Adhyaya 61

Verse 1

। द्विजाऊचुः । तुलसीपुष्पमाहात्म्यं श्रुतं त्वत्तो हरेः शुभम् । तस्या स्तोत्रं कृतं पुण्यं श्रोतुमिच्छामहे वयम्

દ્વિજોએ કહ્યું—હે હરિ! આપ પાસેથી અમે તુલસીપુષ્પનું શુભ માહાત્મ્ય સાંભળ્યું છે. હવે તેની સ્તુતિમાં રચાયેલું તે પુણ્ય સ્તોત્ર સાંભળવા ઇચ્છીએ છીએ.

Verse 2

व्यास उवाच । पुरा स्कंदपुराणे च यन्मया कीर्तितं द्विजाः । कथयामि पुराणं च पुरतो मोक्षहेतवे

વ્યાસે કહ્યું—હે દ્વિજગણ! પૂર્વે સ્કંદપુરાણમાં મેં જે કીર્તિત કર્યું હતું, એ જ પુરાણને હવે અહીં તમારાં સમક્ષ ફરી કહું છું—મોક્ષહેતુરૂપે.

Verse 3

शतानंद मुनेः शिष्याः सर्वे ते संशितव्रताः । प्रणिपत्य गुरुं विप्राः पप्रच्छुः पुण्यतो हितम्

શતાનંદ મુનિના બધા શિષ્યો વ્રતનિષ્ઠામાં દૃઢ હતા. તેમણે ગુરુને પ્રણામ કરીને—તે વિપ્રોએ—પુણ્ય અને હિતકારી વિષય પૂછ્યો.

Verse 4

पूर्वं ब्रह्ममुखान्नाथ यच्छ्रुतं तुलसीस्तवम् । तद्वयं श्रोतुमिच्छामस्त्वत्तो ब्रह्मविदांवर

હે નાથ! પૂર્વે બ્રહ્માના મુખમાંથી જે તુલસી-સ્તવ સાંભળવામાં આવ્યો હતો, એ જ સ્તવ અમે હવે આપ પાસેથી સાંભળવા ઇચ્છીએ છીએ, હે બ્રહ્મવિદોમાં શ્રેષ્ઠ।

Verse 5

शतानंद उवाच । नामोच्चारे कृते तस्याः प्रीणात्यसुरदर्पहा । पापानि विलयं यांति पुण्यं भवति चाक्षयम्

શતાનંદે કહ્યું—તેણું નામ ઉચ્ચારતાં જ અસુરોના દર્પનો હન્તા પ્રસન્ન થાય છે; પાપો વિલીન થાય છે અને પુણ્ય અક્ષય બને છે.

Verse 6

सा कथं तुलसी लोकैः पूज्यते वंद्यते नहि । दर्शनादेव यस्यास्तु दानं कोटिगवां भवेत्

જેનાં દર્શનમાત્રથી કરોડો ગાયોના દાનનું ફળ મળે છે, એવી તુલસીને લોકો કેવી રીતે પૂજે અને વંદે નહીં?

Verse 7

धन्यास्ते मानवा लोके यद्गृहे विद्यते कलौ । सालग्रामशिलार्थं तु तुलसी प्रत्यहं क्षितौ

કલિયુગમાં તે મનુષ્યો ધન્ય છે, જેમના ઘરમાં દરરોજ ધરતી પર શાલગ્રામ-શિલાની પૂજા માટે તુલસી હાજર રહે છે.

Verse 8

तुलसीं ये विचिन्वंति धन्यास्ते करपल्लवाः । केशवार्थं कलौ ये च रोपयंतीह भूतले

જે તુલસી ચુંટે છે, તે કોમળ પલ્લવ સમાન હાથ ધન્ય છે; અને જે કલિયુગમાં કેશવ માટે અહીં ધરતી પર તુલસી રોપે છે, તે પણ ધન્ય છે.

Verse 9

किं करिष्यति संरुष्टो यमोपि सह किंकरैः । तुलसीदलेन देवेशः पूजितो येन दुःखहा

જેણે તુલસીદળથી દુઃખહારી દેવેશનું પૂજન કર્યું છે, તેના સામે ક્રોધિત યમ પણ પોતાના દૂતો સાથે શું કરી શકે?

Verse 10

तीर्थयात्रादिगमनैः फलैः सिध्यति किन्नरः । स्नाने दाने तथा ध्याने प्राशने केशवार्चने

તીર્થયાત્રા વગેરે ગમન અને તેના ફળથી કિન્નર પણ સિદ્ધિ પામે છે—સ્નાન, દાન, ધ્યાન, પ્રસાદ-પ્રાશન અને કેશવ-અર્ચનથી।

Verse 11

तुलसी दहते पापं कीर्तने रोपणे कलौ । तुलस्यमृतजन्मासि सदा त्वं केशवप्रिये

હે તુલસી! કલિયુગમાં (તારા) કીર્તન અને રોપણથી પાપ દગ્ધ થાય છે. અમૃતજન્મા, તું સદા કેશવને પ્રિય છે.

Verse 12

केशवार्थं चिनोमि त्वां वरदा भव शोभने । त्वदंगसंभवैर्नित्यं पूजयामि यथाहरिम्

કેશવ માટે હું તને ચુંટી લઉં છું; હે શોભને, વરદાયિની થા. તારા અંગમાંથી ઉત્પન્ન દ્રવ્યો વડે હું નિત્ય વિધિપૂર્વક હરિનું પૂજન કરું છું.

Verse 13

तथा कुरु पवित्रांगि कलौ मलविनाशिनि । मंत्रेणानेन यः कुर्याद्विचित्य तुलसीदलम्

તેમ જ કર, હે પવિત્રાંગી—કલિયુગની મલવિનાશિની! જે આ મંત્રથી તુલસીદળને વિચારીને પસંદ કરી (અર્પણ) કરે…

Verse 14

पूजनं वासुदेवस्य लक्षकोटिगुणं भवेत् । प्रभावं तव देवेशि गायंति सुरसत्तमाः

વાસુદેવનું પૂજન લાખો-કરોડો ગણું પુણ્ય આપે છે. હે દેવેશી, દેવોમાં શ્રેષ્ઠો તારા અદ્ભુત પ્રભાવનું ગાન કરે છે.

Verse 15

मुनयः सिद्धगंधर्वाः पाताले नागराट्स्वयम् । न ते प्रभावं जानंति देवताः केशवादृते

મુનિઓ, સિદ્ધો, ગંધર્વો—પાતાળમાં સ્વયં નાગરાજ પણ—તેમનો પ્રભાવ જાણતા નથી; કેશવ સિવાય દેવતાઓ પણ જાણતા નથી.

Verse 16

गुणानां परिमाणं तु कल्पकोटिशतैरपि । कृष्णानंदात्समुद्भूता क्षीरोदमथनोद्यमे

સૈંકડો કરોડ કલ્પોમાં પણ તે ગુણોનું પરિમાણ પૂર્ણ થતું નથી. ક્ષીરસાગર-મંથનના ઉદ્યમમાં કૃષ્ણાનંદમાંથી તે પ્રગટ થયા.

Verse 17

उत्तमांगे पुरा येन तुलसी विष्णुना धृता । प्राप्यैतानि त्वया देवि विष्णोरंगानि सर्वशः

હે દેવી, પૂર્વે વિષ્ણુએ તુલસીને પોતાના ઉત્તમ અંગે (મસ્તકે) ધારણ કરી હતી. તેથી તેને પ્રાપ્ત કરીને તું સર્વ રીતે વિષ્ણુના સર્વ અંગો—અર્થાત્ પૂર્ણ અનુગ્રહ—પ્રાપ્ત કર્યો છે.

Verse 18

पवित्रता त्वया प्राप्ता तुलसीं त्वां नमाम्यहम् । त्वदंगसंभवैः पत्रैः पूजयामि यथा हरिम्

હે તુલસી, તારા દ્વારા પવિત્રતા પ્રાપ્ત થાય છે; હું તને નમસ્કાર કરું છું. તારા અંગથી ઉત્પન્ન પાંદડાઓથી હું યથાવિધી હરિનું પૂજન કરું છું.

Verse 19

तथा कुरुष्व मेऽविघ्नं यतो यामि परां गतिम् । रोपिता गोमतीतीरे स्वयं कृष्णेन पालिता

એવું કર કે મારા માર્ગમાં કોઈ વિઘ્ન ન આવે, જેથી હું પરમ ગતિને પ્રાપ્ત કરું. આ પવિત્ર તુલસી ગોમતીના તટે રોપાઈ હતી અને સ્વયં શ્રીકૃષ્ણે તેનું પાલન કર્યું હતું.

Verse 20

जगद्धिताय तुलसी गोपीनां हितहेतवे । वृंदावने विचरता सेविता विष्णुना स्वयम्

જગતના કલ્યાણ માટે અને ગોપીઓના હિત માટે, વૃંદાવનમાં વિહાર કરતી તુલસીની સેવા સ્વયં ભગવાન વિષ્ણુ કરે છે.

Verse 21

गोकुलस्य विवृद्ध्यर्थं कंसस्य निधनाय च । वसिष्ठवचनात्पूर्वं रामेण सरयूतटे

ગોકુલની સમૃદ્ધિ માટે અને કંસના વિનાશ માટે, પૂર્વે વસિષ્ઠના વચન અનુસાર શ્રીરામે સરયૂના તટે (ધર્મકર્મ) કર્યું હતું.

Verse 22

राक्षसानां वधार्थाय रोपिता त्वं जगत्प्रिये । रोपिता तपसो वृद्ध्यै तुलसीं त्वां नमाम्यहम्

હે જગત્પ્રિયે! રાક્ષસોના વધ માટે તને રોપવામાં આવી; તપસ્યાની વૃદ્ધિ માટે પણ તને સ્થાપવામાં આવી. હે તુલસી, હું તને નમસ્કાર કરું છું.

Verse 23

वियोगे वासुदेवस्य ध्यात्वा त्वां जनकात्मजा । अशोकवनमध्ये तु प्रियेण सह संगता

વાસુદેવના વિયોગમાં જનકાત્મજા સીતાએ તારો ધ્યાન કર્યો; અને અશોકવનના મધ્યમાં તે પોતાના પ્રિય સાથે પુનઃ મિલન પામી.

Verse 24

शङ्करार्थं पुरा देवि पार्वत्या त्वं हिमालये । रोपिता तपसो वृद्ध्यै तुलसीं त्वां नमाम्यहम्

હે દેવી! પ્રાચીનકાળે હિમાલયમાં પાર્વતીએ શંકરાર્થે તપની વૃદ્ધિ માટે તને રોપી હતી. હે તુલસી! હું તને નમસ્કાર કરું છું.

Verse 25

सर्वाभिर्देवपत्नीभिः किन्नरैश्चापि नंदने । दुःस्वप्ननाशनार्थाय सेविता त्वं नमोस्तु ते

નંદન વનમાં સર્વ દેવપત્નીઓ તથા કિન્નરો પણ દુઃસ્વપ્નનાશ માટે તારી સેવા-પૂજા કરે છે. તને નમસ્કાર હો.

Verse 26

धर्मारण्ये गयायां च सेविता पितृभिः स्वयम् । सेविता तुलसी पुण्या आत्मनो हितमिच्छता

ધર્મારણ્ય અને ગયામાં પિતૃગણ સ્વયં તેની આરાધના કરે છે. જે પોતાનું કલ્યાણ ઇચ્છે તે પવિત્ર તુલસીની સેવા-પૂજા કરે.

Verse 27

रोपिता रामचंद्रेण सेविता लक्ष्मणेन च । पालिता सीतया भक्त्या तुलसी दंडके वने

દંડક વનમાં તુલસી રામચંદ્રે રોપી, લક્ષ્મણે તેની સેવા કરી અને સીતાએ ભક્તિપૂર્વક તેનું પાલન કર્યું.

Verse 28

त्रैलोक्यव्यापिनी गंगा यथा शास्त्रेषु गीयते । तथैव तुलसी देवी दृश्यते सचराचरे

શાસ્ત્રોમાં જેમ ત્રિલોકવ્યાપિ ગંગાની સ્તુતિ ગવાય છે, તેમ જ દેવી તુલસી પણ સમગ્ર ચરાચર સૃષ્ટિમાં સર્વત્ર દર્શાય છે.

Verse 29

ऋश्यमूके च वसता कपिराजेन सेविता । तुलसी वालिनाशाय तारासंगम हेतवे

ઋષ્યમૂક પર વસતી તે કપિરાજ દ્વારા સેવિત હતી; વાલિના વિનાશ માટે તથા તારાના (અન્યત્ર) સંગમનું કારણ બનવા માટે તે ત્યાં રહી।

Verse 30

प्रणम्य तुलसीदेवीं सागरोत्क्रमणं कृतम् । कृतकार्यः प्रहृष्टश्च हनूमान्पुनरागतः

દેવી તુલસીને પ્રણામ કરીને સમુદ્રોત્ક્રમણ સિદ્ધ થયું; કાર્ય પૂર્ણ કરી હર્ષિત હનુમાન ફરી પાછા આવ્યા।

Verse 31

तुलसीग्रहणं कृत्वा विमुक्तो याति पातकैः । अथवा मुनिशार्दूल ब्रह्महत्यां व्यपोहति

તુલસીનું ગ્રહણ કરવાથી મનુષ્ય પાપોથી મુક્ત થઈ જાય છે; અથવા, હે મુનિશાર્દૂલ, તે બ્રહ્મહત્યાનું પાપ પણ દૂર કરે છે।

Verse 32

तुलसीपत्रगलितं यस्तोयं शिरसा वहेत् । गंगास्नानमवाप्नोति दशधेनुफलप्रदम्

તુલસીપત્રોમાંથી ગળેલું (છનાયેલું) જળ જે શિર પર ધારણ કરે છે, તે ગંગાસ્નાનનું પુણ્ય પામે છે; તે દશ ધેનુદાનનું ફળ આપે છે।

Verse 33

प्रसीद देवि देवेशि प्रसीद हरिवल्लभे । क्षीरोदमथनोद्भूते तुलसि त्वां नमाम्यहम्

પ્રસીદ, હે દેવી, હે દેવેશી; પ્રસીદ, હે હરિવલ્લભે। ક્ષીરસાગર-મથનથી ઉત્પન્ન હે તુલસી, હું તને નમસ્કાર કરું છું।

Verse 34

द्वादश्यां जागरे रात्रौ यः पठेत्तुलसीस्तवम् । द्वात्रिंशदपराधांश्च क्षमते तस्य केशवः

દ્વાદશીની રાત્રે જાગરણ કરીને જે તુલસી-સ્તવનું પાઠ કરે છે, તેના બત્રીસ અપરાધોને કેશવ ક્ષમા કરે છે।

Verse 35

यत्पापं यौवने बाल्ये कौमारे वार्द्धके कृतम् । तत्सर्वं विलयं याति तुलसीस्तव पाठतः

બાળ્ય, કૌમાર્ય, યુવન અથવા વૃદ્ધાવસ્થામાં કરાયેલું જે કોઈ પાપ હોય, તે સર્વ તુલસી-સ્તવના પાઠથી વિલય પામે છે।

Verse 36

प्रीतिमायाति देवेशस्तुष्टो लक्ष्मीं प्रयच्छति । कुरुते शत्रुनाशं च सुखं विद्यां प्रयच्छति

દેવોના સ્વામી પ્રસન્ન થઈને લક્ષ્મી આપે છે; શત્રુનાશ કરે છે અને સુખ તથા વિદ્યાનું પણ દાન કરે છે।

Verse 37

तुलसीनाममात्रेण देवा यच्छंति वांछितम् । गर्ह्याणमपि देवेशो मुक्तिं यच्छति देहिनाम्

તુલસીના નામમાત્ર ઉચ્ચારથી દેવો ઇચ્છિત ફળ આપે છે; અને નિંદનીય દેહધારીઓને પણ દેવેશ મુક્તિ આપે છે।

Verse 38

तुलसी स्तवसंतुष्टा सुखं वृद्धिं ददाति च । उद्गतं हेलया विद्धि पापं यमपथे स्थितम्

સ્તવથી સંતોષ પામેલી તુલસી સુખ અને વૃદ્ધિ આપે છે; અને જાણો—બેદરકારીથી કરેલું પાપ પણ ઊભરીને યમપથ પર ઊભું રહે છે।

Verse 39

यस्मिन्गृहे च लिखितो विद्यते तुलसीस्तवः । नाशुभं विद्यते तस्य शुभमाप्नोति निश्चितम्

જે ઘરમાં લખાયેલો તુલસી-સ્તવ હાજર હોય, તે ઘરમાં અશુભ કશુ રહેતું નથી; તે ઘર નિશ્ચયે શુભતા પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 40

सर्वं च मंगलं तस्य नास्ति किंचिदमंगलम् । सुभिक्षं सर्वदा तस्य धनं धान्यं च पुष्कलम्

તેના માટે સર્વે મંગલમય બને છે; જરાય અમંગલ રહેતું નથી. તેને સદા સુભિક્ષ મળે છે—ધન અને ધાન્ય પ્રચુર હોય છે.

Verse 41

निश्चला केशवे भक्तिर्न वियोगश्च वैष्णवैः । जीवति व्याधिनिर्मुक्तो नाधर्मे जायते मतिः

કેશવમાં અચળ ભક્તિ પ્રગટે છે અને વૈષ્ણવો સાથે વિયોગ થતો નથી. મનુષ્ય રોગમુક્ત રહી જીવે છે અને તેની બુદ્ધિ અધર્મ તરફ વળતી નથી.

Verse 42

द्वादश्यां जागरे रात्रौ यः पठेत्तुलसीस्तवम् । तीर्थकोटिसहस्रैस्तु यत्फलं लक्षकोटिभिः

દ્વાદશીની જાગરણ-રાત્રિએ જે તુલસી-સ્તવનું પાઠ કરે છે, તે સહસ્ર કરોડ તીર્થયાત્રાઓના—અથવા લક્ષ-કોડી ગુણિત—ફળ સમાન પુણ્ય પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 43

तत्फलं समवाप्नोति पठित्वा तुलसीस्तवम्

તુલસી-સ્તવનું પાઠ કરીને તે એ જ ફળ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 61

इति श्रीपाद्मपुराणे प्रथमे सृष्टिखंडे तुलसीस्तवमाहात्म्यं नामैकषष्टितमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીપદ્મપુરાણના પ્રથમ સૃષ્ટિખંડમાં ‘તુલસીસ્તવ-માહાત્મ્ય’ નામનો એકસઠમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।