષ કરીને દેવતાઓનો તો વધુ જ છે.
Verse 57
तावत्प्रभावो वेदानां यावन्नाप्नोति जाह्नवीम् । तिस्रः कोट्योर्धकोटी च तीर्थानां वायुरब्रवीत्
વાયુએ કહ્યું—‘જ્યાં સુધી જાહ્નવી (ગંગા) પ્રાપ્ત ન થાય, ત્યાં સુધી જ વેદોનો પ્રભાવ; તીર્થો ત્રણ કરોડ અને ઉપરથી અડધો કરોડ છે.’
Verse 58
दिविभुव्यन्तरिक्षे च तानि ते सन्ति जाह्नवि । विष्णुपादाब्जसंभूते गंगे त्रिपथगामिनि
હે જાહ્નવી! સ્વર્ગ, પૃથ્વી અને અંતરિક્ષ—આ ત્રણેમાં તારા તે તીર્થો વિદ્યમાન છે. હે વિષ્ણુપાદકમલથી ઉત્પન્ન, ત્રિપથગામિની ગંગે!
Verse 59
धर्मद्रवेति विख्याते पापं मे हर जाह्नवि । विष्णुपादप्रसूतासि वैष्णवी विष्णुपूजिता
હે જાહ્નવી! ‘ધર્મદ્રવ’ તરીકે વિખ્યાત, મારું પાપ હરી લે. તું વિષ્ણુપાદથી પ્રસૂતા વૈષ્ણવી છે, અને વિષ્ણુ દ્વારા પૂજિતા છે.
Verse 60
त्राहि मामेनसस्तस्मादाजन्ममरणांतिकात् । श्रद्धया धर्मसंपूर्णे श्रीमता रजसा च ते
હે ધર્મસંપૂર્ણા, શ્રદ્ધાયુક્તા, શ્રીમતી તથા તેજસ્વિની! મારા જન્મથી લઈને મૃત્યુના અંત સુધી તે પાપથી મારી રક્ષા કર।
Verse 61
अमृतेन महादेवि भागीरथि पुनीहि मां । त्रिभिः श्लोकवरैरेभिर्यः स्नायाज्जाह्नवी जले
હે મહાદેવી, હે ભાગીરથી! અમૃતથી મને પવિત્ર કર। જે આ ત્રણ ઉત્તમ શ્લોકોનું જપ કરતાં જાહ્નવી (ગંગા) જળમાં સ્નાન કરે, તે શુદ્ધ થાય છે।
Verse 62
इति श्रीपाद्मपुराणे प्रथमे सृष्टिखंडे गंगामाहात्म्यंनाम । द्विषष्टितमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રીપદ્મપુરાણના પ્રથમ સૃષ્ટિખંડમાં ‘ગંગામાહાત્મ્ય’ નામનો બાસઠમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।
Verse 63
सकृज्जपान्नरः पूतो विष्णुदेहे प्रतिष्ठति । मंत्रश्चायं । ओंनमो गंगायै विश्वरूपिण्यै नारायण्यै नमोनमः
આનું એકવાર પણ જપ કરવાથી મનુષ્ય પવિત્ર થઈ વિષ્ણુધામમાં (વિષ્ણુદેહમાં) પ્રતિષ્ઠિત થાય છે. અને આ મંત્ર છે—“ૐ નમો ગંગાયૈ વિશ્વરૂપિણ્યૈ નારાયણ્યૈ નમો નમઃ।”
Verse 64
जाह्नवीतीरसंभूतां मृदं मूर्ध्ना बिभर्ति यः । सर्वपापविनिर्मुक्तो गंगास्नानं विना नरः
જે મનુષ્ય જાહ્નવી (ગંગા) તટની માટી મસ્તક પર ધારણ કરે છે, તે ગંગાસ્નાન કર્યા વિના પણ સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે।
Verse 65
गंगाजलोर्मिनिर्धूत पवनं स्पृशते यदि । स पूतः कल्मषाद्घोरात्स्वर्गं चाक्षयमश्नुते
ગંગાજળની તરંગોથી પવિત્ર થયેલો પવન જો કોઈને સ્પર્શે, તો તે ભયંકર પાપથી શુદ્ધ થઈ અક્ષય સ્વર્ગને પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 66
यावदस्थि मनुष्यस्य गंगातोये प्रतिष्ठति । तावद्वर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते
જ્યાં સુધી મનુષ્યની અસ્થિ ગંગાના જળમાં સ્થિર રહે છે, ત્યાં સુધી તે સહસ્ર વર્ષો સુધી સ્વર્ગલોકમાં માન પામે છે।
Verse 67
पित्रोर्बंधुजनानां च अनाथानां गुरोरपि । गंगायामस्थिपातेन नरः स्वर्गान्न हीयते
માતા-પિતા, સગાં-સંબંધીઓ, અનાથો કે ગુરુ—જેનાં પણ અસ્થિ ગંગામાં વિસર્જિત કરાય, તેનાથી મનુષ્ય સ્વર્ગથી વંચિત થતો નથી।
Verse 68
गंगां प्रतिवहेद्यस्तु पितॄणामस्थिखंडकम् । पदेपदेश्वमेधस्य फलं प्राप्नोति मानवः
જે મનુષ્ય પિતૃઓની અસ્થિનો એક અંશ પણ ગંગા સુધી લઈ જાય છે, તે દરેક પગલે અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ પામે છે।
Verse 69
धन्या जानपदा ये च पशवः पक्षिकीटकाः । स्थावरा जंगमाश्चान्ये गंगातीरसमाश्रिताः
તે દેશો અને જનપદો ધન્ય છે; તેમજ પશુઓ, પક્ષીઓ અને કીટકો પણ ધન્ય છે—ગંગાતીરનો આશ્રય લેનારા સ્થાવર-જંગમ સર્વ જીવો ધન્ય છે।
Verse 70
क्रोशांतर मृता ये च जाह्नव्या द्विजसत्तमाः । मानवा देवतास्संति इतरे मानवा भुवि
હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ! જાહ્નવી (ગંગા)થી એક ક્રોશ અંતરમાં જે મરે છે તે દેવતાસ્વરૂપ બને છે; અન્ય માનવો પૃથ્વી પર માત્ર માનવ જ રહે છે।
Verse 71
गंगास्नानाय संगच्छन्पथि संम्रियते यदि । स च स्वर्गमवाप्नोति गंगास्नानफलं लभेत्
ગંગાસ્નાન માટે જતા માર્ગમાં જો કોઈનું મૃત્યુ થાય, તો તે સ્વર્ગને પામે છે અને ગંગાસ્નાન સમાન પુણ્યફળ મેળવે છે।
Verse 72
गंगाजले प्रयास्यंति ते जीवाः पथि ये मृताः । कीटाः पंतंगाश्शलभाः पादाघातेन गच्छतां
ગંગાજળ તરફ જતા માર્ગમાં જે જીવ મરે—કીટ, પતંગ અને શલભ વગેરે—તે પણ યાત્રિકોના પગલાંના સ્પર્શમાત્રથી ઊંચી ગતિને પામે છે।
Verse 73
ये वदंति समुद्देशं गंगां प्रति जनं द्विजाः । ते च यांति परं पुण्यं गंगास्नानफलं नराः
જે દ્વિજ લોકોને ગંગા તરફ જવાની દિશા બતાવે છે, તે પુરુષો પણ પરમ પુણ્યને પામે છે અને ગંગાસ્નાન સમાન ફળ મેળવે છે।
Verse 74
जाह्नवीं ये च निंदंति पाषण्डैर्हतचेतसः । ते यांति नरकं घोरं पुनरावृत्तिदुर्लभम्
પાષંડ માર્ગોથી ચિત્ત ભ્રષ્ટ થયેલા જે જાહ્નવી (ગંગા)ની નિંદા કરે છે, તેઓ ભયંકર નરકમાં જાય છે, જ્યાંથી પાછા ફરવું દુર્લભ છે।
Verse 75
दुस्थोवापि स्मरन्नित्यं गंगेति परिकीर्तयन् । पठन्स्वर्गमवाप्नोति किमन्यैर्बहुभाषितैः
જે દુઃખી અવસ્થામાં પણ નિત્ય 'ગંગા' નામનું સ્મરણ અને કીર્તન કરે છે, તે સ્વર્ગ પામે છે. બીજા ઘણા વચનોની શું જરૂર?
Verse 76
गंगागंगेति यो ब्रूयाद्योजनानां शतैरपि । मुच्यते सर्वपापेभ्यो विष्णुलोकं स गच्छति
જે સેંકડો યોજન દૂરથી પણ 'ગંગા ગંગા' બોલે છે, તે સર્વ પાપોમાંથી મુક્ત થઈને વિષ્ણુલોકમાં જાય છે.
Verse 77
अंधाश्च पंगवस्ते च वृथाभव समुद्भवाः । गर्भपाताद्विपद्यंते ये गंगां न गता नराः
જે મનુષ્યો ગંગાજી પાસે ગયા નથી, તેઓ અંધ અને પાંગળા છે, તેમનો જન્મ વ્યર્થ છે અને તેઓ ગર્ભપાતની જેમ વિપત્તિમાં પડે છે.
Verse 78
न कीर्तयंति ये गंगां जडतुल्या नराधमाः । परान्नोपदिशंति स्म वातूलाश्चित्तविभ्रमाः
જેઓ ગંગાનું કીર્તન કરતા નથી, તેઓ જડ સમાન નરાધમ છે. તેઓ પાગલની જેમ ભ્રમિત ચિત્તવાળા છે અને બીજાને ઉપદેશ આપતા નથી.
Verse 79
न पठंति जना ये च तेषां शास्त्रं विनिष्फलम् । गंगापुण्यफलं विप्राः कुधियः पतिताधमाः
જે લોકો (ગંગા માહાત્મ્ય) વાંચતા નથી, તેમનું શાસ્ત્ર જ્ઞાન નિષ્ફળ છે. હે વિપ્રો! તેઓ કુબુદ્ધિવાળા, પતિત અને અધમ છે, તેઓ ગંગાના પુણ્યફળથી વંચિત રહે છે.
Verse 80
पाठयंति जना ये च श्रद्धया निपठंति च । गच्छंति ते दिवं धीरास्तारयंति पितॄन्गुरून्
જે લોકો આનું પાઠન કરાવે છે અને જે શ્રદ્ધાથી તેનું પઠન કરે છે, તે ધીર પુરુષો સ્વર્ગે જાય છે અને પોતાના પિતૃઓ તથા ગુરુઓનો પણ ઉદ્ધાર કરે છે।
Verse 81
पाथेयकं गच्छतां यो वसु शक्त्या प्रयच्छति । भागीरथ्या लभेत्स्नानं यः परान्नेन गच्छति
જે પોતાની શક્તિ પ્રમાણે મુસાફરોને પાથેયરૂપે ધન આપે છે, તે ભાગીરથી (ગંગા)માં સ્નાનનું ફળ મેળવે છે; અને જે મુસાફરોને પરાન્ન (પકાવેલું અન્ન) આપી સહાય કરે છે, તે પણ એ જ પુણ્ય પામે છે।
Verse 82
कर्तुः स्नानफलं विद्याद्द्विगुणं प्रेरकस्य च । इच्छयानिच्छया चापि प्रेरणेनान्यसेवया
સ્નાન કરનારને જે ફળ મળે છે, પ્રેરણા આપનારને તેનું દ્વિગુણ ફળ મળે છે એમ જાણવું—ઇચ્છાથી કે અનિચ્છાથી, ઉપદેશથી કે અન્ય સેવા દ્વારા સહાય કરીને પણ।
Verse 83
जाह्नवीं यो गतः पुण्यां स गच्छेन्निर्जरालयम् । द्विजा ऊचुः । गंगायाः कीर्तनं व्यास श्रुतं त्वत्तो विनिर्मलम्
જે પુણ્યમયી જાહ્નવી (ગંગા) પાસે જાય છે, તે અમરોના ધામને પામે છે। દ્વિજોએ કહ્યું—“હે વ્યાસ! ગંગાનું આ નિર્મળ કીર્તન અમે આપથી સાંભળ્યું છે।”
Verse 84
गंगा कस्मात्किमाकारा कुतः सा ह्यतिपावनी । व्यास उवाच । शृणुध्वं कथयाम्यद्य कथां पुण्यां पुरातनीं
“ગંગા કેમ કહેવાય છે? તેનું સ્વરૂપ શું છે? અને તે અતિપાવની નદી ક્યાંથી ઉત્પન્ન થઈ?” વ્યાસે કહ્યું—“સાંભળો; આજે હું એક પ્રાચીન પુણ્યકથા કહું છું।”
Verse 85
यां श्रुत्वा मोक्षमार्गं च प्राप्नोति नरसत्तमः । ब्रह्मलोकं पुरा गत्वा नारदो मुनिपुंगवः
હે નરશ્રેષ્ઠ! આ સાંભળવાથી મનુષ્ય મોક્ષમાર્ગ પ્રાપ્ત કરે છે. પૂર્વકાળે મુનિપુંગવ નારદ બ્રહ્મલોકમાં ગયા હતા.
Verse 86
नत्वा विधिं च पप्रच्छ पूतं त्रैलोक्यपावनम् । किं सृष्टं च त्वया तात संमतं शंभुकृष्णयोः
વિધિ (બ્રહ્મા)ને નમસ્કાર કરીને, ત્રિલોકને પાવન કરનાર તે પવિત્ર સત્તાને તેણે પૂછ્યું— “તાત! શંભુ અને કૃષ્ણ—બન્નેને સંમત એવું તમે શું સર્જ્યું છે?”
Verse 87
सर्वलोकहितार्थाय भुवःस्थाने समीहितम् । देवी वा देवता का वा सर्वासामुत्तमोत्तमा
સર્વ લોકના હિત માટે તે ભૂલોકમાં સ્થાપિત કરીને ઇચ્છિત છે. તે દેવી હોય કે કોઈ દેવતા—સર્વમાં ઉત્તમોત્તમ છે.
Verse 88
यां समासाद्य देवाश्च दैत्यमानुषपन्नगाः । अंडजाः स्वेदजा वृक्षा ये चान्य उद्भिज्जादयः
તેણેને પ્રાપ્ત કરીને દેવો, દૈત્યો, મનુષ્યો અને પન્નગો (સર્પો), તેમજ અંડજ, સ્વેદજ, વૃક્ષો અને અન્ય ઉદ્ભિજ્જાદિ—સર્વે તેનો આશ્રય લે છે.
Verse 89
सर्वे यांति शिवं ब्रह्मन्समग्रं विभवं ध्रुवम् । ब्रह्मोवाच । सृजता च पुरा प्रोक्ता माया प्रकृतिरूपिणी
હે બ્રાહ્મણ! સર્વે શિવને પ્રાપ્ત કરે છે—જે સમગ્ર, ધ્રુવ અને પૂર્ણ વૈભવસંપન્ન છે. બ્રહ્મા બોલ્યા— સૃષ્ટિ કરતી વેળા પ્રાચીનકાળે પ્રકૃતિ-સ્વરૂપિણી માયા એમ ઘોષિત કરવામાં આવી હતી.
Verse 90
आद्या भव स्वलोकानां त्वत्तो भवं सृजाम्यहम् । एतच्छ्रुत्वा परा सा च सप्तधा चाभवत्तदा
હે આદ્યે! પોતાના-પોતાના લોકોની કારણરૂપા થા; તારા પરથી જ હું સૃષ્ટિનું અસ્તિત્વ સર્જીશ. આ સાંભળીને તે પરાશક્તિ તે સમયે સાતરૂપે પ્રગટ થઈ.
Verse 91
गायत्रीवाक्च स्वर्लक्ष्मीस्सर्वसस्य वसुप्रदा । ज्ञानविद्या उमादेवी शक्तिबीजा तपस्विनी
તે ગાયત્રી અને વાક્ (પવિત્ર વાણીશક્તિ) છે; તે સ્વર્લક્ષ્મી, સર્વને ધન-ધાન્ય આપનારી છે. તે જ્ઞાન અને વિદ્યા છે; તે જ ઉમાદેવી—શક્તિનું બીજ અને તપસ્વિની છે.
Verse 92
वर्णिका धर्मद्रवा च एतास्सप्त प्रकीर्तिताः । गायत्रीप्रभवा वेदा वेदात्सर्वं स्थितं जगत्
આ રીતે વર્ણિકા અને ધર્મદ્રવા સહિત આ સાત શક્તિઓ પ્રકીર્તિત છે. ગાયત્રીમાંથી વેદો પ્રભવિત થાય છે અને વેદ પર જ સમગ્ર જગત્ સ્થિત છે.
Verse 93
स्वस्ति स्वाहा स्वधा दीक्षा एता गायत्रिजा स्मृताः । उच्चारयेत्सदा यज्ञे गायत्रीं मातृकादिभिः
‘સ્વસ્તિ’, ‘સ્વાહા’, ‘સ્વધા’ અને ‘દીક્ષા’—આ ગાયત્રીજાત માનવામાં આવે છે. તેથી દરેક યજ્ઞમાં માતૃકાદિ સાથે સદા ગાયત્રીનું ઉચ્ચારણ કરવું જોઈએ.
Verse 94
क्रतौ देवाः स्वधां प्राप्य भवेयुरजरामराः । ततस्सुधारसं देवा मुमुचुर्धरणीतले
યજ્ઞમાં દેવતાઓ પોતાનો સ્વધા-ભાગ મેળવી જરા અને મૃત્યુથી રહિત બનતા. ત્યારબાદ દેવોએ ધરણીતલ પર અમૃતરસ વરસાવ્યો.
Verse 95
अथ सस्यवती पृथ्वी ओषधीनां परा शुभा । फलमूलैरसैर्भक्ष्यैर्जनाः सुस्थतराभवन्
ત્યારે પૃથ્વી શસ્યથી સમૃદ્ધ અને ઔષધિઓથી પરમ શુભ બની; ફળ, મૂળ, રસ અને પોષક ભક્ષ્યોથી લોકો વધુ સ્વસ્થ અને સુસ્થિર થયા।
Verse 96
भारती सर्वलोकानां चानने मानसे स्थिता । तथैव सर्वशास्त्रेषु धर्मोद्देशं करोति सा
ભારતી (સરಸ್ವતી) સર્વ લોકોના મુખ અને મનમાં સ્થિત છે; તેમજ સર્વ શાસ્ત્રોમાં ધર્મનો ઉપદેશ તે જ પ્રગટ કરે છે।
Verse 97
विज्ञानं कलहं शोकं मोहामोहं शिवाशिवम् । तया विना जगत्सर्वं यात्यतत्त्वमिति स्मृतम्
વિજ્ઞાન, કલહ, શોક, મોહ-અમોહ, શુભ-અશુભ—તેણી વિના સર્વ જગત તત્ત્વહીન બની અયથાર્થતામાં જાય છે, એમ સ્મૃતિ કહે છે।
Verse 98
कमलासंभवश्चैव वस्त्रभूषणसंचयः । सुखं राज्यं त्रिलोके तु ततः सा हरिवल्लभा
તેણીમાંથી જ લક્ષ્મી-સમૃદ્ધિ તથા વસ્ત્ર-ભૂષણનો સંગ્રહ ઉત્પન્ન થાય છે; તે ત્રિલોકમાં સુખદ રાજ્યૈશ્વર્ય આપે છે, તેથી તે હરિવલ્લભા છે।
Verse 99
उमया हेतुना शंभोर्ज्ञानं लोकेषु संततम् । ज्ञानमाता च सा ज्ञेया शंभोरर्धाङ्गवासिनी
ઉમાના કારણે શંભુનું જ્ઞાન લોકોમાં સતત વર્તે છે; તે જ્ઞાનમાતા છે અને શંભુના અર્ધાંગમાં વસનારી તરીકે જાણવી।
Verse 100
वर्णिकाशक्तिरत्युग्रा सर्वलोकप्रमोहिनी । सर्वलोकेषु लोकानां स्थितिसंहारकारिणी
વર્ણિકા-શક્તિ અતિ ઉગ્ર છે, જે સર્વ લોકોને મોહીત કરે છે; અને સર્વ લોકોમાં જીવોની સ્થિતિ તથા સંહારનું કાર્ય કરે છે।
Verse 101
देव्या च निहतौ पूर्वमसुरौ मधुकैटभौ । रुरुश्चापि हतो घोरः सर्वलोकपरिश्रुतः
પૂર્વે દેવીએ મધુ અને કૈટભ—આ બે અસુરોનો વધ કર્યો; અને સર્વ લોકોમાં પ્રસિદ્ધ ભયંકર રુરુ પણ હણાયો।
Verse 102
सर्वदेवैकजेतारं सा जघ्ने महिषासुरम् । निहता लीलया देव्या येऽसुरा दैत्यपुंगवाः
સર્વ દેવોના એકમાત્ર વિજેતા મહિષાસુરને તેણીએ સંહાર્યો; અને દૈત્યોમાં શ્રેષ્ઠ એવા અસુરો દેવીએ લીલા માત્રથી નષ્ટ કર્યા।
Verse 103
एवं बलानि दैत्यानां निहत्य सर्वदा तया । पालितं मोदितं चैव कृत्स्नमेतज्जगत्त्रयम्
આ રીતે તેણીએ દૈત્યોની સેનાઓને હંમેશા સંહાર્યા; અને આ સમગ્ર ત્રિલોકને રક્ષ્યું તથા આનંદિત પણ કર્યું।
Verse 104
धर्मद्रवस्वरूपा च सर्वधर्मप्रतिष्ठिता । महतीं तां समालोक्य मया कमंडलौ धृता
તે ધર્મનું દ્રવ-સ્વરૂપ હતી અને સર્વ ધર્મોની પ્રતિષ્ઠા હતી. તેની મહત્તા જોઈને મેં તેને મારા કમંડલુમાં ધારણ કરી।
Verse 105
विष्णुपादाब्जसम्भूता शंभुना शिरसा धृता । अस्माभिश्च त्रिभिर्युक्ता ब्रह्मविष्णुमहेश्वरैः
વિષ્ણુના પાદકમળમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી, શંભુના શિરે ધારિત થયેલી, અને અમ ત્રણે—બ્રહ્મા, વિષ્ણુ તથા મહેશ્વર—સાથે સંયુક્ત છે।
Verse 106
धर्मद्रवा परिख्याता जलरूपा कमंडलौ । बलियज्ञेषु संभूता विष्णुना प्रभविष्णुना
તે ‘ધર્મદ્રવા’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે; કમંડલુમાં જલરૂપે સ્થિત છે. બલિના યજ્ઞોમાં સર્વશક્તિમાન પ્રભવવિષ્ણુ વિષ્ણુ દ્વારા તે પ્રાદુર્ભૂત થઈ।
Verse 107
छद्मना छलितः पूर्वं बलिर्बलवतां वरः । ततः पादद्वयेनैव क्रांतं सर्वं महीतलम्
પૂર્વે બલવાનોમાં શ્રેષ્ઠ બલિ છદ્મવેશના છલથી છેતરાયો; ત્યારબાદ માત્ર બે પગલાંથી સમગ્ર ભૂમિતળ વ્યાપી લેવાયું।
Verse 108
नभः पादश्च ब्रह्माण्डं भित्वा मम पुरः स्थितः । मया संपूजितः पादः कमण्डलुजलेन वै
ત્યારે તે પાદ આકાશે પહોંચી બ્રહ્માંડને ભેદીને મારા સમક્ષ સ્થિત થયો; મેં મારા કમંડલુના જળથી તે પાદની યથાવિધિ પૂજા કરી।
Verse 109
प्रक्षाल्यैवार्चितात्पादाद्धेमकूटेऽपतज्जलम् । तत्कूटाच्छंकरं प्राप्य भ्रमते सा जटास्थिता
પૂજિત પાદને પ્રક્ષાળિત કરેલું જળ હેમકૂટ પર પડ્યું; તે શિખરથી શંકર પાસે પહોંચી, તેમની જટાઓમાં સ્થિત રહી ત્યાં જ વિહરે છે।
Verse 110
ततो भगीरथेनैव समाराध्य शिवं भुवि । आनीयाराधितो नित्यं तपसा गजपुंगवः
ત્યારબાદ ભગીરથે પૃથ્વી પર એકલાએ જ વિધિપૂર્વક ભગવાન શિવને પ્રસન્ન કર્યા; અને તેમને ત્યાં લાવી, શ્રેષ્ઠ ગજરાજનું તપસ્યા દ્વારા નિત્ય આરાધન થતું રહ્યું।
Verse 111
तेन भित्वा नगं वीर्यात्त्रिभिर्दंतैः कृतं बिलम् । ततस्त्रिबिलगा यस्मात्त्रिस्रोता लोकविश्रुता
તેણે પોતાના પરાક્રમથી પર્વત ભેદી, પોતાના ત્રણ દાંતોથી ત્રણ છિદ્રો કર્યા. તેથી તે ‘ત્રિબિલગા’ અને ‘ત્રિસ્રોતા’ નામે જગતમાં પ્રસિદ્ધ થઈ।
Verse 112
हरिब्रह्महरयोगात्पूता लोकस्य पावनी । समासाद्य च तां देवीं सर्वधर्मफलं लभेत्
હરી, બ્રહ્મા અને હર (શિવ)ના સંયોગથી તે પવિત્ર બની લોકને પાવન કરનારી બને છે. તે દેવીએ શરણ જઈ ભક્તિપૂર્વક નમસ્કાર કરવાથી સર્વ ધર્મફળ પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 113
पाठयज्ञपरैः सर्वैर्मंत्र होम सुरार्चनैः । सा गतिर्न भवेज्जंतोर्गंगा संसेवया च या
પાઠ-યજ્ઞ, મંત્રજપ, હોમ અને દેવાર્ચનમાં તત્પર સૌ જે ગતિ પામે છે—ગંગાની ભક્તિપૂર્વક સેવા દ્વારા જે ગતિ મળે છે, તેવી ગતિ અન્ય રીતે જીવને મળતી નથી।
Verse 114
धर्मस्य साधनोपायो ह्यतः परो न विद्यते । त्रैलोक्यपुण्यसंयोगात्तस्मात्तां व्रज नारद
ધર્મસાધન માટે આથી ઊંચો ઉપાય નથી. આ ત્રિલોકના પુણ્યસંયોગથી યુક્ત છે; તેથી, હે નારદ, તું તેની પાસે જા।
Verse 115
गंगातोयास्थिसंयोगात्सुतास्ते सगरस्य च । स्वर्गताः पितृभिश्चैव स्वपूर्वापरजैः सह
ગંગાજળ સાથે તેમની અસ્થિઓનો સંયોગ થતાં જ સગરના તે પુત્રો પિતૃઓ સહિત તથા પોતાના પૂર્વજ-અપરજ વંશજો સાથે સ્વર્ગને પામ્યા।
Verse 116
ततो ब्रह्ममुखाच्छ्रुत्वा नारदो मुनिपुंगवः । गंगाद्वारे तपः कृत्वा ब्रह्मणा सदृशोभवत्
પછી બ્રહ્માના મુખેથી આ સાંભળી મુનિશ્રેષ્ઠ નારદે ગંગાદ્વારે તપ કર્યું અને બ્રહ્મા સમાન બન્યા।
Verse 117
सर्वत्र सुलभा गंगा त्रिषुस्थानेषु दुर्लभा । गंगाद्वारे प्रयागे च गंगासागरसंगमे
ગંગા સર્વત્ર સુલભ છે, પરંતુ ત્રણ સ્થાનોમાં તે ખરેખર દુર્લભ ગણાય છે—ગંગાદ્વાર, પ્રયાગ અને ગંગાસાગર સંગમમાં।
Verse 118
त्रिरात्रेणैकरात्रेण नरो याति परां गतिम् । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन सद्यो मुक्तिं विचिंतयेत्
ત્રણ રાત્રિ—અથવા એક જ રાત્રિ—વ્રતથી મનુષ્ય પરમ ગતિને પામે છે; તેથી સર્વ પ્રયત્નથી સદ્યોમુક્તિનું ચિંતન કરવું જોઈએ।
Verse 119
ततो गच्छत धर्मज्ञाः शिवां भागीरथीमिह । अचिरेणैव कालेन स्वर्गं मोक्षं प्रगच्छथ
અતએવ, હે ધર્મજ્ઞો, અહીંથી કલ્યાણમયી ભાગીરથી (ગંગા) પાસે જાઓ; અતિ અલ્પ સમયમાં જ તમે સ્વર્ગ અને મોક્ષને પામશો।
Verse 120
विशेषात्कलिकाले च गंगा मोक्षप्रदा नृणां । कृच्छ्राच्च क्षीणसत्वानामनंतः पुण्यसंभवः
વિશેષ કરીને કલિયુગમાં ગંગા મનુષ્યોને મોક્ષ આપનારી છે. જેમનું આંતરિક બળ ક્ષીણ થયું છે અને જે ભારે કષ્ટ સહે છે, તેમના માટે તેનું પુણ્ય અનંત છે અને અપાર ધર્મનો સ્ત્રોત છે.
Verse 121
ततस्ते ब्राह्मणा हृष्टाः श्रुत्वा व्यासाद्गिरं शुभाम् । गंगायां तु तपस्तप्त्वा मोक्षमार्गं ययुस्तदा
પછી તે બ્રાહ્મણો વ્યાસના શુભ વચનો સાંભળી હર્ષિત થયા. ગંગાતીરે તપશ્ચર્યા કરીને તેઓ ત્યારબાદ મોક્ષમાર્ગે આગળ વધ્યા.
Verse 122
य इदं शृणुयान्मर्त्यः पुण्याख्यानमनुत्तमम् । सर्वं तरति दुःखौघ गंगास्नानफलं लभेत्
જે કોઈ મર્ત્ય આ અનુત્તમ પુણ્યાખ્યાન સાંભળે છે, તે સર્વ દુઃખપ્રવાહને તરી જાય છે અને ગંગાસ્નાનનું ફળ પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 123
सकृदुच्चारिते चैव सर्वयज्ञफलं लभेत् । दानं जप्यं तथा ध्यानं स्तोत्रं मंत्रं सुरार्चनम्
આને એકવાર પણ ઉચ્ચારવાથી સર્વ યજ્ઞોનું ફળ મળે છે; તેમજ દાન, જપ, ધ્યાન, સ્તોત્ર, મંત્ર અને દેવાર્ચનનું પુણ્ય પણ પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 124
तत्रैव कारयेद्यस्तु स चानंतफलं लभेत् । तस्मात्तत्रैव कर्त्तव्यं जपहोमादिकं नरैः
જે ત્યાં જ (ગંગાતીરે) આ વિધિઓ કરાવે છે, તે અનંત ફળ મેળવે છે. તેથી મનુષ્યોએ ત્યાં જ જપ, હોમ વગેરે આચરવા જોઈએ.
Verse 125
अनंतं च फलं प्रोक्तं जन्मजन्मसु लभ्यते
અનંત ફળ કહેલું છે; તે જન્મે જન્મે પ્રાપ્ત થાય છે।